III UK 46/06

Wyrok z dnia 26 lipca 2006 r. III UK 46/06 Podleganie przez rolnika ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadze- nia działalności gospodarczej wyklucza objęcie rolniczym ubezpieczeniem spo- łecznym na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie: SN Beata Gudowska (sprawozdawca), SA Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lipca 2006 r. sprawy z odwołania Agnieszki K. i Artura K. od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w L. o podleganie ubezpiecze- niu społecznemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 23 listopada 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Agnieszka i Artur K. prowadzili w dzierżawionym od dnia 5 sierpnia 2001 r. gospodarstwie rolnym działalność rolniczą. Następnie rozpoczęli także - Agnieszka K. od dnia 16 maja 2002 r., a Artur K. od dnia 26 czerwca 2003 r. - prowadzenie działalności gospodarczej. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej odprowa- dzali składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Agnieszka K. w okresie od dnia 1 czerwca 2002 r. do dnia 31 października 2003 r. a Artur K. od dnia 1 lipca 2003 r. do dnia 31 października 2003 r.), jakkolwiek nie złożyli oświadczenia o wyborze tego ubezpieczenia w miejsce ubezpieczenia rolniczego. Agnieszka K. zamierzała nato- miast dokonać wyboru ubezpieczenia rolniczego przez zgłoszenie w dniu 1 paździer- nika 2003 r. wniosku o objęcie jej i męża tym ubezpieczeniem, oświadczając, że 2 poza gospodarstwem rolnym nie prowadzą innej działalności i nie podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu. Decyzją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w Lublinie z dnia 21 października 2003 r. małżonkowie K. zostali objęci rolniczym ubezpieczeniem społecznym w pełnym zakresie od czasu objęcia dzierżawy. Po ujawnieniu jednak wpisu w ewidencji działalności gospodarczej prowadzenia przez nich sklepu spożywczo-przemysłowego, decyzją z dnia 26 stycznia 2004 r. KRUS stwierdziła ustanie ubezpieczenia społecznego małżeństwa K. jako rolników - Agnieszki od dnia 1 lipca 2002 r., a Artura od dnia 1 lipca 2003 r. Odwołanie, w którym ubezpieczeni domagali się objęcia ich rolniczym ubez- pieczeniem społecznym, wywodząc, że przez ponad rok przed podjęciem działalno- ści gospodarczej podlegali temu ubezpieczeniu z mocy ustawy, Sąd Okręgowy w Lublinie uwzględnił wyrokiem z dnia 9 listopada 2004 r. Zmienił zaskarżoną decyzję, gdyż uznał, że przed podjęciem działalności gospodarczej ubezpieczeni spełnili wa- runki dalszego podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). W apelacji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zarzucono narusze- nie art. 5a w związku z art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez jego zastosowanie wobec rolników opłacających składki z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Zdaniem organu rentowego, rolnicy ci, przez opłacanie składek w ZUS, dokonali już wyboru innego ubezpieczenia społecznego, wykluczają- cego możliwość ponownego objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników. Wyrokiem z dnia 23 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apela- cję, przejmując ustalenia faktyczne i podzielając stanowisko prawne Sądu pierwszej instancji. Skarga kasacyjna rolniczego organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia art. 7 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecz- nym rolników, przez przyjęcie, że ubezpieczeni spełniali przesłanki objęcia ubezpie- czeniem społecznym rolników, mimo iż podlegali innemu ubezpieczeniu społeczne- mu na podstawie art. 5a tej ustawy. W ocenie skarżącego, opłacanie składek na ubezpieczenie z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, z chwilą jej rozpoczę- cia, należy traktować jako równoznaczne ze złożeniem oświadczenia o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu w trybie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu spo- 3 łecznym rolników, a złożenie takiego oświadczenia wyłącza możliwość ponownego ubezpieczenia w systemie ubezpieczenia społecznego rolników przy równoczesnym prowadzeniu działalności gospodarczej. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji lub jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników opiera się na zasadzie wyklu- czenia podlegania temu ubezpieczeniu w czasie podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, zdefiniowanemu w art. 6 pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jako ubezpieczenie społeczne lub zaopatrzenie emerytalne określone w od- rębnych przepisach (art. 7 ust. 1 in fine oraz art. 16 ust. 3 ustawy). Jedyny wyłom od tej zasady przewidziany został w obowiązującym od dnia 1 stycznia 1997 r. przepisie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu sprzed 2 maja 2004 r.), stanowiącym, że rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje poza- rolniczą działalność gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w sto- sunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Zachowanie prawa podlega- nia ubezpieczeniu społecznemu rolników, mimo spełnienia warunków do objęcia in- nym ubezpieczeniem społecznym, zależy więc od decyzji rolnika, który może zdecy- dować o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu powstającemu w związku z podjęciem działalności gospodarczej. Niepodjęcie decyzji o podleganiu innemu ubezpieczeniu powoduje kontynuację rolniczego ubezpieczenia społecznego. W związku z tym za trafny należy uznać wyrażony w skardze kasacyjnej pogląd, że opłacanie przez rolnika składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od chwili jej rozpoczęcia wyraża decyzję podlegania temu właśnie ubezpieczeniu. Rolnik objęty ubezpieczeniem z tytułu tej działalności prze- staje podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy, gdyż ubezpieczenie to włączają wprost przepisy art. 7 ust. 1 in fine oraz art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, stanowiące, że odpowiednio ubezpie- czeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu lub ubezpieczeniu emery- talno-rentowemu podlega z mocy ustawy tylko rolnik, który nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu. Upada przez to zasadniczy warunek umożliwiający rol- 4 nikowi wybór ubezpieczenia, niezależnie od tego, czy nieprzerwanie co najmniej 1 rok takiemu ubezpieczeniu podlegał przed podjęciem pozarolniczej działalności go- spodarczej, dlatego wybór ubezpieczenia może być dokonany tylko raz, przy podej- mowaniu działalności gospodarczej. Wykluczenie „powrotu” do ubezpieczenia społecznego rolników, rolników, któ- rzy po podjęciu działalności gospodarczej zostali objęci innym ubezpieczeniem, znajduje mocne potwierdzenie w użytych w art. 5a ustawy sformułowaniach odno- szących się do czasu dokonywania tego wyboru. Ustawodawca, używając słów „podlega nadal temu ubezpieczeniu”, wskazał, że przy zbiegu ubezpieczeń społecz- nych przez równoczesne podleganie ubezpieczeniu rolniczemu i z tytułu podejmo- wania działalności gospodarczej możliwy jest wyłącznie wybór innego ubezpieczenia, a co do ubezpieczenia rolniczego wyłącznie kontynuacja. Nie przewidział ani wyboru ubezpieczenia rolniczego, ani ponownego włączenia do ubezpieczenia rolniczego rolnika, który prowadzi działalność gospodarczą i podlega właściwemu dla tej sytuacji ubezpieczeniu społecznemu. Podleganie określonemu ubezpieczeniu społecznemu, które wynika z przepi- sów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, może być wolą ubezpieczonych regulowane tylko w zakresie przewidzianym przez ustawę (por. np. wyroki Sądu Naj- wyższego z dnia 4 lutego 1999 r., II UKN 435/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 244 i z dnia 11 lutego 1999 r., II UKN 461/98, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 286), zatem za- miar rolnika pozostania w systemie rolniczego ubezpieczenia społecznego może być skutecznie wyrażony tylko w chwili podejmowania przez niego działalności gospo- darczej, ale już nie w trakcie jej prowadzenia i podlegania innemu ubezpieczeniu. Wniosek o objęcie rolniczym ubezpieczeniem społecznym rolników prowadzą- cych pozarolniczą działalność gospodarczą mógł być uwzględniony tylko w dniu wej- ścia w życie ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585). Na mocy art. 2 tej ustawy, uchylone- go przez ustawę z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 879 ze zm.), rolnik podlegający w dniu 1 stycznia 1997 r. innemu ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym i spełniający inne warunki podlegania ubezpieczeniu społecz- nemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, mógł złożyć Zakładowi Ubezpie- czeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, 5 że chce podlegać temu ubezpieczeniu z wyłączeniem innego ubezpieczenia spo- łecznego. Stosownie do art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1997 r. do dnia 1 maja 2004 r., możli- wość taka już nie istnieje. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.). ========================================