I PZ 30/06

Postanowienie z dnia 25 stycznia 2007 r. I PZ 30/06 Oświadczenie osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych powinno zawierać wszystkie dane wymagane w art. 102 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.) oraz wynikające z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświad- czenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. Nr 27, poz. 200), jednak nie musi być złożone na druku oświad- czenia, którego wzór stanowi załącznik do tego rozporządzenia. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Zbigniew Hajn. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 stycznia 2007 r. sprawy z powództwa „A.” Spółki z o.o. w K. przeciwko Maciejowi D. o zapłatę, na skutek zażalenia pozwanego na postanowienie Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży z dnia 5 września 2006 r. [...] u c h y l i ł zaskarżone postanowienie. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży wyrokiem z 22 czerwca 2006 r. [...] oddalił apelację pozwanego Macieja D. od wyroku Sądu Re- jonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń w Łomży z 17 stycznia 2006 r. [...], zasądzają- cego od pozwanego na rzecz powódki „A.” Spółki z o.o. w K. kwotę 53.196,71 zł z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik pozwanego, oznaczając wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 53.196,71 zł. Oprócz skargi kasacyjnej, sporządzonej i wniesionej przez pełnomocnika pozwanego będącego 2 radcą prawnym, do akt sprawy wpłynęło osobiście sporządzone przez pozwanego pismo, w którym pozwany wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych. Do wniosku dołączone zostało „oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym”, sporządzone osobiście przez pozwanego, w którym przedstawiono dane dotyczące jego sytuacji rodzinnej, majątkowej, dochodów i źródeł utrzymania. Zarządzeniem z 1 września 2006 r. przewodniczący wydziału w Sądzie Okrę- gowym „na zasadzie art. 102 ust. 4 w zw. z ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych” zarządził zwrot wniosku pozwanego o zwolnienie od kosztów sądowych „z powodu niezłożenia oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz źródłach utrzyma- nia na obowiązującym druku określonym w § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedli- wości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. Nr 27, poz. 200)”. Postanowieniem z 5 września 2005 r. Sąd Okręgowy odrzucił „skargę kasa- cyjną pełnomocnika pozwanego” z powodu jej nieopłacenia. W uzasadnieniu posta- nowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej Sąd Okręgowy podniósł, że stosownie do art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie o stanie ro- dzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych. Oświadczenie to nie może być złożone w sposób dowolny, lecz musi być złożone według stosownego wzoru (druku) określonego w § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie okre- ślenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w po- stępowaniu cywilnym. Złożone przez fachowego pełnomocnika wraz ze skargą kasa- cyjną oświadczenie pozwanego nie spełniało powyższego wymagania i dlatego za- rządzeniem przewodniczącego wydziału z 1 września 2006 r. zostało zwrócone - zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - bez wzywania do uzupełnienia tego braku. Nieskuteczne zgłoszenie wniosku o zwolnie- nie od kosztów sądowych oznacza, że skarga kasacyjna wniesiona przez pełnomoc- nika pozwanego nie została opłacona w terminie do jej wniesienia (art. 3985 § 1 k.p.c.). Powołując się na treść art. 1302 § 3 k.p.c. Sąd Okręgowy stwierdził, że zgod- 3 nie z art. 35 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych od skargi kasacyjnej wniesionej w rozpoznawanej sprawie nale- żało uiścić opłatę stosunkową w wysokości 5 % wartości przedmiotu zaskarżenia, określonej w skardze na kwotę 53.196,71 zł. Oplata taka nie została jednak uiszczo- na. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł pełnomocnik pozwanego, za- rzucając naruszenie art. 1302 § 3 k.p.c. oraz art. 102 ust. 1 w związku z ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm., zwanej dalej ustawą o kosztach sądowych). Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że zarządzenie przewodniczącego wydziału o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych było nieuzasadnione, a odrzucenie skargi kasacyjnej z powodu jej nieopłacenia jest przedwczesne. Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych pozwany dołączył oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym. Zarówno wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, jak i samo oświadczenie majątkowe zostały sporządzone i podpisane osobiście przez pozwanego. Chociaż oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym nie zostało zło- żone na urzędowym formularzu, to w pełni odpowiada ono pod względem treści wy- maganiom stawianym przez art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, do- chodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosz- tów sądowych w postępowaniu cywilnym. Przepis art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych stanowi, że oświadczenie takie sporządza się według ustalonego wzoru. Przepis ten nie wymaga, aby oświadczenie o stanie majątkowym było sporządzone na urzędowym formularzu, wymaga natomiast, aby oświadczenie zawierało wszyst- kie informacje o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania zgod- nie ze wskazaniami wynikającymi z rozporządzenia. Zdaniem wnoszącego zażale- nie, pozwany dołączył do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oświadczenie o stanie majątkowym zawierające wszystkie informacje, które są wymagane według wzoru urzędowego formularza. Zdaniem skarżącego, Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni art. 102 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych tego wniosku 4 może nastąpić tylko w sytuacji, gdy do wniosku strony reprezentowanej przez adwo- kata lub radcę prawnego w ogóle nie dołączono oświadczenia o stanie majątkowym. Skarżący podniósł również, że w rozpoznawanej sprawie nie było podstaw do zastosowania art. 1302 § 3 k.p.c. Razem ze skargą kasacyjną, wniesioną przez peł- nomocnika, pozwany wniósł samodzielnie sporządzony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, załączając do niego oświadczenie o stanie majątkowym. Sąd Okręgowy nie mógł odrzucić skargi kasacyjnej bez wcześniejszego rozpoznania oso- bistego wniosku pozwanego o zwolnienie od kosztów sądowych. Nie było także pod- staw do wydania zarządzenia o zwrocie wniosku na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych, ponieważ w zakresie postępowania o zwolnienie od kosztów sądowych pozwany nie był reprezentowany przez radcę prawnego (art. 871 § 2 k.p.c. w związku z art. 88 i art. 92 k.p.c.), ponieważ treść pełnomocnictwa jednoznacznie wskazuje, że radca prawny został umocowany do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. Pełnomocnictwo nie obejmowało złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Jeżeli Sąd Okręgowy uznał złożone przez pozwanego oświad- czenie o stanie majątkowym za niewystarczające, powinien był wezwać pozwanego - na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. w związku z art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądo- wych - do sporządzenia oświadczenia o stanie majątkowym na urzędowym formula- rzu (przesyłając mu jednocześnie ów formularz), pod rygorem zwrotu wniosku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie podniesione w nim argumenty prawne odpowiadają istocie regulacji dotyczącej ubiegania się o zwolnie- nie od kosztów sądowych przez stronę reprezentowaną w postępowaniu kasacyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika. Trafny jest zarzut naruszenia art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych. Zgodnie z tym przepisem, do wniosku osoby fizycznej o zwolnienie od kosztów są- dowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o sta- nie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru. Je- żeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich wymaganych da- nych, stosuje się art. 130 k.p.c. Przytoczony przepis nie wymaga, aby oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania zostało złożone na 5 „urzędowym formularzu”, lecz aby zawierało (obejmowało) szczegółowe dane według ustalonego wzoru. Wzór oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania określił, w drodze rozporządzenia wydanego na podstawie art. 9 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych, Minister Sprawiedliwości. Jednak ani z art. 102 ust. 2 lub z art. 9 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych, ani z przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświad- czenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycz- nej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym, nie wynika, aby niezłożenie tego oświadczenia „na urzędowym formularzu” rodziło sku- tek w postaci zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Wzór oświadcze- nia ma stanowić ułatwienie dla strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądo- wych, ma być pomocny w objęciu oświadczeniem wszystkich niezbędnych danych, których przedstawienie sądowi powinno gwarantować sukces w postępowaniu incy- dentalnym o zwolnienie od kosztów sądowych w postaci przyznania stronie takiego zwolnienia. Wzór oświadczenia, o jakim stanowi art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, nie ma zatem nic wspólnego z urzędowymi formu- larzami, o których mowa na przykład w art. 1871 k.p.c. lub art. 5052 k.p.c., co ozna- cza, że niezłożenie oświadczenia na urzędowym druku wzoru, stanowiącym załącz- nik do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 31 stycznia 2006 r., nie daje pod- stawy do zwrotu tego wniosku (nie stosuje się, choćby odpowiednio, art. 1301 k.p.c.). Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że błędne było już samo zarzą- dzenie przewodniczącego wydziału w Sądzie Okręgowym z 1 września 2006 r. o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych z powodu „niezłożenia oświad- czenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz źródłach utrzymania - na obowiązującym druku określonym w § 2 rozporządze- nia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r.”, ponieważ pozwany nie miał obowiązku złożenia tego oświadczenia na „obowiązującym druku”, a wzór oświad- czenia nie jest „obowiązującym drukiem”. Ani z treści uzasadnienia zarządzenia przewodniczącego wydziału o zwrocie wniosku, ani z zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego o odrzuceniu skargi kasacyjnej, nie wynika przy tym, aby prze- wodniczący lub Sąd badali merytoryczną zawartość sporządzonego osobiście przez pozwanego „oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym”, a tym bardziej, aby z badania tego wynikała konstatacja, że oświadczenie to nie zawiera danych, które - 6 według stosownego wzoru - powinna ujawnić osoba fizyczna ubiegająca się o zwol- nienie od kosztów sądowych. Już samo stwierdzenie, że zarządzenie o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych było nieprawidłowe, pozwalało na uchylenie zaskarżonego posta- nowienia, skoro pierwotną przyczyną odrzucenia skargi kasacyjnej było uznanie zło- żonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania za niewystarczające do rozpoznania wniosku pozwanego o zwolnienie od kosztów sądowych. Trafnie również wnoszący zażalenie zarzucił Sądowi drugiej instancji narusze- nie art. 1302 § 3 k.p.c. W pierwszej kolejności należy uznać, że - mimo istotnej zmiany przepisów o kosztach sądowych - nie stracił aktualności pogląd, zgodnie z którym obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu do sądu pisma jej podlegające- go nie ogranicza prawa żądania zwolnienia od kosztów sądowych. Niedopuszczalne jest zatem odrzucenie nieopłaconego środka zaskarżenia wniesionego przez profe- sjonalnego pełnomocnika, jeżeli domagał się on jednocześnie - w imieniu strony - zwolnienia jej od kosztów sądowych w zakresie obejmującym ten środek albo gdy domagała się tego sama strona we wniosku towarzyszącym pismu pełnomocnika. Należy zatem rozważyć, czy sankcja taka (w postaci odrzucenia nieopłacone- go środka zaskarżenia) może być zastosowana w sytuacji, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie może odnieść zamierzonego skutku, gdyż podlega zwro- towi przez przewodniczącego bez wzywania do uzupełnienia jego braków formalnych (art. 102 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych), ze względu na niedołączenie do niego oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych, przez profesjonalnego pełnomocnika. Hipoteza art. 1302 § 3 k.p.c. obejmuje jedynie wypadki wniesienia przez profe- sjonalnych pełnomocników nienależycie opłaconych środków zaskarżenia i środków odwoławczych. O nienależytym opłaceniu takiego środka można mówić jedynie wówczas, gdy w chwili jego wniesienia istnieje obowiązek uiszczenia opłaty, przy czym - co należy podkreślić - miarodajny jest tu moment wniesienia pisma podlega- jącego opłacie. Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wyłącza obo- wiązek uiszczenia opłaty od pisma objętego wnioskiem w momencie jego wnoszenia. Nie ma natomiast podstaw do uzależnienia takiego skutku (odrzucenia pisma) od dalszych losów procesowych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Stanowi- łoby to bowiem w istocie rozszerzenie hipotezy art. 1302 § 3 k.p.c., co jest niedo- 7 puszczalne ze względu na jego wyjątkowy charakter. W konsekwencji za nietrafne należy uznać założenie przyjęte przez Sąd drugiej instancji, że odrzuceniu na pod- stawie art. 1302 § 3 k.p.c. podlega nienależycie opłacona skarga kasacyjna (bez wy- maganej opłaty), wniesiona przez profesjonalnego pełnomocnika, do której dołączo- no wniosek o zwolnienie strony od kosztów sądowych lub choćby tylko od opłaty są- dowej, nawet jeżeli wniosek ten należałoby zwrócić ze względu na niedołączenie do niego oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych. Podobna sytuacja procesowa występuje po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Według stanowiska utrwalonego w orzecznictwie i praktyce sądowej na gruncie dotychczasowych przepisów o kosztach sądowych, zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie, w której pismo wniesione przez stronę osobiście lub przez jej pełnomocnika podlega opłacie w postaci wpisu stałego lub stosunkowego, zobowiązuje sąd w razie odmownego załatwienia tego wniosku do wezwania o uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNC 1976 nr 7-8, poz. 162, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999 nr 11, poz. 196, i z dnia 31 maja 2006 r., IV CZ 40/06, niepublikowane). Stanowisko to zachowało aktualność na gruncie nowych przepisów o kosztach są- dowych. W uchwale z 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06 (LEX nr 198917), Sąd Naj- wyższy stwierdził, że w razie oddalenia zawartego w apelacji wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący wzywa do uiszczenia opłaty należnej od ape- lacji także wtedy, gdy wniósł ją adwokat. Podobnie w postanowieniu z 4 października 2006 r., I CZ 81/06 (Biuletyn SN 2006 nr 11, poz. 19), Sąd Najwyższy przyjął, że w razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony będącego radcą prawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie poniesienia należnej od środka odwoławczego (środka zaskarżenia) opłaty w wysokości stałej lub stosunko- wej, przewodniczący wzywa pełnomocnika do opłacenia tego środka w terminie ty- godniowym. Tym samym, nadal trafne jest dotychczasowe zapatrywanie, że w razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony będącego radcą prawnym lub adwokatem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie poniesienia na- leżnej od środka odwoławczego lub środka zaskarżenia opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący wzywa pełnomocnika do opłacenia tych środków w terminie tygodniowym. 8 Ze względu na podobieństwo sytuacji występującej po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i sytuacji istniejącej po zwrocie tego wniosku, na- leży uznać, że również w tym ostatnim wypadku przewodniczący powinien wezwać pełnomocnika - na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. - do opłacenia skargi kasacyjnej w terminie tygodniowym. Sąd drugiej instancji odrzucił tymczasem skargę kasacyjną wnioskodawcy bez uprzedniego wezwania do uiszczenia wymaganej opłaty (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06). Złożenie przed lub wraz z pismem podlegającym opłacie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych uchyla (przerywa, wstrzymuje) obowiązek uiszcze- nia opłaty do czasu rozstrzygnięcia wniosku. Pomimo braku wyraźnej po temu pod- stawy w przepisach, na tle art. 15 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach są- dowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.), przewidującego - tak samo jak art. 10 ustawy obecnie obowiązującej - że opłatę na- leży uiścić „przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie”, w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmowano, że zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje, że obowiązek uiszczenia opłaty zostaje odsunięty w czasie (por. między innymi uzasadnienia uchwały z 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976 nr 7-8, poz. 162 oraz postanowień z 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999 nr 11, poz. 196 i z 24 sierpnia 2005 r., II CZ 75/05, niepubliko- wane). Stanowisko to zostało podtrzymane pod rządem obowiązującego art. 10 ustawy o kosztach sądowych (por. uzasadnienia postanowień z 26 lipca 2006 r., IV CZ 57/06, z 4 października 2006 r., I CZ 81/06 Biuletyn SN 2006 nr 11, s. 19, LEX nr 201191, i uchwały z 13 października 2006 r., III CZP 75/06, LEX 194332), co należy zaaprobować, zważywszy że w zakresie istotnym dla tej kwestii nie nastąpiły zmiany przepisów, a dotychczasowe argumenty nie straciły wartości. Przy przyjęciu, że w razie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych (oddale- nia, odrzucenia lub zwrotu wniosku o zwolnienie) ponownie aktualizuje się obowiązek uiszczenia opłaty, rozstrzygnięcia wymaga, w jakim momencie termin ten się otwiera i na jakiej to następuje podstawie. Pod rządem ustawy o kosztach sądowych z 1967 r. problem ten był rozwa- żany na tle art. 17, który przewidywał odrzucanie wprost wniesionych bez należnej opłaty przez adwokata lub radcę prawnego środków zaskarżenia, podlegających opłacie w wysokości stałej. Jednolicie, i z aprobatą doktryny, przyjmowano w orzecz- nictwie Sądu Najwyższego, że zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądo- 9 wych w sprawie, w której pismo wnoszone przez adwokata podlega opłacie wpisu stałego, zobowiązuje sąd w razie odmownego załatwienia tego wniosku do wezwania o uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych. Zasadą ogólną pozostało uiszczanie należnych opłat na wezwanie, w terminie tygodniowym od dnia jego doręczenia (art. 130 § 1 k.p.c.). Obowiązek uiszczania opłat bez wezwania, chociaż obecnie rozszerzony pod względem podmiotowym (obejmuje adwokatów, radców prawnych, rzeczników patentowych i przedsiębiorców w sprawach gospodarczych) i przedmiotowym (obejmuje opłaty stosunkowe i opłaty w wysokości stałej), jest nadal wyjątkiem od reguły. Rozszerzenie zakresu wyjątków nie zmienia wzajemnego stosunku przepisów ogólnego i szczególnych. Z tego względu, przepis art. 1302 § 3 k.p.c. nie może być wykładany rozszerzająco i stoso- wany do sytuacji, które nie są w nim wyraźnie opisane. Podobnie jak poprzednio art.17 zdanie drugie ustawy z 13 czerwca 1967 r., tak obecnie art.1302 § 3 k.p.c. traktuje o „podlegających opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej” środkach odwoławczych i zaskarżenia „wniesionych” przez adwo- kata lub radcę prawnego. Reguluje on więc sytuacje, w których w chwili wnoszenia danego środka istnieje (zgodnie także z art. 10 ustawy o kosztach sądowych) obo- wiązek uiszczenia opłaty. Taki stan rzeczy nie zachodzi, gdy wraz z pismem zostaje złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, który odsuwa w czasie obowią- zek uiszczenia opłaty. Analizowany w rozpoznawanej sprawie stan faktyczny nie od- powiada zatem sytuacji uregulowanej w art. 1302 § 3 k.p.c., co oznacza, że przepis ten nie może być zastosowany wprost, a zastosowaniu go przy wykorzystaniu wy- kładni rozszerzającej sprzeciwia się jego wyjątkowy charakter. W konsekwencji, z art.1302 § 3 k.p.c. nie można wywodzić obowiązku strony reprezentowanej przez wskazanych w nim pełnomocników do uiszczenia należnej opłaty bez wezwania w razie złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Przesłanki zastosowania i rodzaj rygoru procesowego muszą wynikać z prze- pisu, nie można ich domniemywać ani „wprowadzać” w wyniku zabiegów interpreta- cyjnych. Niedopuszczalne jest wyciąganie niekorzystnych dla strony konsekwencji procesowych w sytuacji, gdy rygor nie został w sposób niewątpliwy określony w przepisie. W analizowanej sytuacji procesowej nie ma podstaw do stosowania rygoru w postaci odrzucenia środka odwoławczego wprost (bez wezwania do uiszczenia opłaty) w oparciu o art. 1302 § 3 k.p.c., gdyż rygor taki przewiduje on dla przypadków, w których opłaty nie uiszczono, pomimo że należało to uczynić przy wniesieniu pi- 10 sma. Jak wcześniej wskazano, taka sytuacja nie zachodzi, gdy w środku odwoław- czym (zaskarżenia) zawarto wniosek o zwolnienie od kosztów. Za nieuprawnioną należy uznać koncepcję, jakoby odmowa zwolnienia od kosztów sądowych sytuo- wała pełnomocnika w takiej pozycji, „jak gdyby wniosku nie składał”, co miałoby po- ciągać za sobą obowiązek uiszczenia opłaty bez wezwania. Zaskarżone postanowienie podlegało zatem uchyleniu także z tej przyczyny, że Sąd Okręgowy odrzucił skargę kasacyjną bez wcześniejszego wezwania pełno- mocnika do uiszczenia opłaty od niej, mimo zgłoszonego w niej wniosku o zwolnienie pozwanego od kosztów sądowych. Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 102 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych. Zgodnie z tym przepisem, wniosek o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego złożony bez dołączenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 2, przewodniczący zwraca bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Rygor zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych dotyczy zatem zarówno sytuacji, gdy wniosek ten został zawarty bezpośrednio w piśmie sporządzonym i wniesionym przez profesjonalnego pełnomocnika, jak i sytuacji, gdy wniosek ten został sformuło- wany w „osobiście” sporządzonym i wniesionym przez stronę piśmie procesowym. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na pod- stawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. ========================================