Wyrokiem z dnia 25 maja 2001 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił powództwo J. B. przeciwko Politechnice […] o wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe przepracowane przez powoda w latach 1995 – 1996 i 1997 – 1998 oraz o wynagrodzenie za szkodę jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie strony pozwanej. Sąd Rejonowy ustalił, iż powód od dnia 11 września 1995 r. zatrudniony był u strony pozwanej jako pracownik naukowo-dydaktyczny na stanowisku asystenta. W roku akademickim 1995/96 J. B. przepracował, ponad obowiązujące pensum 15 godzin, a w roku 1996/97 przepracował ponad pensum łącznie 100 godzin. Tytułem wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe powodowi wypłacono 119,55 złotych za godziny przepracowane w roku akademickim 1995/96, przyjmując stawkę 7 zł za godzinę ustaloną zarządzeniem wewnętrznym nr 12/95 Rektora Politechniki z dnia 30 maja 1995 r. Natomiast za godziny ponadwymiarowo przepracowane w roku akademickim 1997/98 powodowi wypłacono kwotę 1138,61 zł, przyjmując stawkę 10 zł za godzinę ustaloną dla Wydziału […], w którym powód był zatrudniony, przez dziekana, na podstawie upoważnienia Rektora Politechniki.
Mając na uwadze tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że powództwo jest bezzasadne i nie zasługuje na uwzględnienie. Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 maja 2001 r. Kasację od powyższego wyroku złożył powód J. B..
Wyrokiem z dnia 26 listopada 2002 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd Okręgowy – Sąd Pracy wyrokiem z dnia 2 czerwca 2004 r. ponownie oddalił apelację powoda J. B., jednocześnie Sąd drugiej instancji wyłączy do odrębnego rozpoznania sprawę w zakresie żądania powoda o wynagrodzenie za urlop i roczną nagrodę.
Kasację od powyższego wyroku złożył powód.
Wyrokiem z dnia 19 lipca 2005 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Po ponownym rozpoznaniu apelacji powoda wyrokiem z dnia 8 grudnia 2005 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok w pkt I w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej Politechniki na rzecz powoda J. B. kwotę 1.728,57 z ustawowymi odsetkami z tym, że od kwoty 248,57 zł do dnia 1 października 1996 r. oraz od kwoty 1.480 zł od dnia 1 października 1997 r. do dnia zapłaty, zaś dalej idące powództwo oddalił. Sąd Okręgowy dokonał oceny prawidłowości wyliczenia wynagrodzenia za faktycznie przepracowane godziny ponadwymiarowe w latach objętych żądaniem pozwu. W tym celu dokonał porównania czy istotnie wynagrodzenie powoda za godzinę ponadwymiarową jest niższe od wynagrodzenia za godzinę wymiarową. Kryterium stawki minimalnej wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych poszukiwał w art. 78 § 1 k.p. w zw .z art.13 k.p., a nie w ówcześnie obowiązujących przepisach Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. , gdyż zostało ono uznane przez Sąd Najwyższy za pozbawione mocy powszechnie obowiązującej, jako sprzeczne z przepisami kodeksu pracy w zakresie, w jakim dopuszczały wypłacanie pracownikom naukowo dydaktycznym za godzinę ponadwymiarowo wynagrodzenia niższego niż za godzinę wymiarową. Sąd ustalił stawkę godzinową dla wymiarowych godzin dydaktycznych. Powód otrzymał za przepracowane godziny ponadwymiarowe w roku akademickim 1995/1996 wynagrodzenia w kwocie 105 zł tj. 7 zł za godzinę, natomiast jego miesięczne wynagrodzenie zasadnicze wynosiło 780 zł, a następnie 870 zł. W roku akademickim 1996/1997 przepracował 100 godzin ponadwymiarowych i otrzymał po 10 zł za godzinę tj.1 000 zł. Sąd Okręgowy ustalił, iż stawka dla godzin wymiarowych dydaktycznych w roku akademickim 1995/1996 dla powoda wynosiła 23,57 zł tj. wynagrodzenie zasadnicze 780 zł x 6 + 870 x 6 = 9900 z tego 50%= 4950: 210 pensum = 23,57 zł. Natomiast w roku akademickim 1996/1997 wynosiła 24,80 zł tj. wynagrodzenie zasadnicze 870 zł x 12 miesięcy = 10.440 z tego 50 % = 5220 zł : 210 pensum = 24,80 zł. Biorąc pod uwagę powyższe wyliczenia stwierdził, że wynagrodzenie powoda za przepracowane godziny ponadwymiarowe w dochodzonym okresie, faktycznie wypłacone przez stronę pozwaną, nie były zgodne z ogólnymi warunkami płacowymi i nie spełniało kryteriów godziwego wynagrodzenia w rozumieniu art. 13 k.p. w związku z art. 78 § 1 i art.80 k.p. Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powoda kwotę 1728,57 zł wraz z ustawowymi odsetkami, jako różnicę pomiędzy ustaloną kwotą należną za godziny ponadwymiarowe w poszczególnych latach ustaloną przez Sąd Okręgowy a wynagrodzeniem faktycznie wypłaconym powodowi przez stronę pozwaną . W latach 1995/1996 powód przepracował 15 godz. x 23,57 zł = 353,57 zł - 105 zł = 248,57 zł i w latach 1996/1997 przepracował 100 godz. ponadwymiarowych x 24 80 zł = 2480 zł - 1000 zł = 1480 zł. Sąd podniósł, iż odsetki ustawowe zasądzono zgodnie z art. 481 k.c. tj. od daty wymagalności wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych. Pracodawca był zobowiązany do rozliczenia tego wynagrodzenia do końca danego roku akademickiego . Strona pozwana wypłacając powodowi wynagrodzenie za pracę w godzinach ponadwymiarowych według stawek ustalonych w Zarządzeniu Rektora Politechniki nr 12/95 z dnia 30 maja 1995 r. i nr 17/1996 z dnia 5 lipca 1996 r. naruszyła jedną z podstawowych zasad prawa pracy wyrażoną w art. 13 k.p. tj. prawo pracownika do godziwego wynagrodzenia. Ustalone stawki za godziny ponadwymiarowe mimo, iż miały oparcie w ówczesnym Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich (Dz.U. Nr 68 poz. 297 ze zm.) swoją wysokością odbiegały od wysokości wynagrodzenia za pracę za 1 godzinę wymiarową pracy dydaktycznej. Wynagrodzenie za pracę pracownika naukowo-dydaktycznego w godzinach ponadwymiarowych nie może być niższe od otrzymywanego za godziny wymiarowe , zatem ustalenia strony pozwanej w tym zakresie jako sprzeczne z kodeksem pracy nie mogą być stosowane.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył uczestnik postępowania Ogólnopolski Akademicki Związek Zawodowy w Warszawie. Zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 105 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym w zw. z § 4 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich w brzmieniu obowiązującym w roku akademickim 1995/1996 oraz 1996/1997. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania art. 39820 zd. 1, 39815 § 2 k.p.c. Wskazał, iż w sprawie zachodzi nieważność postępowania ze względu na fakt, iż w po raz trzeci przeprowadzanym postępowaniu apelacyjnym brało udział dwóch sędziów, którzy brali już udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. W uzasadnieniu podniósł, iż dwa wyroki kasacyjne SN, które zapadły w sprawie, wywoływały też i ten skutek prawny w płaszczyźnie gwarancji procesowych prawa do sądu, że wszyscy sędziowie sądów powszechnych, którzy uczestniczyli w wydaniu naruszających prawo (i uchylonych przez SN) wyroków, zostali naznaczeni cechą iudex inhabitis i z mocy prawa podlegali wyłączeniu. Dotyczy to zarówno tych którzy orzekali w pierwszym postępowaniu apelacyjnym, jak i ponownym. Zasada wyłączenia ma w tym przypadku charakter bezwzględny.
Wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i zniesienie postępowania apelacyjnego w całości, a także uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania równorzędnemu Sądowi pierwszej instancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania ( art. 39815 § 2 k.p.c.) jest usprawiedliwiony. Zarówno powołany przepis, jak i obowiązujący wcześniej przepis art. 39313 § 2 k.p.c. stanowią, że w razie uchylenia wyroku przez Sąd Najwyższy i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym składzie. Obowiązek rozpoznania sprawy w innym składzie wynika z ustawy. Skład sądu orzekającego z udziałem sędziego (sędziów), który uczestniczył w wydaniu uchylonego orzeczenia jest składem sprzecznym z przepisem prawa, powodującym, stosownie do art. 379 pkt 4 k.p.c., nieważność postępowania. Trzeba przyznać, że orzecznictwo dotyczące nieważności z wymienionej przyczyny odnosiło się głownie do składu sądu pierwszej instancji, rozpoznającego sprawę ponownie po uchyleniu wyroku, jednak wobec analogicznego sformułowania przepisu regulującego tę kwestię w postępowaniu kasacyjnym (dawniej art. 39313 k.p.c.. obecnie art. 39815 k.p.c.) oraz identyczności celu tej regulacji, dotychczasowa wykładnia znajduje pełne zastosowanie do składu po uchyleniu wyroku przez Sąd Najwyższy. Wyraźnie zostało to stwierdzone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2003 r. (I CK 416/02, Lex nr 121716). W myśl wyrażonego tam stanowiska sędzia, który brał udział w wydaniu uchylonego orzeczenia, nie może – w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania- nigdy orzekać w tej sprawie. Wynikające z art. 39313 k.p.c. wyłączenie obejmuje wyłączenie sędziego nie tylko od wydania kolejno następującego orzeczenia, ale wyłącza go „raz na zawsze” od udziału w rozpoznawaniu sprawy. Wyłączenie dotyczy całego toku sprawy, aż do prawomocnego zakończenia.
W spornej sprawie, w konsekwencji apelacji od wyroku Sądu Rejonowego orzekał Sąd Okręgowy w W. w składzie: SSO I. R, SSO A. N., SSO E. K.. Ponownie rozpoznając sprawę w wyniku uchylenia tego wyroku przez Sąd Najwyższy, Sąd Okręgowy orzekał w innym składzie. Jednak po kolejnym uchyleniu przez Sąd Najwyższy wyroku Sądu Okręgowego, Sąd ten orzekał w składzie: SSO E. K., SSO A. N., SSO K. B.. W składzie tego Sądu ponownie orzekali więc sędziowie wyłączeni z mocy art. 39313 § 2 k.p.c. od orzekania w tej sprawie.
W konsekwencji stwierdzonego naruszenia przepisów postępowania należało orzec jak w sentencji wyroku. Na marginesie tej sprawy, która toczy się już od 2001 r. i w związku z drugim zarzutem skargi kasacyjnej, Sad Najwyższy zwraca jedynie uwagę na istotne znaczenie jakie dla jej rozstrzygnięcia ma kwestia zakresu stwierdzonej przez Sąd Najwyższy w poprzednich orzeczeniach sprzeczności z prawem wyższego rzędu (ustawa o szkolnictwie wyższym) rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r., w szczególności, czy pozostaje ono w sprzeczności z ustawą w całym zakresie wynagrodzenia za godziny ponadnormatywne, czy też jedynie w określonym fragmencie tej regulacji.
/tp/