II BP 36/07

Wyrok z dnia 26 lutego 2008 r. II BP 36/07 Przepisy porozumienia zbiorowego nie mogą być uznane za statuujące szczególną ochronę stosunku pracy w rozumieniu art. 47 zdanie drugie k.p. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie: SN Zbigniew Myszka, SA Jolanta Pietrzak (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lutego 2008 r. sprawy z powództwa Ryszarda C. przeciwko E. Koncernowi Energetycznemu SA Oddziałowi w L. o wynagrodzenie, na skutek skargi powoda o stwierdzenie nie- zgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Legnicy z dnia 23 listopada 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2006 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy zasądził od strony pozwanej E. Koncernu Energetycznego SA Oddziałowi w L. na rzecz powoda Ryszarda C. kwotę 7.903 zł tytułem wynagro- dzenia za czas pozostawania bez pracy wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 1 czerwca 2006 r. do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach procesu i rygorze natych- miastowej wykonalności. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i zapatrywania prawne. Powód zaliczał się do grupy pracowników, którym strony Po- rozumienia Zbiorowego dla Pracowników Spółek Grupy [...] Następców Prawnych tych Spółek z dnia 26 kwietnia 2004 r. w § 6 ust. 1 i 2 w związku z § 32 tego Poro- zumienia zagwarantowały trwałość zatrudnienia przez okres 9 lat od jego zawarcia. Rozwiązanie z nim umowy o pracę podlegało zatem ograniczeniu z mocy przepisu szczególnego, powołanego w § 6 ust. 1 i 2 Porozumienia Zbiorowego. Odmienne stanowisko strony pozwanej o pozbawieniu powoda (jako zatrudnionego w Spółce 2 rencisty) na podstawie § 9 ust. 3 lit. a zarówno prawa do odprawy, jak i gwarancji zatrudnienia, pozostaje w sprzeczności z jasną i czytelną treścią Porozumienia. W przekonaniu Sądu pierwszej instancji, na podstawie § 9 ust. 3 Porozumienia pra- cownicy spełniający przesłanki do nabycia prawa do emerytury lub renty zostali po- zbawieni jedynie prawa do odprawy jednorazowej określonej w § 7 Porozumienia. Skoro zaś powód podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy na poprzednich wa- runkach pracy i płacy to przysługuje mu wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy (od 1 września 2005 r. do 22 maja 2006 r.), bowiem należał do kategorii pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy podlegało ograniczeniu z mocy przepisu szczególnego, tj. § 6 ust. 1 i 2 Porozumienia Zbiorowego z 26 kwietnia 2004 r. Z uwagi na to, że strona pozwana wypłaciła już powodowi odszkodowanie w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia, tj. kwotę 5.655 zł, Sąd uznał za uzasad- nione jego roszczenie o zasądzenie dalszej kwoty dochodzonej pozwem tytułem wy- równania należnego wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy. Wyrokiem z dnia 23 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy zmienił ten wyrok w pkt I,II i III w ten sposób, że powództwo oddalił oraz obciążył powoda obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje. W motywach tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził, że nie zasłu- guje na aprobatę prezentowane przez stronę pozwaną w toku procesu stanowisko, iż powodowi na mocy Porozumienia Zbiorowego z 26 kwietnia 2004 r. nie przysługiwała gwarancja zatrudnienia przewidziana w § 6 tego Porozumienia. Zgodnie bowiem z treścią przepisu art. 9 § 1 k.p. źródłem prawa pracy są także porozumienia norma- tywne zawierane między partnerami socjalnymi, w tym układy zbiorowe pracy i inne porozumienia zbiorowe, przy czym warunkiem zaliczenia porozumienia zbiorowego do źródeł prawa pracy jest oparcie go na ustawie. Sąd Okręgowy podniósł także, że z treści art. 9 § 1 k.p. nie wynika jednak, iż wszystkie wymienione w nim źródła prawa pracy mają charakter przepisów po- wszechnie obowiązujących. Cechy takiej nie posiadają bowiem postanowienia ukła- dów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych opartych na ustawie, regulaminy i statuty określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy tylko w określonej gałęzi gospodarki, grupie przedsiębiorców lub u jednego pracodawcy. Te ostatnie obowią- zują tylko i wyłącznie podmioty, które objęte są ich treścią, nie są one i nie mogą być źródłem prawa powszechnie obowiązującego. Przyjmuje się na ogół, że źródła prawa 3 pracy określone w art. 9 k.p. stanowią w konstytucyjnym systemie prawa wyjątek na użytek prawa pracy - tzw. swoiste źródła prawa pracy. W tym stanie rzeczy słuszne było przyjęcie, że Porozumienie Zbiorowe dla Pracowników Spółek Grupy [...] Następców Prawnych tych Spółek, zawarte w G. w dniu 26 kwietnia 2004 r. stanowi źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 k.p., z które- go powód wywodzi swoje roszczenie. Przekonuje o tym przede wszystkim treść po- stanowień zawartych w § 2 i 3 tego Porozumienia. Poza tym strona pozwana nie kwestionowała tej okoliczności. Za trafny uznał również Sąd Okręgowy pogląd, iż w postanowieniach zawartego Porozumienia Zbiorowego w § 4, 6 i 32 została przewi- dziana dla wszystkich pracowników objętych Porozumieniem, z zastrzeżeniem wyjąt- ków określonych w § 9 tegoż Porozumienia, trwałość zatrudnienia na okres 9 lat od chwili jego podpisania. Wyłączenia gwarancji zatrudnienia przewidziane w postano- wieniach ust. 1 i 2 § 9 nie dotyczyły powoda, gdyż pracuje on u strony pozwanej od 1 lipca 1985 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, a zatem był pra- cownikiem przed 1 września 2001 r. Natomiast § 9 ust. 3 lit. a dotyczy wyłącznie po- zbawienia prawa do odprawy pieniężnej określonej § 7 Porozumienia pracowników, którzy spełniają przesłanki uprawniające do nabycia prawa do emerytury lub renty, i nie obejmuje w swej treści gwarancji zatrudnienia. Konsekwencją powyższego sta- nowiska było zaliczenie powoda do osób podlegających ochronie przed rozwiąza- niem stosunku pracy na podstawie zawartego Porozumienia Zbiorowego. Z powyższych względów Sąd Okręgowy uznał za uzasadniony także wniosek Sądu pierwszej instancji dotyczący zasadności roszczenia powoda w przedmiocie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, jednak tylko w wysokości limitowa- nej zdaniem pierwszym art. 47 k.p. W przekonaniu Sądu drugiej instancji, powód po podjęciu pracy u strony pozwanej w wyniku przywrócenia go do pracy prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 17 maja 2006 r. nabył prawo do wyna- grodzenia za czas pozostawania bez pracy w wysokości 1 miesięcznego wynagro- dzenia. Nie należał bowiem do kategorii osób, które z mocy Kodeksu pracy (art. 39, 177) lub z mocy przepisów szczególnych podlegają ochronie przed wypowiedze- niem, a którym to przysługuje w takich przypadkach wynagrodzenie za cały czas po- zostawania bez pracy. Ochrona jego stosunku pracy przed rozwiązaniem przed upływem 9 lat od chwili podpisania Porozumienia Zbiorowego wynikała z treści po- stanowienia tego Porozumienia, tymczasem przez zawarte w zdaniu drugim art. 47 k.p. określenie „z mocy przepisu szczególnego" należy rozumieć przepisy rangi 4 ustawowej powszechnie obowiązującego prawa pracy. Będą to między innymi prze- pisy ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych; art. 32 dotyczący szczegól- nej ochrony przed zwolnieniem działaczy związkowych; art. 5-7 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników; art. 18 ustawy z 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich, art. 11 ustawy z dnia 19 kwietnia 1991 r. o samorządzie pielęgniarek; art. 11 ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe" i inne, zawierające szczegółowe uregulowania ustawowe w zakresie ochrony określonych w nich osób przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem z nimi stosunków pracy. Z kolei postanowienia umowne zawarte w porozumieniach zbiorowych - mają- cych rangę źródeł prawa pracy - nie posiadają charakteru przepisów powszechnie obowiązujących, a zatem będące przedmiotem rozważań w niniejszej sprawie posta- nowienia Porozumienia Zbiorowego podpisanego w dniu 26 kwietnia 2004 r. przez związki zawodowe i dotychczasowych pracodawców oraz ich następców prawnych nie są źródłem prawa powszechnie obowiązującego. Obowiązują tylko i wyłącznie podmioty, które objęte są ich treścią. Stosownie do treści § 26 omawianego Porozu- mienia wszelkie gwarancje i świadczenia, przysługujące pracownikom mocą jego postanowień, stanowią świadczenia ze stosunku pracy, należne od pracodawcy. W konsekwencji brak było podstaw prawnych do stwierdzenia, że rozwiązanie umowy o pracę z powodem podlegało ograniczeniu z mocy przepisu szczególnego (przewi- dzianego w art. 47 k.p), natomiast postanowienia w § 4, 6 i 32 Porozumienia Zbioro- wego gwarantowały powodowi jedynie trwałość stosunku pracy, zaś nie przewidziano w nim obowiązku wypłaty przez pracodawcę - w przypadku wcześniejszego rozwią- zania stosunku pracy, wynagrodzenia za cały okres pozostawania zwolnionego pra- cownika bez pracy. Tymczasem tylko takie ewentualne postanowienia zawarte w Porozumieniu uzasadniałoby nabycie przez powoda prawa do wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy. Z tych powodów, zdaniem Sądu Okręgowego, uzasadnione było żądanie po- woda odnośnie wynagrodzenia tylko w wysokości limitowanej przepisem art. 47 zda- nie pierwsze k.p., a ponieważ strona pozwana wypłaciła mu dotychczas kwotę 5.655 zł tytułem odszkodowania, zmienionego wyrokiem na przywrócenie go do pracy, Sąd drugiej instancji uznał, że wypłacona kwota zawierała należne mu z art. 47 k.p. wy- nagrodzenie 1 miesięczne. 5 Skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wyroku Sądu drugiej instancji wniósł powód opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 47 zdanie ostatnie k.p., poprzez uznanie, że pakiet socjalny (porozumienie zbiorowe) nie jest przepisem szczególnym w rozumieniu art. 47 zdanie ostatnie k.p. oraz art. 393 k.c. w związku z art. 300 k.p. Skarżący wskazał, że zaskarżony wyrok jest nie- zgodny z art. 47 k.p. oraz art. 393 k.c. w związku z art. 300 k.p. Skarżący podniósł, że wskutek wydania wyroku wyrządzona została mu szkoda w wysokości wynagro- dzenia przysługującego za czas pozostawania bez pracy w okresie od 1 września 2005 r. do 22 maja 2006 r. czyli w kwocie 7.903 zł. Nadto skarżący podniósł, że wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych środków prawnych nie było i nie jest możliwe, gdyż brak jest ustawowej podstawy do złożenia skargi o wznowie- nie postępowania, a zaskarżony wyrok nie podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną. Powód domagał się stwierdzenia, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z art. 9 k.p. i art. 47 k.p. oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Po pierwsze, stwierdzić należy, że przewidziana w Kodeksie postępowania cy- wilnego skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, usytuowana wśród nadzwyczajnych środków zaskarżenia, a mająca na celu uzyska- nie odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem działania władzy publicznej przez wydanie orzeczenia, może odnieść zamierzony skutek tylko wówczas, gdy zarzu- cane w niej naruszenie prawa ma charakter kwalifikowany, elementarny i nie może być rozumiana jako środek prowadzący do dochodzenia roszczeń odszkodowaw- czych w odniesieniu do każdego wadliwego wyroku (por. wyrok Trybunału Konstytu- cyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, Dz.U. Nr 145, poz. 1638). Uwzględniając zatem okoliczność, że przy wydawaniu każdego orzeczenia sądowego dokonywana jest wykładnia stosowanego prawa, z istoty swej otwarta na wielość możliwych inter- pretacji, za niezgodne z prawem - w rozumieniu art. 4241 § 1 k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. - można uznać tylko orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami roz- strzygnięć albo takie, które zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wy- kładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Innymi słowy, niezgodność z prawem rodząca odpowie- 6 dzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa musi mieć charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty, tylko bowiem w takim przypadku orzeczeniu Sądu można przypisać cechy bezprawności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2007r., I CNP 71/06, LEX nr 253389). Taka sytuacja nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie, zważywszy na okoliczność, że zagadnienie charakteru porozumień zbiorowych, a w szczególności kwalifikowania ich jako źródeł prawa jest nadal kontrowersyjne i zarówno w judykatu- rze jak i doktrynie reprezentowane są rozbieżne poglądy w tej materii. Już zatem z tego względu, skoro dokonanej przez Sąd drugiej instancji wykładni przepisów, któ- rych naruszenie zarzuca skarżący, nie można uznać za oczywiście błędną i za taką interpretacją przemawiały uzasadnione argumenty, to w świetle przytoczonego na wstępie sposobu rozumienia pojęcia orzeczenia niezgodnego z prawem brak jest możliwości uznania, że zaskarżone orzeczenie jest dotknięte wadami prawnymi, poddającymi się zakwalifikowaniu jako elementarne lub oczywiste (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia z 18 stycznia 2006 r., II BP 1/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 351, z dnia 13 grudnia 2005 r., II BP 3/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 323, czy z dnia 9 marca 2006 r., II BP 6/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 42). Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że wbrew stanowisku skarżą- cego, prawidłowe było uznanie przez Sąd drugiej instancji, iż przepisy porozumienia zbiorowego nie mogą być uznane za przepisy statuujące szczególną ochronę sto- sunku pracy w rozumieniu zdania drugiego art. 47 k.p., jako że nie są to przepisy powszechnie obowiązujące i dotyczą jedynie podmiotów, które są objęte ich treścią. Wszakże powoływany art. 47 k.p. w zdaniu drugim przewidując dla pracownika zwol- nionego z naruszeniem przepisów wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy wymienia tylko pracowników szczególnie chronionych przed rozwiązaniem sto- sunku pracy ale na mocy przepisów powszechnie obowiązujących. Powołany przepis odwołuje się bowiem w tym zakresie do statuujących taką ochronę uregulowań ko- deksowych (art.39, art. 177) oraz do statuujących taką ochronę przepisów szczegól- nych, przy czym nie wymienia ich z uwagi na ich wielość i umieszczenie w różnych ustawach. Brak takiego szczegółowego wyliczenia jednak nie oznacza, że ów prze- pis szczególny, to nie tylko przepis rangi ustawowej, ale także przepis każdego inne- go aktu normatywnego stanowiącego źródło prawa pracy, w tym przepis porozumie- nia czy regulaminu. Taki wniosek jest nieuprawniony w świetle obowiązujących ure- gulowań prawnych. Należy bowiem odróżnić ochronę trwałości stosunku pracy wyni- 7 kającą z woli ustawodawcy i przysługującą określonym kategoriom pracowników (chronionym ze względu na wiek, rodzicielstwo, pełnione funkcje społeczne) u każ- dego pracodawcy od gwarancji trwałości zatrudnienia u danego pracodawcy wyni- kających ze zobowiązania się tego właśnie pracodawcy w ramach uzgodnień z re- prezentacją pracowników. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================