I UK 301/05

Wyrok z dnia 7 lutego 2006 r. I UK 301/05 Niezdolność do pracy z przyczyn samoistnych nie wyklucza ustalenia prawa do renty wyrównawczej, gdy wynika również z czynu niedozwolonego (art. 444 § 2 k.c.). Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie: SN Beata Gudowska, SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2006 r. sprawy z powództwa Kazimierza S. przeciwko K. Holdingowi Węglowemu SA Kopalni Węgla Kamiennego W. w K. o rentę wyrównawczą, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 maja 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Powód Kazimierz S. pozwem z 10 maja1991 r. wystąpił o zasądzenie renty wyrównawczej od 1 stycznia 1990 r. w związku z niezdolnością do pracy powstałą skutkiem wypadku przy pracy. Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z 24 czerwca 1996 r. zasądził 172,86 zł tytułem renty wyrównawczej za okres od 1 stycznia1990 r. do 31 października 1991 r. (z odsetkami). Ustalił, że powód pracował jako górnik spawacz pod ziemią i w dniu 16 października 1982 r. uległ wypadkowi przy pracy, w którym doznał urazu ko- lana; zaliczony został do III grupy inwalidów w związku z tym wypadkiem. Później stwierdzono u niego epilepsję, która nie pozostaje w związku z wypadkiem przy pracy. Sąd przyjął, że pozwana ponosi cywilną odpowiedzialność za wypadek we- dług art. 435 k.c., a renta wyrównawcza przysługuje mu na podstawie art. 444 § 2 k.c. Wysokość renty wyliczono jako różnicę pomiędzy potencjalną rentą III grupy z 2 ogólnego stanu zdrowia ustaloną na dzień 27 stycznia 1989 r., kiedy to epilepsja po raz pierwszy stała się podstawą zaliczenia do III grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, a rentą wypadkową powoda, która jedynie do 30 października 1991 r. był niższa od renty z ogólnego stanu zdrowia. W założeniu takiej metodyki przyjęto, że w obliczeniu renty wyrównawczej znaczenie ma samoistna epilepsja, która wykluczała wyliczenie wyższej renty wyrównawczej, skoro z przyczyn samoistnych powód nie mógłby wykorzystać zachowanej zdolności do pracy ponad ograniczoną wypadkiem przy pracy. Dlatego szkoda wyrażała się różnicą pomiędzy rentą z ogólnego stanu zdrowia a rentą wypadkową. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 28 lutego 1997 r. w uwzględnieniu apelacji powoda uchylił wyrok i w związku z epilepsją wska- zał na konieczność wyjaśnienia: czy ma charakter samoistny i wówczas metodyka liczenia renty była prawidłowa; czy też jest następstwem wypadku przy pracy i w ta- kiej sytuacji zasadność roszczenia nie budziłaby wątpliwości; bądź w ogóle nie ist- nieje. Wyrokiem z 28 października 1999 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził na rzecz powoda, ponad kwotę 172,86 zł zasądzoną wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z 24 czerwca 1996 r., kwotę 449,92 zł tytułem renty wyrównawczej za okres od 1 stycznia 1990 r. do 31 maja 1991 r. i po 52,10 zł miesięcznie za okres od 1 czerwca 1991 r. do 31 października 1991 r., a dalej idące powództwo oddalił. Na podstawie opinii biegłych z Zakładu Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w W. i z Instytutu Medycyny Pracy w S., ustalił, że powód jest inwalidą z ogólnego stanu zdrowia „w odniesieniu do zawodu górnika spawacza” z powodu epilepsji stwierdzo- nej w styczniu 1989 r. Od tej daty, nawet gdyby nie wypadek przy pracy, powód nie mógłby pracować jako górnik spawacz pod ziemią. Ustalił nadto, że epilepsja stwier- dzona w 1989 r. jest chorobą samoistną, która nie zezwalała na pracę górnika-spa- wacza pod ziemią. Również zmiany pourazowe kolana wynikłe z wypadku przy pracy z 16 października 1982 r. na wykonywanie takiej pracy nie pozwalały, stąd na pod- stawie art. 444 § 2 k.c. miał on prawo do renty wyrównawczej tylko w okresie gdy renta z ogólnego stanu zdrowia (III grupy) była wyższa niż renta wypadkowa. Skoro od 1 listopada 1991 r. renta wypadkowa przewyższała rentę z ogólnego stanu zdro- wia, to przy dokonanym ustaleniu o samoistnych przyczynach niezdolności do pracy, brak było podstaw do dalszej renty wyrównawczej. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 30 czerwca 2000 r. oddalił apelację powoda. 3 Sąd Najwyższy uwzględnił kasację powoda i wyrokiem z 19 lutego 2002 r., II UKN 254/01, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpozna- nia. Wskazał, że zbieg przyczyn niezdolności do pracy, samoistnej i będącej skut- kiem czynu niedozwolonego, powoduje, iż renta wyrównawcza dla poszkodowanego, który zachował częściową zdolność do pracy powinna odpowiadać różnicy między zarobkami, jakie mógłby osiągnąć, gdyby nie uległ wypadkowi, a sumą renty i wyna- grodzenia, jakie w konkretnych warunkach jest w stanie uzyskać przy wykorzystaniu swej uszczuplonej zdolności do pracy. Wobec błędnej wykładni przepisu art. 444 § 2 k.c. w sprawie zachodziła konieczność ustalenia, jakie dochody poszkodowany mógłby osiągnąć, gdyby nie uległ wypadkowi i porównania tych dochodów z tymi, ja- kie mógł realnie osiągnąć po wypadku. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z 24 listopada 2004 r. oddalił powództwo. Ustalił, że samoistna epilepsja uniemożli- wiała powodowi zatrudnienie w kopalni, tak na stanowisku górnika spawacza pod ziemią, jak i na powierzchni, bez względu na uraz powypadkowy. Samo powypadko- we schorzenie kolana stanowiło dla niego przeciwwskazanie do pracy na stanowisku ślusarza na powierzchni. W 1995 r. „z przeważającym prawdopodobieństwem” został wyleczony z epilepsji. Jednakże od 1994 r. ze względu na reumatoidalne zapalenie stawów, pozostające bez związku z wypadkiem przy pracy w 1982 r., powód również był niezdolny do pracy na stanowisku ślusarza na powierzchni. W ustalaniu renty wyrównawczej na podstawie art. 444 § 2 k.c. Sąd przyjął, że choroby samoistne stanowiły o braku podstaw do jej wyliczenia, albowiem w spornym okresie powód nie mógłby wykonywać pracy ślusarza na powierzchni. Nie można było więc przyjąć, że tylko skutkiem wypadku przy pracy nie mógł wykonywać pracy w ograniczonym za- kresie, bowiem zdolność ta nie istniała i nie istnieje w pierwszej kolejności w związku z samoistnymi chorobami niepozostającymi w związku z wypadkiem przy pracy. Po- zwana nie ponosi zatem odpowiedzialności za utratę możliwości zarobkowych powo- da. W apelacji powód zarzucił naruszenie art. 444 § 2 k.c., przez przyjęcie, że po- zwana nie ponosi odpowiedzialności za utratę jego możliwości zarobkowych oraz art. 233 § 1 k.p.c., przez dowolne ustalenie, iż zdolność do pracy nie istniała w pierwszej kolejności w związku ze schorzeniami niepozostającymi w związku z wypadkiem przy pracy. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 10 maja 2005 r. oddalił apelację powoda. Przyjął, że po prawidłowych ustaleniach znaczenie w sprawie miała ocena, 4 czy częściową zdolność do zarobkowania po wypadku powód mógłby wykorzystać. Zasadna była negatywna odpowiedź bowiem zdolność do pracy nie istniała i nie ist- nieje z powodu schorzeń niepozostających w związku z wypadkiem przy pracy. Przy częściowej niezdolności do pracy skutkiem wypadku przy pracy do wyliczenia renty wyrównawczej znaczenie mają zarobki najbardziej realne do osiągnięcia przez po- szkodowanego, tymczasem powód nie zdołał wykazać, że gdyby nie wypadek to zarobki takie by osiągnął. Skargę kasacyjna powód oparł na zarzucie naruszenia art. 444 § 2 k.c., przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż istnienie choroby samoistnej powodują- cej całkowitą niezdolność do pracy, przy współistniejącej niezdolności do pracy spo- wodowanej wypadkiem przy pracy, pozwala na przyjęcie, że pozwana nie ponosi od- powiedzialności za utratę możliwości zarobkowych powoda. W uzasadnieniu zarzu- cił, że argumentacja zaskarżonego rozstrzygnięcia jest sprzeczna z uprzednim sta- nowiskiem Sądu Najwyższego w tej sprawie. Zarzucił, iż nawet całkowita niezdolność do pracy z przyczyn samoistnych nie wyklucza renty wyrównawczej przy częściowym ograniczeniu zdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy (wyroki Sądu Najwyższego z 10 października 1968 r., II PR 386/68 i z 8 czerwca 1994 r., II PRN 3/94, OSNAPiUS 1994 nr 5, poz. 87). Żadna z licznych opinii nie stwierdziła też, że powód jest całkowicie niezdolny do pracy wskutek któregokolwiek schorzenia. Wyrok jest wadliwy i sprzeczny z zasadami sprawiedliwości. Powód wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z prawem do kosztów pro- cesu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna oparta jest na usprawiedliwionej podstawie. Uzasadnia ko- lejne uchylenie wyroku, który poprzestał na rozstrzygnięciu samej zasady i uczynił to ponownie niewłaściwie. Należałoby powtórzyć wszystkie te racje i wykładnię art. 444 § 2 k.c., które zostały dane przez Sądu Najwyższy w poprzednim wyroku z 19 lutego 2002 r., II UKN 254/01, uchylającym sprawę do ponownego rozpoznania. Analiza ponownego rozpoznania sprawy prowadzi do wniosku, że wskazania z poprzedniego wyroku nie zostały należycie odczytane, gdyż doszło do przedwczesnego zakończe- nia sprawy, którego nie usprawiedliwia stanowisko, jakie zajął Sąd Apelacyjnym w kolejnym rozstrzygnięciu. Nie można nie zauważyć, że od samego początku roz- 5 strzyganie sprawy zdominowało założenie, że nie ma prawa do renty wyrównawczej pracownik, który jest częściowo niezdolny do pracy skutkiem wypadku przy pracy, gdy jednocześnie jest niezdolny do pracy z powodu samoistnej choroby. Założenie to jest nieuprawnione i skarga kasacyjna zasadnie wskazuje na całkiem przeciwne stanowisko wynikające z orzecznictwa, co też przedstawiono w poprzednim wyroku Sądu Najwyższego. Dodatkowo można tu jedynie wskazać na dalsze wyroki Sądu Najwyższego umacniające to stanowisko: z 5 czerwca 2001 r., II UKN 399/00, OSNP 2003 nr 4, poz. 107; z 10 czerwca 1999 r., II UKN 682/98, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 627. Chodzi więc pokrótce tylko o kwestie podstawowe. Renta wyrównawcza we- dług art. 444 § 2 k.c. wyrównuje szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, która wynika z utraty zdolności do pracy, a ściślej z braku możliwych do uzyskania docho- dów (zarobków) skutkiem utraty bądź ograniczenia zdolności do pracy. Brak jest podstaw w prawie materialnym do wykluczenia prawa do renty wyrównawczej, gdy poszkodowany czynem niedozwolonym jest jednocześnie niezdolny do pracy z przy- czyn samoistnych. Przede wszystkim niezdolność do pracy wynikająca z czynu nie- dozwolonego jest samodzielną szkodą pociągającą odpowiedzialność odszkodo- wawczą dłużnika, niezależnie od niezdolności do pracy wynikającej z samoistnej choroby poszkodowanego. Nie jest uprawnione założenie, że wystąpienie pierwszej „niezdolności” jest niemożliwe gdy uprzednio występowała już samoistna niezdolność do pracy, co w ogóle wykluczałoby ustalenie niezdolności do pracy w związku z czy- nem niedozwolonym, jak i odwrotnie, gdyż późniejsze wystąpienie samoistnej nie- zdolności do pracy też nie pochłania niezdolności wypadkowej, albowiem są to stany odrębne, w szczególności wypadek przy pracy i jego skutek w postaci niezdolność do pracy są zdarzeniami niezależnymi, które stanowią samodzielną podstawę odpo- wiedzialności dłużnika (art. 435 k.c., art. 444 § 2 k.c.). W sprawie w istocie chodzi o właściwą metodykę liczenia renty wyrównawczej, która zawsze polega na przyjęciu hipotezy, że gdyby nie wypadek to poszkodowany dalej pracowałby na określonym stanowisku i osiągałby nadal dochody z zatrudnie- nia, czyli takie zarobki stanowią punkt odniesienia do wyliczenia renty wyrównawczej. Z drugiej strony, bierze się pod uwagę dochody jakie poszkodowany uzyskuje, a w przypadku gdy nie jest całkowicie niezdolny do pracy skutkiem czynu niedozwolone- go, to również zarobki, jakie może uzyskać przy wykorzystaniu posiadanej po wy- padku zdolności do pracy. Chodzi tu również o hipotetyczne zarobki (gdy nie pracuje 6 lub nie chce pracować). Taki bilans obu stron daje wynik w postaci renty wyrównaw- czej, z tą uwagą, że w przyjętej metodyce liczenia trzeba mieć również na względzie zwolnienia podatkowe renty cywilnej (odszkodowania cywilnego) według przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. To co wynika z zaskarżonego rozstrzygnięcia - i tylko tyle - to to, że powód z powodu samoistnych chorób, wpierw epilepsji, a później reumatoidalnego zapalenia stawów, nie może pracować w kopalni pod ziemią ani na powierzchni. Rzecz jednak w tym, że według danych w aktach sprawy, powód mimo inwalidztwa powypadkowe- go, pozostawał w zatrudnieniu w latach 1987-93 w Spółdzielni Inwalidów i choć miał tam urlop bezpłatny (świadectwo pracy), to później podjął pracę w Szkole Podstawo- wej w latach 1993-98 (według zaświadczenia z 11 marca 1999 r.) i niewykluczone, że nadal pracował. Ustalenia dokonane w sprawie są więc o tyle nieprzydatne, że na ich podstawie nie można twierdzić, że powód w ogóle nie jest zdolny do żadnej pracy i że w ogóle nie pracował. Jak wynika z wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z 23 stycznia 2001 r. [...] powód ma orzeczone prawo do renty tylko z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy na stałe. Poza tym słabo- ścią zaskarżonego rozstrzygnięcia są jeszcze dwie kwestie. Po pierwsze, nie stwier- dzono, że niezdolność do pracy z powodu epilepsji, a później reumatoidalnego za- palenia stawów, powodowały całkowitą niezdolnością do pracy, a gdyby nawet tak był, to również w takiej sytuacji prawo do renty wyrównawczej i mechanizm jej licze- nia nie są wykluczone. Po wtóre, pytania o zdolność do pracy nie należało ograni- czać tylko do zatrudnienia w kopalni. Sam skutek powypadkowy wskazuje, że powód nie mógł pracować w kopalni. Gdyby po prawidłowych ustaleniach potwierdziło się, że poza niezdolnością wypadkową powód pozostaje w zatrudnieniu czyli wykorzy- stuje faktycznie zdolność do pracy, to dochody te należałoby dodać do dochodów uzyskiwanych z renty wypadkowej i porównać z możliwymi do uzyskania na stanowi- sku pracy, które powód zajmowałby gdyby nie wypadek. Gdyby natomiast powód w spornym okresie nie pracował, to zgodnie z zasadą art. 361 § 1 k.c. dłużnika nie obciąża odpowiedzialność za zachowaną zdolność do pracy. Inaczej mówiąc, w przypadku pozostawania bez pracy, niezależnie czy z braku ofert na rynku pracy, czy z woli samego powoda, należałoby przyjąć odpowiednią hipotezę co do zarobków, które mógłby uzyskać przy wykorzystaniu pozostałej zdolności do pracy. Renta przy- sługująca poszkodowanemu, który zachował częściowo zdolność do pracy, powinna odpowiadać różnicy między zarobkami, jakie mógłby osiągać, gdyby nie uległ wy- 7 padkowi, a sumą renty inwalidzkiej i wynagrodzenia, jakie - w konkretnych warun- kach - jest w stanie uzyskać przy wykorzystaniu swej uszczuplonej zdolności do pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 10 czerwca1999 r., II UKN 682/98, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 627). Podstawę ustalenia wysokości renty wyrównawczej (art. 444 § 2 k.c.), jeżeli wypadek przy pracy nie spowodował całkowitej niezdolności do pracy, a jedynie ograniczenie możliwości zarobkowych pracownika, stanowi wysokość spo- dziewanego wynagrodzenia, pomniejszonego o wynagrodzenie, które pracownik może uzyskać wykorzystując ograniczoną zdolność do pracy, bez względu na aktu- alną sytuację na rynku pracy ( wyrok Sądu Najwyższego z 5 września 2001 r., II UKN 534/00, OSNP 2003 nr 11, poz. 274). Skarga kasacyjna oparta była tylko na zarzucie naruszenia prawa material- nego i to była jej wystarczająca podstawa, bowiem w przepisie art. 444 § 2 k.c. mie- ści się sama zasada i metodyka liczenia renty wyrównawczej, którą zaskarżone roz- strzygnięcie niewłaściwie oceniło i pominęło. Inaczej ujmując, nie widać przeszkód, aby sprawa nie dojrzała do rychłego zakończenia, a jej etapem winno być dążenie do wyliczenia renty. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. O kosztach orzeczono na mocy art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. ========================================