II PK 159/06

uzasadnienie wyroku Sądu drugiej instancji zawiera wskazanie i uzasadnienie mate- rialnoprawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia z przytoczeniem znajdujących za- stosowanie przepisów prawa i wyjaśnieniem ich znaczenia dla wyniku sprawy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika również, że Sąd Okręgowy poddał oce- nie zastrzeżone w zawartej przez strony umowie o zakazie konkurencji prawo odstą- pienia i - powołując się w tym zakresie na orzecznictwo Sądu Najwyższego, a nie poglądy doktryny (jak sugeruje skarżący) - przyjął, że „tego rodzaju konstrukcja umowy o zakazie konkurencji jest sprzeczna z jej istotą wynikającą z przepisów art. 1011 - 1014 k.p.”, gdyż „pracodawca mógł w każdej chwili i bez konieczności wska- zywania jakiegokolwiek powodu doprowadzić swoim oświadczeniem do rozwiązania umowy i uwolnić się od zapłaty odszkodowania”. Nieuzasadniony jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 1012 § 1 i 2 k.p. Skar- żący błędnie utożsamia ustanie obowiązywania zakazu konkurencji w sytuacjach określonych w art. 1012 § 2 k.p. z rozwiązaniem umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy i wygaśnięciem zobowiązania pracodawcy do wypłaty uzgod- nionego odszkodowania. W art. 1012 § 2 k.p. nie mieszczą się bowiem żadne umowne sposoby złagodzenia obciążającego byłego pracodawcę obowiązku wypłaty odszkodowania, nawet w razie ustania przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji. Stosownie do art. 1011 § 1 k.p. w zakresie określonym w odrębnej umowie, pracow- nik nie może prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani też 7 świadczyć pracy w ramach stosunku pracy lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego taką działalność (zakaz konkurencji). Przepis ten zawiera definicję zakazu konkurencji, przez który rozumie się zobowiązanie pracownika do powstrzy- mywania się od prowadzenia określonej w nim działalności. W myśl art. 1012 § 1 k.p. powyższy przepis znajduje odpowiednie zastosowanie, gdy pracodawca i pracownik mający dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby nara- zić pracodawcę na szkodę, zawierają umowę o zakazie konkurencji po ustaniu sto- sunku pracy. W takiej umowie określa się także okres obowiązywania zakazu konku- rencji oraz wysokość odszkodowania należnego pracownikowi od pracodawcy (nie niższą niż określona w § 3). Zgodnie z art. 1012 § 2 k.p. zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została za- warta umowa, w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub niewywiązy- wania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania. Brak jest podstaw do uznania, że art. 1012 § 2 k.p. pojęciem „zakazu konkurencji” określa nie zobowiąza- nie pracownika (podobnie jak czyni to art. 1011 § 1 k.p.), lecz umowę o zakazie kon- kurencji po ustaniu stosunku pracy obejmującą zobowiązania obu stron stosunku prawnego. Jest oczywiste, że zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu sto- sunku pracy leży w interesie pracodawcy. Dlatego też - w myśl art. 1012 § 1 k.p. - podmiotami tej umowy są pracodawca i pracownik, posiadający w czasie trwania sto- sunku pracy dostęp do szczególnie ważnych dla interesów pracodawcy informacji, których ujawnienie po ustaniu tego stosunku mogłoby byłego już pracodawcę narazić na szkodę. Nie budzi również wątpliwości, że przepisy o zakazie konkurencji zostały ustanowione w celu ochrony interesów pracodawcy. Jednakże zakaz ten stanowi dla byłego pracownika ograniczenie swobody wyboru pracy i podjęcia zatrudnienia, a w konsekwencji istotną uciążliwość w postaci ograniczenia możliwości zarobkowania oraz ograniczenia kariery i rozwoju zawodowego. W związku z tym Kodeks pracy zawiera bezwzględnie obowiązujące przepisy ochronne, gwarantujące byłemu pra- cownikowi stosowną rekompensatę (art. 1012 § 1-3), realizującą się w szczególności w obowiązku precyzyjnego określenia czasu trwania (okresu obowiązywania) zakazu konkurencji, w którym pracownikowi będzie przysługiwało ustalone w umowie od- szkodowanie. W przypadku zaistnienia okoliczności określonych w art. 1012 § 2 k.p. (ustanie przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji lub niewywiązywanie się pra- codawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania) ustaje zobowiązanie pracownika do powstrzymywania się od działań konkurencyjnych (zakaz konkurencji), co oznacza, 8 że może on podjąć określoną w umowie działalność konkurencyjną. Nie ustaje nato- miast zobowiązanie pracodawcy do wypłaty pracownikowi umówionego odszkodo- wania, gdyż niewykonanie zobowiązania przez jedną ze stron nie prowadzi do wyga- śnięcia zawartej przez strony umowy o zakazie konkurencji. Inna wykładnia prowa- dziłaby do uznania, że sytuacja pracownika jest uzależniona wyłącznie od decyzji pracodawcy, który jednostronnie mógłby ocenić, jak długo będzie związany umową o zakazie konkurencji, co poddawałoby w wątpliwość sens zawierania umów o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy na czas określony (umów terminowych). W konsekwencji interpretacja art. 1012 § 2 k.p. nie może służyć pozbawieniu pracow- nika tych gwarancji ochronnych, które wynikają dla niego z art. 1012 § 1 - 3 k.p., w szczególności z określonego w art. 1012 § 1 k.p. wymogu precyzyjnego określenia okresu obowiązywania zakazu konkurencji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 1998 r., I PKN 121/98, OSNAPiUS 1999 nr 10, poz. 342, z dnia 17 listopada 1999 r., I PKN 358/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 217, z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 731/99, OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 41, z dnia 28 marca 2002 r., I PKN 6/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 84, z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 139/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 241 i z dnia 13 kwietnia 2005 r., II PK 258/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 356 oraz uchwałę z dnia 11 kwietnia 2001 r., III PZP 7/01, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 155). W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że zamierzając osią- gnąć skutek w postaci zwolnienia z obowiązku wypłaty odszkodowania pracodawca musi zawrzeć z byłym pracownikiem stosowne porozumienie rozwiązujące umowę o zakazie konkurencji. Strony mogą także w umowie o zakazie konkurencji przewidzieć możliwość jej rozwiązania przed upływem terminu, na jaki umowa została zawarta, na przykład w drodze wypowiedzenia albo w razie ziszczenia się warunku rozwiązu- jącego (art. 89 k.c. w związku z art. 300 k.p.), przykładowo przez zawarcie w umowie postanowienia, że zwolnienie pracownika z zakazu konkurencji, spowodowane usta- niem przyczyn uzasadniających taki zakaz, wywoła skutek w postaci wygaśnięcia umowy lub wreszcie przez zobowiązanie się pracodawcy do wypłaty odszkodowania pod pewnymi warunkami. Do umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy może również zostać wprowadzone prawo odstąpienia od niej (art. 395 k.c.), o ile nie pozostaje to w sprzeczności z zasadami prawa pracy (art. 300 k.p.), rozumia- nymi jako ogólne normy mające zasadnicze znaczenie dla tej gałęzi prawa. Taka sprzeczność nie zachodzi w sytuacji, kiedy wykonanie prawa odstąpienia zostało ograniczone do momentu rozwiązania stosunku pracy, w takim bowiem przypadku 9 realizacja wzajemnych zobowiązań wynikających z umowy nie została jeszcze roz- poczęta. Ma to istotne znaczenie, gdyż wykonanie prawa odstąpienia wywołuje skutki z mocą wsteczną (ex tunc), a tym samym umowę uważa się za niezawartą (por. między innymi powołane wyżej: uchwałę z dnia 11 kwietnia 2001 r., III ZP 7/01 i wyrok z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 139/02 oraz wyroki z dnia 5 lutego 2002 r., I PKN 873/00, OSNP 2004 nr 4, poz. 59, z dnia 12 lutego 2004 r., I PK 398/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 5 i z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 16/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 239). W przytoczonych orzeczeniach podkreśla się zgodnie, że - wobec ochronnej funkcji przepisów art. 1012 § 1-3 k.p. - warunki umowy o zakazie konkurencji nie mogą być tak ustalone, aby umożliwiały pracodawcy w każdej dogodnej dla niego chwili i bez wskazywania jakiegokolwiek powodu doprowadzenie swoim jednostronnym oświad- czeniem do ustania obowiązywania umowy i uwolnienia się od zapłaty odszkodowa- nia. Taka sytuacja pozostawia bowiem pracownika w czasie trwania umowy w stanie ciągłej niepewności i w sposób istotny ogranicza nie tylko swobodę podjęcia innego zatrudnienia, ale także możliwość przygotowania się do podjęcia zgodnej z kwalifika- cjami działalności zarobkowej. Warunki i podstawy realizacji przez pracodawcę ta- kiego uprawnienia muszą być zatem przez strony wyraźnie określone w postanowie- niach umowy. Z jednej strony zapewni to pracownikowi względną stabilizację, wyra- żającą się tym, że skrócenia czasu trwania umowy o zakazie konkurencji będzie mógł się spodziewać tylko w razie wystąpienia ściśle określonych w umowie sytuacji, z drugiej zaś spowoduje, że pracodawca będzie musiał liczyć się z okolicznością, iż rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji przed terminem, na jaki umowa ta została zawarta, wywrze skutek tylko wówczas, gdy spełnią się przesłanki i warunki uzgod- nione wcześniej przez strony i że w razie sporu, to do pracodawcy będzie należało wykazanie, iż przyczyną wcześniejszego rozwiązania umowy była przyczyna z góry w umowie przewidziana. Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest zawarte w § 6 pkt 3 łączącej strony umowy postanowienie, zgodnie z którym „pracodawca może wycofać się z warunków określających zakazujących prace dla przedsiębiorców konkurencyjnych i w tym wypadku nie wypłaci sumy wymienionej w pkt 2”. Jak z przytoczonego posta- nowienia wynika, strony ustaliły w umowie o zakazie konkurencji prawo pracodawcy do odstąpienia od tej umowy. Umowa nie zawiera natomiast postanowień pozwalają- cych na jej wcześniejsze rozwiązanie (wygaśnięcie zobowiązania wzajemnego), al- bowiem strony nie przewidziały w niej możliwości wypowiedzenia ani nie zamieściły 10 warunku rozwiązującego, którego ziszczenie się spowodowałoby skutek od tego momentu (art. 89 i art. 90 k.c.), a więc ex nunc. Zgodnie z art. 395 § 1 k.c., dla sku- teczności umownego prawa odstąpienia jest wymagane oznaczenie terminu, w cza- sie którego będzie możliwe skorzystanie z prawa odstąpienia oraz określenie, czy prawo to przysługuje obydwu stronom czy tylko jednej. Wymaganie oznaczenia ter- minu obwarowane jest z mocy art. 58 § 1 k.c. sankcją nieważności, gdyż zastrzeże- nie prawa odstąpienia wprowadza do umowy element niepewności, czy uprawniony wykorzysta przysługujące mu prawo odstąpienia, a w konsekwencji niepewności co do trwałości skutków umowy albo trwałości samego stosunku umownego. Oczywiste jest, że niepewność ta nie może być bezterminowa, skoro stosownie do art. 395 § 2 k.c. odstąpienie ma moc wsteczną, powodując uznanie umowy za niezawartą, a w konsekwencji powrót do stanu, jaki istniał przed jej zawarciem (skutek ex tunc). Ma to znaczenie tym większe, że odstąpienie od umowy, jeśli nie jest uzależnione od zisz- czenia się określonego warunku (jak to ma miejsce w niniejszej sprawie), nie wyma- ga uzasadnienia, a uprawniony ma pełną swobodę dokonania odstąpienia. Dlatego wątpliwa wydaje się możliwość uznania wprowadzonego do umowy o zakazie konku- rencji po ustaniu stosunku pracy prawa odstąpienia z oznaczeniem terminu wykona- nia tego prawa przez cały okres trwania umowy za niepozostającą w sprzeczności z gwarancjami ochronnymi przewidzianymi w art. 1012 § 1 - 3 k.p. Zagadnienie to nie wymaga jednak głębszych rozważań, albowiem nie ma ono istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Skarżący reprezentuje pogląd, że skoro umowa o zakazie konkurencji została zawarta na okres 12 miesięcy od dnia rozwiązania łączącego strony stosunku pracy, to oczywiste jest, że pracodawca mógł wykonać prawo odstąpienia do czasu upływu terminu, na jaki umowa została zawarta. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgo- dzić. Nie budzi wątpliwości, że zastrzeżone w łączącej strony umowie o zakazie kon- kurencji prawo odstąpienia nie przewiduje jakiegokolwiek terminu, w którym może zostać wykonane. Sam fakt zawarcia umowy o zakazie konkurencji na okres 12 mie- sięcy nie jest równoznaczny z oznaczeniem takiego właśnie terminu prawa odstąpie- nia, gdyż termin odstąpienia może być tak ustalony, że przypada bądź przed wyko- naniem umowy, bądź po jej wykonaniu (częściowym lub całkowitym). Takiej inter- pretacji nie da się również wyprowadzić z odesłania do pkt 2 umowy, zawartego w postanowieniu ustanawiającym prawo odstąpienia. Po pierwsze, odesłanie to doty- czy określonej w pkt 2 umowy sumy odszkodowania, a nie okresu trwania umowy, a 11 po drugie, nie wiadomo, czy miałoby chodzić o sumę odszkodowania za cały okres obowiązywania umowy (w takim przypadku prawo odstąpienia mogłoby być wykona- ne wyłącznie do czasu ustania łączącego strony stosunku pracy, a więc przed rozpo- częciem wykonywania umowy), czy też o kolejne miesięczne raty odszkodowania i które. W konsekwencji nie ma jakichkolwiek podstaw do kwalifikowania treści § 6 pkt 3 umowy o zakazie konkurencji w związku z pkt 2 tej umowy jako zawierających określenie terminu do wykonania przez pracodawcę prawa odstąpienia i wykładnia postanowień umowy zgodnie z regułami określonymi w art. 65 k.c. nie może dopro- wadzić do odmiennych wniosków. Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że zastrzeżone w umowie o zakazie konkurencji prawo odstąpienia (art. 395 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.) musi zawierać wyraźne oznaczenie terminu, w którym prawo to może być wykonane, a - w razie nieokreślenia takiego terminu - jednostronne za- strzeżenie przez pracodawcę możliwości skrócenia umówionego okresu zakazu kon- kurencji i skorzystanie z tego uprawnienia nie prowadzi do wcześniejszego wyga- śnięcia umowy i uwolnienia pracodawcy od obowiązku zapłaty odszkodowania (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r., II PK 118/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 349 oraz z dnia 24 października 2006 r., II PK 126/06, dotychczas niepu- blikowany). W rezultacie za prawidłowe należało uznać stanowisko Sądu Okręgowe- go, że zastrzeżenie w łączącej strony umowie o zakazie konkurencji prawa odstąpie- nia było nieskuteczne (nieważne) z powodu braku określenia terminu do wykonania tego prawa. W tej sytuacji zarzut naruszenia art. 395 § 1 k.c. w związku z art. 65 k.c. i w związku z art. 300 k.p. jest bezzasadny, a zaskarżony wyrok w ostateczności od- powiada prawu. Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================