I PK 219/07

uzasadnienie tezy XII uchwały Sądu Najwyższego z 27 czerwca 1985 r., III PZP 10/85, OSNCP 1985 nr 11, poz. 164), to fakt pobierania emerytury po rozwiązaniu stosunku pracy, w sytuacji utraty dochodów z zatrudnienia, nie może potwierdzać zasadności wypowiedzenia. Nie ma też wątpliwości, że okoliczności powstałe już po dokonaniu wypowiedzenia nie mogą stanowić podstawy do uznania zasadności wy- powiedzenia w sytuacji, gdy przyczyna wskazana w oświadczeniu o wypowiedzeniu była, jak w niniejszej sprawie, nieuzasadniona. Wobec tego zarzut naruszenia art. 45 § 1 w związku z art. 30 § 4 w powiązaniu z art. 113 k.p. okazał się nieuzasadniony. Stwierdzenie, że rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z przyczyny stanowią- cej dyskryminację powódki ze względu na płeć, stanowi wystarczający powód uwzględnienia jej powództwa o odszkodowanie z tytułu bezprawnego wypowiedzenia stosunku pracy. W tej sytuacji stwierdzona wyżej niezasadność zarzutów kasacyj- nych dotyczących naruszenia art. 45 § 1 w związku z art. 30 § 4 w powiązaniu z art. 113 k.p. jest dostatecznym powodem oddalenia skargi kasacyjnej, bez względu na trafność zarzutów dotyczących naruszenia art. 45 § 1 k.p. przez uznanie w zaskarżo- nym wyroku, że nabycie prawa do emerytury nie stanowi przyczyny uzasadniającej 11 wypowiedzenie. Postawienie tych zarzutów w skardze kasacyjnej obliguje jednak Sąd Najwyższy również do oceny tego stanowiska Sądu drugiej instancji. W tej kwestii Sąd Najwyższy w obecnym składzie, nie kwestionując racji, które przemawiały za przyjęciem przez Sąd Najwyższy w konkretnych sprawach, że osią- gnięcie wieku emerytalnego lub nabycie uprawnień do emerytury stanowi wystar- czającą przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie stosunku pracy (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 505; 25 lipca 2003 r., I PK 305/02, OSP 2004 nr 12, poz. 150; 26 listopada 2003 r., I PK 616/02, Prawo Pracy 2004 nr 6, s. 34; 29 września 2005 r., II PK 19/2005, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 236; 14 stycznia 2008 r., II PK 102/07, niepublikowany), uznaje, że w okolicznościach niniejszej sprawy oraz aktualnym stanie prawnym należy opo- wiedzieć się za poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z 15 paździer- nika 1999 r., I PKN 111/99 (OSNAPiUS 2001 nr 5, poz. 143). W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że pracodawca nie może wskazać wypełnienia przez pracownika przesłanek uprawniających go do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury jako samoistnej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę, ponieważ takie zachowanie pracodawcy stanowi dyskryminację pracownika ze względu na wiek. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela także zapatrywanie wyrażone przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 4 listopada 2004 r., I PK 7/04 (OSNP 2005 nr 12, poz. 171), zgodnie z którym dostateczność uzasadnienia wypowiedzenia umowy o pracę osiągnięciem wieku emerytalnego i uzyskaniem prawa do emerytury, w tym również ocena podanej przez pracodawcę przyczyny pod kątem stosowania praktyk dyskryminacyjnych, nie powinna być dokonywana w oderwaniu od okoliczno- ści konkretnego przypadku, ponieważ próba wprowadzenia powszechnie obowiązu- jących - w tym zakresie - kryteriów może być skazana na niepowodzenie. W rezulta- cie Sąd Najwyższy uznał w tej sprawie, że podanie przez pracodawcę osiągnięcia przez powódkę wieku emerytalnego oraz prawa do "pełnej emerytury", jako jednej z przyczyn wypowiedzenia, nie mogło usprawiedliwiać wypowiedzenia umowy dobre- mu i cenionemu pracownikowi. Wracając do rozpoznawanej sprawy należy przypomnieć, że skarżąca umoty- wowała zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 45 § 1 k.p., przez przyjęcie, że uzyskanie prawa do emerytury kolejowej w wieku 55 lat nie uzasadnia wypowiedze- nia umowy o pracę tym, że Sąd nie uwzględnił, iż wiek ten został ustalony dla jej grupy pracowniczej, jako wiek, „który według obiektywnych kryteriów łączy się z 12 utratą sprawności psychofizycznej niezbędnej do wykonywania określonej pracy w wieku niższym od powszechnego (normalnego - 60 lat i 65 lat)”. Ponadto, zdaniem skarżącej, Sąd nie wziął pod uwagę, że wypowiedzenie to było uzasadnione, ponie- waż celem polityki kadrowej pozwanej, „jako pracodawcy, którego decyzje wpływają na poziom zatrudnienia i bezrobocia w Rzeczpospolitej, jest taki dobór kadry, by jak najbardziej poziom bezrobocia obniżać”. Zdaniem Sądu Najwyższego argumenty te nie są uzasadnione. Pierwszy z nich opiera się na nadmiernie uproszczonym rozu- mieniu ryzyka emerytalnego („ryzyka starości”), jako ryzyka ubezpieczeniowego, polegającym na przyjęciu, że łączy się ono wyłącznie z domniemaniem inwalidztwa. Tymczasem ryzyko to od dawna rozumiano jako konstrukcję złożoną, łączącą w sobie element domniemanego inwalidztwa i wysługi, uzasadniającej prawo do za- przestania aktywności zawodowej i przejścia na zasłużony wypoczynek (por. W. Szubert: Ubezpieczenie społeczne. Zarys systemu, Warszawa 1987, s. 104-109), a na gruncie obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach z FUS przedstawiono uargumentowaną koncepcję, według której treścią ryzyka emerytalnego jest prawo do zaprzestania pracy i otrzymywania w miejsce utraconego zarobku świadczenia z funduszów publicznych (I. Jędrasik-Jankowska: Treść ryzyka emerytalnego [w:] Kon- strukcje prawa emerytalnego, red. T. Bińczycka-Majewska, 2004). W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie, domniemanie inwalidztwa w konstrukcji ryzyka emerytalnego w prawie polskim nie ma znaczenia uzasadniającego twierdzenie strony skarżącej, że osiągnięcie wieku emerytalnego łączy się z utratą zdolności do pracy. Osiągnięcie wieku emerytalnego (i spełnienie pozostałych warunków nabycia prawa do emerytury) nie zobowiązuje, lecz uprawnia do skorzystania z tego świad- czenia. Z tego głównie względu prawo dopuszcza w szerokim zakresie łączenie emerytury z dalszym zatrudnieniem (art. 103 i 104 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) i przewiduje ponowne ustalanie emerytury, jeżeli uprawniony pracował po jej przyznaniu (art. 110 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Oceniając rozważany argument skarżącej, należy wziąć także pod uwagę to, że grupa zawodowa powódki, jako zastępcy dyrektora do spraw ekonomiczno-finansowych, została co prawda ob- jęta art. 40 w związku z art. 50 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i uprawniona do emerytury kolejowej (we wcześniejszym wieku), jednakże, jak zauważa powódka w odpowiedzi na skargę, jej praca, będąca w istocie pracą księgowej zatrudnionej na kolei, niczym nie różni się od pracy wykonywanej przez księgowego w innym zakładzie pracy. Co wię- 13 cej, wiek 55 lat wydaje się wiekiem osiągnięcia pełni możliwości zawodowych księ- gowego, a przymus odejścia na emeryturę w tym okresie życia może być oceniany obiektywnie jako poniżający i krzywdzący. W tym stanie rzeczy, rozpatrywany argu- ment skarżącej, że wypowiedzenie umowy o pracę powódce było uzasadnione jej domniemaną ze względu na wiek utratą sprawności psychofizycznej niezbędnej do wykonywania pracy (tj. niezdolnością do pracy spowodowaną starością) w wieku 55 lat, okazał się nieuzasadniony. Nietrafny jest także drugi argument, odwołujący się do polityki zatrudnienia strony pozwanej. Należy stwierdzić, że polityka pozwanej PKP C. SA w W. Zakład Taboru w B. SA w tym zakresie, wyrażająca się, według twierdzeń zawartych w skar- dze kasacyjnej, w rozwiązywaniu stosunków pracy z pracownikami nabywającymi prawo do emerytury w celu obniżania bezrobocia w „Rzeczpospolitej”, nie uzasadnia wypowiedzenia umowy o pracę. Wynika to z następujących względów. Po pierwsze, powód ten nie został wskazany jako przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę po- wódce. Po drugie, twierdzenia skarżącej, uzasadniające rozwiązanie stosunku pracy z powódką opisaną powyżej polityką zatrudnienia pozwanej nie mają oparcia w przyjętych w sprawie ustaleniach faktycznych. Po trzecie, nawet przy założeniu, że pozwana rzeczywiście kierowała się tego rodzaju „polityką zatrudnienia”, polityka taka nie mogła by uzasadniać wypowiedzenia umowy o pracę powódce, ponieważ nie ma ona związku z jej stosunkiem pracy, ani przez zawinione lub niezawinione przez nią względy wskazujące na jej nieprzydatności do pracy, ani przez względy leżące po stronie zakładu pracy, wskazujące na potrzebę jej zwolnienia z pracy ze względu na interes pracodawcy lub dobro zakładu pracy. Natomiast wzgląd na ogólną sytuację społeczno-gospodarczą kraju, w tym ogólny poziom bezrobocia, nie może stanowić uzasadnienia wypowiedzenia umowy o pracę choćby dlatego, że po- szczególny pracodawca, taki, jak np. pozwana w niniejszej sprawie PKP C. SA w W. Zakład Taboru w B. SA, nie ma z reguły kompetencji do dokonania diagnozy tej sytu- acji, jak również kompetencji do decydowania o środkach, których podjęcie jest ko- nieczne dla wydobycia kraju z opresji. W rezultacie Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela również stanowi- sko, że co do zasady, osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia stosunku pracy, ponieważ zdarzenia te nie wiążą się z pracą, a w szczególności nie wskazują na nieprzydatność pracownika lub istnienie, związanego z racjonalizacją zatrudnienia, interesu pracodawcy w rozwiązaniu sto- 14 sunku pracy. Uzasadnienie wypowiedzenia pracownikom w wieku emerytalnym, po- siadającym prawo do emerytury, musi się zatem odwoływać do obiektywnych przy- czyn leżących po stronie pracownika lub pracodawcy, jak np.: niewłaściwe wykony- wanie obowiązków, długotrwałe nieobecności w pracy, redukcja zatrudnienia, ograni- czenie działalności zakładu itp. Zasada zachowania przez pracowników posiadających prawo do emerytury prawa do pracy, które nie może być naruszane przez dopuszczalność wypowiadania stosunku pracy z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego lub nabycia prawa do tego świadczenia, znajduje potwierdzenie w przepisach prawa, które jedynie wyjątkowo upoważniają pracodawców do wypowiedzenia stosunku pracy w razie osiągnięcia wieku emerytalnego lub nabycia prawa do emerytury (np. art. 13 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.; z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach sa- morządowych, jednolity : Dz.U. z 2001 Nr 142, poz. 1593 ze zm.; art. 41 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej, Dz.U. z 2006 r. Nr 170, poz. 1218 ze zm.; art. 13 ust. 1 pkt 5 ). Przepisy te bez obowiązywania powołanej wyżej zasady byłyby zbędne. Zasada ta znajduje potwierdzenie także w wykładni przepisów (zwłaszcza art. 6) dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. UE. z 2000 r., L. 303, s.16; polskie wydanie specjalne Dz.U. UE rozdz. 5, t. 4, s. 79). W szczególności w wyroku z 16 października 2007 r. w sprawie C-411/05, Félix Pala- cios de la Villa przeciwko Cortefiel Servicios SA, Europejski Trybunał Sprawiedliwo- ści orzekł, że wykładni zakazu wszelkiej dyskryminacji ze względu na wiek, o którym stanowi dyrektywa Rady 2000/78/WE, nie narusza uregulowanie krajowe (chodziło o przepis ustawy), w oparciu o które za ważne uznaje się klauzule o obowiązkowym przejściu na emeryturę, zawarte w układach zbiorowych pracy i stawiające jako jedy- ne wymogi ukończenie przez pracownika określonego wieku umożliwiającego naby- cie uprawnień emerytalnych, jeżeli przepis ten jest obiektywnie i racjonalnie uzasad- niony w ramach prawa krajowego słusznym celem związanym z polityką zatrudnienia i rynkiem pracy, oraz środki podjęte dla realizacji tego celu interesu ogólnego są wła- ściwe i konieczne. W uzasadnieniu orzeczenia Trybunał wskazał, że cel tej polityki, jeśli przepis prawa formalnie do niego nie nawiązuje, powinien wynikać z „innych elementów wynikających z ogólnego kontekstu danego przepisu” (w szczególności 15 pkt 52-58 uzasadnienia). Z powołanego orzeczenia nie wynika zatem, że w świetle dyrektywy 2000/78/WE (art. 6) dopuszczalne jest wypowiedzenie umowy o pracę uzasadnione osiągnięciem wieku emerytalnego i nabyciem uprawnień do emerytury. Trybunał uznał jedynie, że zakazu dyskryminacji ze względu na wiek nie narusza dokonanie takiego wypowiedzenia na podstawie przepisu układu zbiorowego pracy, mającego oparcie w usprawiedliwionym celami polityki społecznej, ustawowym upo- ważnieniu do dokonywania takich wypowiedzeń. Należy także uznać, że opisana przez stronę skarżącą polityka zatrudnienia nie stanowi obiektywnego powodu, zwalniającego pracodawcę na podstawie art. 183b § 1 in fine k.p. od zarzutu naruszenia zakazu dyskryminacji ze względu na wiek i uzasadniającego wypowiedzenie pracownikowi uzyskującemu prawo do emerytury. Warto również wskazać, że podstawy dla wypowiedzenia powódce umowy o pracę ze względu na osiągnięcie przez nią wieku emerytalnego nie daje art. 183b § 2 pkt 3 k.p., zgodnie z którym zasady równego traktowania w zatrudnieniu nie naruszają działania polegające na stosowaniu środków, które różnicują sytuację prawną pra- cownika ze względu na ochronę rodzicielstwa, wiek lub niepełnosprawność pracow- nika. Przepis ten nie otwiera bowiem pracodawcom furtki do ograniczenia praw pra- cowników będących rodzicami, osobami starszymi lub niepełnosprawnymi, lecz wskazuje, że stosowanie środków różnicujących prawa pracowników w celu ochrony tych osób nie narusza zasady równego traktowania. Taka interpretacja tego unor- mowania znajduje oparcie w treści, art. 6 ust. 1 pkt. a dyrektywy 2000/78/WE, który stanowi, że odmienne traktowanie pracowników starszych może polegać między in- nymi, na wprowadzeniu specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z warunkami zwalniania i wynagradza- nia, dla ludzi młodych, pracowników starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony. Uzyskanie prawa do emerytury może być natomiast, jak wynika za orzecz- nictwa Sądu Najwyższego (zob. np. wyrok z 8 czerwca 1999 r., I PKN 105/99, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 641 i powołane wyżej wyroki z 15 października 1999 r., I PKN 111/99; oraz z 4 listopada 2004 r., I PK 7/04), z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, uznane za usprawiedliwione kryterium wyboru pracownika do zwolnienia uzasadnionego sytuacją ekonomiczną pracodawcy lub innymi obiektyw- nymi względami. W rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie miała jednak miejsca. 16 Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. ========================================