I UK 378/07

Wyrok z dnia 8 maja 2008 r. I UK 378/07 Sezonowe wykonywanie pracy palacza c.o., niżej płatnej niż poprzednio wykonywane zatrudnienie w zawodach kierowcy, mechanika lub pokrewnych, nie świadczy o odzyskaniu zdolności do pracy wskutek „samoprzekwalifikowa- nia się” ubezpieczonego. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 maja 2008 r. sprawy z odwołania Ryszarda Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w K. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi kasa- cyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 9 maja 2007 r. [...] 1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania, 2) przyznał adwokatowi Andrzejowi K. od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjne- go w Krakowie kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) powiększoną o stawkę podat- ku od towarów i usług wynoszącą 22 % - tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 9 maja 2007 r. oddalił apelację wnioskodawcy Ryszarda Z. od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 5 kwietnia 2005 r. oddalającego odwołanie wniosko- dawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. z dnia 25 paź- dziernika 2004 r. odmawiającej mu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca (urodzony dnia 15 stycznia 1956 r.) z zawodu mechanik, pracujący w charakterze mechanika samochodowego, instrukto- 2 ra nauki jazdy, a ostatnio zatrudniony jako palacz CO, do dnia 31 sierpnia 2004 r. pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Na podstawie dokumentacji medycznej oraz opinii biegłych lekarzy sądowych z zakresu neurologii, kardiologii i psychiatrii u wnioskodawcy rozpoznano: chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa bez zespołu korzeniowego, bóle i zawroty głowy (w wywiadzie), nadciśnienie tętnicze l stopnia (w wywiadzie), zaburzenia depresyjno-lękowe o charakterze przewlekłym i prawdopodobieństwo zmian organicznych w ośrodkowym układzie nerwowym. Biegli stwierdzili, iż same schorzenia somatyczne nie powodują niezdolności do pracy. Uznali jednak, że brak jest istotnej poprawy stanu psychicznego wnioskodawcy od poprzedniego badania z 2003 r. i dlatego stwierdzili, że wnioskodawca jest częścio- wo niezdolny do pracy do lutego 2006 r. Opinie te zakwestionował lekarz orzecznik ZUS twierdząc, że wnioskodawca jest zdolny do pracy i pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy jako palacz. W opinii uzupełniającej biegły lekarz psychiatra podzielił stanowisko lekarza orzecznika ZUS, że w aktualnym stanie zdrowia wnioskodawca jest niezdolny do wykonywania pracy w zawodzie kierowcy, może natomiast wyko- nywać inne prace fizyczne. Decyzją z dnia 25 października 2004 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy ponieważ jest on zdolny do pracy. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji nie znalazłszy podstaw do kwestionowania dokonanego przez biegłych rozpoznania schorzeń i oceny ich wpływu na sprawność jego organizmu. W ocenie tego Sądu, skoro wnio- skodawca ma wykształcenie zawodowe - mechanik i pracował jako mechanik samo- chodowy, instruktor nauki jazdy i palacz CO, to tego rodzaju pracę może w dalszym ciągu wykonywać. Rozpoznając apelację wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny uzupeł- nił postępowanie dowodowe o opinię biegłego z zakresu psychiatrii, mającą szcze- gółowo uzasadnić stanowisko zawarte w opinii uzupełniającej z dnia 7 marca 2005 r., poprzez wskazanie jakie względy medyczne przemawiają za uznaniem wnioskodaw- cy za zdolnego do pracy na stanowisku palacza CO. Z opinii tej wynika, że z uwagi na zaburzenia depresyjno-lękowe o charakterze przewlekłym oraz prawdopodobień- stwo zmian organicznych w ośrodkowym układzie nerwowym istnieją przeciwwska- zania aby wnioskodawca pracował w charakterze kierowcy, natomiast brak jakich- kolwiek przeciwwskazań pod względem psychiatrycznym do wykonywania przez niego pracy palacza CO. Podzielając wnioski wynikające z tej opinii Sąd Apelacyjny 3 podkreślił, że pojęcie kwalifikacji, o których mowa w art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach), nie zawęża się tylko do kwalifikacji zawodowych w ujęciu formalnym, obejmując również kwalifi- kacje rzeczywiste, tj. wiedzę i umiejętności faktyczne. Posiadane kwalifikacje są więc pojęciem szerszym niż tylko wynikające z rodzaju ukończonej szkoły i poziomu wy- kształcenia, jako że określa je także zdobyte doświadczenie zawodowe. Nie jest zatem uprawnione zawężenie oceny zdolności do pracy tylko do określonego stano- wiska pracy czy zatrudnienia. Brak możliwości wykonywania pracy dotychczasowej nie jest wystarczający do stwierdzenia częściowej niezdolności do pracy w sytuacji, gdy jest możliwe podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie bez przekwalifikowa- nia lub przy pozytywnym rokowaniu co do możliwości przekwalifikowania zawodowe- go. Niezdolność do wykonywania pracy dotychczasowej jest warunkiem koniecznym ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale nie jest warunkiem wy- starczającym, jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, że mimo upośledzenia organu możliwe jest podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym. Wobec tego Sąd oddalił apelację stwierdzając, że skoro wnioskodawca mający jedynie prze- ciwwskazania zdrowotne do wykonywania pracy kierowcy, posiada dodatkowo kwali- fikacje do wykonywania pracy mechanika i palacza CO, „to może pracować nadal w tych zawodach, na co pozwalają mu posiadane kwalifikacje i doświadczenia” i nie przysługuje mu uprawnienie do świadczenia rentowego. W skardze kasacyjnej od tego wyrok pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił naruszenie prawa materialnego w szczególności art. 12 ust. 1 i 3 i art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyję- ciu, że możliwość wykonywania pracy wymagającej kwalifikacji niższych niż posia- dane przez skarżącego pozbawia go statusu osoby częściowo niezdolnej do pracy w rozumieniu tych przepisów. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, tj.: 1) art. 214 § 1 k.p.c., przez niespełnienie ciążącego na Sądzie obowiązku odroczenia rozprawy pomimo zaistnienia wymienionych w tym przepisie okoliczności nie do przezwyciężenia (choroba skarżącego); 2) art. 379 pkt 5 k.p.c., przez przeprowadze- nie rozprawy apelacyjnej i wydanie wyroku pod nieobecność skarżącego, który uprzednio usprawiedliwiał swoje niestawiennictwo (pismo zawierające usprawiedli- wienie nieobecności na rozprawie w dniu 9 maja 2007 r. wraz ze zwolnieniem lekar- 4 skim wpłynęło do Sądu w dniu 7 maja 2007 r., a więc na dwa dni przed rozprawą), a przez to uniemożliwienie mu obrony swoich praw. Kwestia obecności skarżącego na rozprawie była o tyle istotna, że występował on bez pełnomocnika (którego przyzna- nia z urzędu Sąd mu odmówił), zatem wyjaśnienia składane przez niego osobiście pozwalałyby Sądowi należycie odczytać intencje skarżącego wyrażone w apelacji w sposób niefachowy i nieporadny. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania z uwagi na nieważność po- stępowania wskazaną w podstawie skargi oraz ze względu na potrzebę wykładni art. 12 ust. 1 i 3 i art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach ponieważ wywołują one rozbieżności w orzecznictwie. Niektóre sądy interpretują powołane przepisy w ten sposób, że odmawiają statusu częściowo niezdolnego do pracy osobom, które utraciły zdolność do pracy zgodnej ze swoimi kwalifikacjami, jednakże są w stanie wykonywać inne prace, dla których wymagane są kwalifikacje niższe (tak też Sąd orzekający w niniejszej sprawie). Sądy uznają, że skoro ubiegający się o świadcze- nie rentowe podejmuje, już po ujawnieniu się kłopotów zdrowotnych inne zatrudnie- nie, na którego wykonywanie pozwala mu stan zdrowia, to fakt ten należy uwzględ- niać przy ocenie zdolności do pracy. Tymczasem zdaniem skarżącego, ocena doko- nywana zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach nakazuje brać pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy i poziom wykształce- nia. Pod pojęciem „pracy dotychczas wykonywanej" powinno się rozumieć zawód wykonywany przed wystąpieniem schorzenia uniemożliwiającego dalszą w nim pracę, a nie w chwili orzekania przez organ rentowy czy sąd. Takie rozumienie art. 12 ust. 1 i 3 i art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy przyjął między innymi Sąd Najwyższy w wy- roku z dnia 7 lutego 2006 r., l PK 153/05 (OSNP 2007 nr 1-2, poz. 27) oraz Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 14 listopada 2000 r., Ul AUa 836/00 (OSA 2001 nr 6, poz. 26). Ponadto przy określaniu „pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji" należy brać pod uwagę poziom wykształcenia i charakter wykonywanego zawodu sprzed okresu wystąpienia schorzenia, a nie umiejętności (dużo niższe), które nabyła osoba starająca się o świadczenie rentowe już po utracie zdolności do wykonywania pracy zgodnej z poziomem dotychczasowych kwalifikacji. Skarżący się przez wiele lat pracował jako kierowca, mechanik oraz instruktor nauki jazdy, a pracę palacza CO rozpoczął dopiero po ujawnieniu się przeciwwskazań do wykonywania pracy kierowcy. Kwestia możliwości wykonywania pracy mechanika i instruktora nauki jazdy nie była przy tym przedmiotem opinii biegłych, którzy stwierdzili jedynie, 5 iż skarżący się może wykonywać pracę palacza i inne prace fizyczne. Ocena możli- wości podjęcia pracy zgodnej z posiadanym kwalifikacjami powinna odbywać się, zdaniem skarżącego, w odniesieniu do umiejętności kierowcy, mechanika i instrukto- ra nauki jazdy. Tymczasem Sąd przyjął, że praca palacza CO odpowiada kwalifika- cjom skarżącego, takim zajęciem bowiem para się on obecnie. Prezentowane przez Sąd stanowisko prowadziłoby do sytuacji, w której jedynie nieliczne osoby zyskiwa- łyby uprawnienie do świadczeń rentowych, każdemu bowiem można by zarzucić, Iż jest w stanie wykonywać prace proste (np. składanie długopisów), pomimo że kwali- fikacje przez niego posiadane predestynują go do podjęcia pracy wymagającej dużo większych umiejętności. W konsekwencji wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, które nie zostały uiszczone nawet w części. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy. Po pierwsze, w pisemnym wniosku z 30 kwietnia 2007 r. ubezpieczony zawarł między innymi „usprawiedliwienie obecności w dniu 9.05.2007 r.”, dołączając zwolnienie lekarskie obejmujące termin rozprawy apelacyjnej. Z protokołu tej rozprawy wynika, że odczytano to pismo, ale Sąd Apelacyjny oddalił jedynie zawarty w nim wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu, natomiast nie wyjaśnił intencji ubezpieczonego, który usprawiedliwiając za- świadczeniem lekarskim swoją absencję na rozprawie apelacyjnej i podważając do- tychczasowe wyniki postępowania dowodowego w tej „zawiłej i zbyt trudnej do zro- zumienia” sprawie, która - w jego ocenie - wymagała ustanowienia dlań pełnomocni- ka z urzędu, mógł zmierzać do odroczenia terminu tej rozprawy. Wprawdzie wywie- dziony z tych okoliczności zarzut nieważności całego postępowania apelacyjnego nie jest usprawiedliwiony, ponieważ ubezpieczony nie został pozbawiony całkowicie (w zupełności) możności obrony swych praw w postępowaniu apelacyjnym, skoro brał w nim udział w zakresie swoich możliwości, ale nierozpoznanie jego co najmniej doro- zumianego wniosku o odroczenie terminu rozprawy apelacyjnej mogło mieć wpływ na wynik sprawy w kontekście pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej w sprawie, która nie dojrzała do wydania prawidłowego orzeczenia, bo ubezpieczonego pozba- wiono chociażby „możliwości przedstawienia ostatecznego stanowiska w sprawie”. 6 Ponadto z zebranego materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że ubez- pieczony jest bezsprzecznie niezdolny do wykonywania zatrudnienia zgodnego z poziomem jego kwalifikacji w wykonywanych przez wiele lat zawodach: kierowcy, mechanika oraz instruktora nauki jazdy. Nie ulega wątpliwości, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami w znacznym zakresie w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Sama możli- wość wykonywania niewymagających kwalifikacji „innych prac fizycznych”, w tym sezonowej pracy palacza, która była przezeń świadczona niejako dodatkowo, bo okresowo w tzw. sezonach grzewczych, nie wyklucza prawa do renty z tytułu czę- ściowej niezdolności do pracy, ponieważ praca palacza nie była zgodna ani zbieżna z poziomem utraconych z przyczyn zdrowotnych możliwości zarobkowania w zawo- dzie kierowcy lub pokrewnym. W szczególności trudno zaakceptować stanowisko, że wykonywanie pracy fizycznej w charakterze palacza c.o., świadczonej sezonowo w ciągu roku i z reguły niżej płatnej niż poprzednio wykonywane zatrudnienie, świad- czyło eo ipso o odzyskaniu zdolności do pracy wskutek „samoprzekwalifikowania” zawodowego ubezpieczonego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter wykonywanej poprzednio przez wiele lat pracy w zawodach: kierowcy, mechanika lub pokrewnych, uzyskany w tych zawodach poziom wykształcenia, a ponadto wiek i predyspozycje psychiczne ubezpieczonego (art. 13 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Sąd Najwyższy zwrócił także uwagę, że w opinii uzupełniającej biegłego psy- chiatry podkreślono, iż tylko dlatego, że ubezpieczony został dopuszczony do pracy palacza przez lekarza, to jest on zdolny do pracy, („ale z ograniczeniami”), co ozna- czało wedle tego stanowiska tylko to, że schorzenia te nie stanowią „zdecydowanego przeciwwskazania do pracy w charakterze palacza CO”, przez co nie ma „ewident- nych przeciwwskazań” do wykonywania takiego sezonowego zatrudnienia. Tego typu uzyskane medyczne „wiadomości specjalne” trudno uznać za dostatecznie uzasad- niające negatywne orzeczenie o uprawnieniach rentowych ubezpieczonego. Ponadto w zebranym materiale dowodowym brakowało przesłanek do wyrażenia lub akcepta- cji stanowiska, jakoby ubezpieczony zachował kwalifikacje do wykonywania zawodu mechanika, skoro opiniowanie medyczne dotyczyło jedynie zdolności ubezpieczo- nego do pracy w charakterze palacza c.o. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39815 k.p.c. ========================================