II UKN 661/99

Wyrok z dnia 3 sierpnia 2000 r. II UKN 661/99 Nauczanie religii w punktach katechetycznych prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickiego (parafie) przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczy- pospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) oraz zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakre- su uprawnień i obowiązków nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolic- kiego (M.P. Nr 30, poz. 316) było pracą nauczycielską w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) oraz art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.). Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Stefania Szymańska, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 sierpnia 2000 r. sprawy z wniosku Józefa H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o eme- ryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w War- szawie z dnia 26 maja 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie ustalił, że Józef H. w okresie od dnia 15 czerwca 1960 r. do dnia 30 czerwca 1991 r. jako ksiądz katolicki uczył religii w pełnym wymiarze czasu pracy w punktach kateche- tycznych przy parafiach Archidiecezji W. Posiłkując się przepisem art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rze- 2 czypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) oraz poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca 1997 r., II UKN 201/92 (OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 347), Sąd Okręgowy zastosował przepis art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) i wyrokiem z dnia 18 lutego 1999 r. zmienił decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O. i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury z tytułu długoletniego wykonywania pracy nauczycielskiej. W apelacji od tego wyroku organ rentowy powołał się na odmienny pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w uchwale z dnia 16 września 1992 r., II UZP 2/92 (PiZS 1993 nr 2, s. 79) i zarzucił, że praca katechetyczna prowadzona w parafiach nie jest pracą nauczycielską uprawniającą do emerytury na podstawie zastosowane- go przez Sąd przepisu Karty Nauczyciela. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację wyrokiem z dnia 26 maja 1999 r. [...]. Przy bezspornych ustaleniach co do wymiaru czasu pracy oraz stażu zatrud- nienia ubezpieczonego, zatrudnienie to potraktował jako pracę nauczycielską wyko- nywaną w placówce oświatowo-wychowawczej, o której mowa w art. 2 pkt 3 - 5 i 7 oraz 10 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425 ze zm.) i do której odnosi się przepis art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela. W kasacji, opartej na naruszeniu prawa materialnego organ rentowy powtórzył podnoszony w apelacji zarzut niewłaściwego zastosowania art. 88 ust. 1 Karty Nau- czyciela i rozwijając go twierdził, że Sąd błędnie uznał okres wskazany we wniosku ubezpieczonego za pracę nauczycielską, gdyż z uprawnień określonych w Karcie Nauczyciela mogą korzystać tylko nauczyciele i wychowawcy placówek założonych i prowadzonych przez Kościół Katolicki na podstawie ustawy o systemie oświaty. Po- woływał się przy tym na regulację wynikającą z art. 21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Pols- kiej w związku z zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nauczycieli i wycho- wawców zatrudnianych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickiego (M.P. Nr 30, poz. 316). Twierdził na ich podstawie, że wcze- śniej, gdy z mocy art. 14 ust. 1 i 3 podpisanego w dniu 28 lipca 1993 r. Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318) Kościół Katolicki mógł zakładać i prowadzić placówki oświatowe i wychowawcze oraz szkoły na zasadach określonych przez odpowiednie ustawy, nauczyciele i wycho- 3 wawcy tych placówek mieli prawa nauczycieli szkół publicznych tylko pod warun- kiem, że placówki te były szkołami lub placówkami publicznymi albo mającymi uprawnienia szkół publicznych. Punkty katechetyczne działające w parafiach nie były takimi szkołami ani placówkami pod rządem ustawy z dnia 15 listopada 1961 r. o rozwoju sytemu oświaty i wychowania (Dz.U. Nr 32, poz. 160 ze zm.), ani nie są nimi według art. 2 pkt 3 ustawy o systemie oświaty, skoro nie zostały wymienione w roz- porządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 września 1993 r. w sprawie ro- dzajów, organizacji i zasad działania placówek oświatowo-wychowawczych (Dz.U. Nr 95, poz. 344 ze zm.). Według kasacji, punkty katechetyczne organizowane przy pa- rafiach nie należały także do niepublicznych placówek oświatowo-wychowawczych tworzonych przez osoby fizyczne lub prawne, gdyż nie były prowadzone za zezwole- niem Ministra Oświaty, na określonych przez niego zasadach i warunkach oraz pod jego nadzorem (art. 39 ust. 1 ustawy). Skarżący organ rentowy twierdził dalej, że przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczy- ciela został błędnie zastosowany w stanie faktycznym, w którym ksiądz nauczał religii w ramach obowiązków zleconych mu przez władze kościelne także dlatego, że nie wiązała go umowa o pracę na stanowisku nauczyciela. Organ rentowy argumento- wał, że umowie o pracę na stanowisku nauczyciela, zawieranej zgodnie z Kartą, od- powiada tylko zatrudnienie na stanowisku nauczyciela religii w pozaszkolnych punk- tach katechetycznych na podstawie umowy o pracę zawartej z dyrektorem szkoły wyznaczonej przez miejscowego kuratora oświaty według zasad przewidzianych w § 5 zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie wa- runków i sposobu organizowania nauki religii w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 36, poz. 155), a jej zawarcie nie było możliwe w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 września 1992 r. W konkluzji skarżący wywodził, że przed dniem 1 września 1996 r., czyli przed dniem wejścia w życie cytowanego zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nau- czycieli i wychowawców zatrudnianych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickiego, nie istniała prawna możliwość uznania prowadzenia przez księdza katechezy parafialnej za wykonywanie pracy nauczyciel- skiej, a z tego względu wniosek kasacyjny sprowadził do żądania zmiany zaskarżo- nego wyroku i orzeczenia o oddaleniu odwołania. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (w brzmieniu obowiązującym w dacie wyrokowania przez Sąd drugiej instancji, nada- nym ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r., jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) stanowi podstawę prawną dla wyjątkowego uprawnienia przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego, służącego nauczycielom mają- cym trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat pracy w szczególnym charakte- rze. Wstępnie więc należy stwierdzić, że uprawnienie to jest wyrazem ujętej w prea- mbule Karty Nauczyciela szczególnej rangi społecznej zawodu nauczycielskiego i przysługuje ściśle określonym podmiotom. Krąg uprawnionych do emerytury, zwanej emeryturą nauczycielską, określony został w powołanym przepisie w sposób wymagający bliższego sprecyzowania. I tak, celem wyjaśnienia użytych w nim pojęć „nauczyciel” oraz „praca w szczególnych wa- runkach” należy sięgnąć do ich definicji zawartych w innych przepisach Karty Nau- czyciela. O nauczycielach (bez bliższego określenia) mówi art. 3 pkt 1 Karty, definiu- jąc ich jako nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych, za- trudnionych w przedszkolach, szkołach lub innych placówkach wymienionych w art. 1 ust. 1 tej ustawy. W tej definicji następuje więc powiązanie statusu nauczyciela z miejscem jego zatrudnienia; nauczycielami w rozumieniu Karty Nauczyciela są więc tylko nauczyciele wykonujący pracę nauczycielską w miejscach określonych w art. 1 ust. 1 Karty. Rozstrzygnięcie, czy w świetle definicji z art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela jest możliwe traktowanie jako nauczyciela księdza katolickiego, uczącego religii przed 1 września 1991 r. w parafialnych punktach katechetycznych, wymagało zatem stwier- dzenia, czy parafie były placówkami wskazanymi w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela, mimo że w przepisie tym nie wymienia się punktów katechetycznych expressis ver- bis. Pogląd, że parafialna działalność katechetyczna jest pracą nauczycielską wyraził już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 lipca 1997 r., II UKN 201/97 (OSNAPUS 1998 nr 11, poz. 347) przyjmując, iż punkt katechetyczny należy traktować jako jednostkę organizacyjną objętą systemem oświaty, określoną w art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425 ze zm.), jedną z placó- wek oświatowo-wychowawczych, umożliwiających w szczególności uzyskanie oraz uzupełnienie wiedzy ogólnej, zdobywanie umiejętności, kształtowanie i rozwijanie 5 zainteresowań i uzdolnień, także korzystanie z różnych form wypoczynku, odpowia- dającą wymienionym w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela. Skład Sądu Najwyższego orzekający w niniejszej prawie w pełni to stanowisko prawne podziela, gdyż jakkolwiek w ramach systemu oświaty punkt katechetyczny nie posiada statusu szkoły (por. art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie oświaty), to jed- nak w ustawowej definicji „szkoły” ujętej w art. 3 pkt 2 Karty Nauczyciela punkt ten plasuje się jako placówka, w której wykonywana jest praca nauczycielska. Pot- wierdza to powołane na wstępie zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nauczy- cieli i wychowawców zatrudnianych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickiego (M.P. Nr 30, poz. 316), wskazujące na stosowa- nie przepisów Karty Nauczyciela, w tym jej art. 88, do osób zatrudnionych w tych szkołach (placówkach) w wymiarze nie niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć. Taka deklaracja w akcie niższego rzędu nie byłaby zresztą możliwa, gdyby stosowanie przepisów Karty nie wynikało wprost z art. 21 ust. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rze- czypospolitej Polskiej do nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach oraz innych placówkach, wymienionych w art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickie- go. Mając to na względzie, obecny skład Sądu Najwyższego nie podziela wska- zywanego przez skarżącego poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 września 1992 r., II UZP 2/92, z którego wynika, że praca katechetyczna prowadzona w katechizacji parafialnej nie jest pracą nauczycielską. Pogląd ten zdez- aktualizował się zresztą po zmianach stanu prawnego polegających na rozwinięciu w aktach wyższej rangi prowizorycznych postanowień instrukcji Ministra Edukacji Naro- dowej dotyczącej powrotu nauczania religii do szkół w roku szkolnym 1990/91, wią- żącej się z wydaniem przez tego Ministra zarządzenia nr 31 z dnia 27 sierpnia 1990 r., uchylającego zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania w sprawie umożliwienia dzieciom i młodzieży szkolnej uczestniczenia w katechezie parafialnej (Dz.Urz. MEN z dnia 8 września 1990 r.), w których zrównano nauczanie religii w szkołach i punk- tach katechetycznych z pracą nauczycielską. Opierając się na tym nowym uregulowaniu, skarżący twierdził, że księża nau- czający religii w punktach katechetycznych mogą być uważani za nauczycieli dopiero 6 po dniu 1 września 1996 r., jednak w kasacji nie przedstawił racji przemawiających za wykluczeniem możliwości traktowania w ten sam sposób prowadzenia nauki religii w okresie przed tą datą, a po usunięciu nauki religii ze szkół, tj. od 1957 r. Tymcza- sem argumentem na rzecz jednakowego traktowania nauczycieli religii przez cały okres prowadzenia tej nauki, niezależnie od narzucanych jej rygorów oraz nakazu odbywania poza szkołami państwowymi, jest wniosek prawny wynikający z ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospo- litej Polskiej, która – zastrzegając, że nauczanie religii jest wewnętrzną sprawą Koś- cioła – przyznaje Kościołowi prawo do nauczania religii oraz religijnego wychowania dzieci i młodzieży organizowanego przez parafie i domy zakonne (art. 18) oraz sank- cjonuje dotychczasową praktykę nauczania jej w punktach katechetycznych organi- zowanych w kościołach, kaplicach i budynkach kościelnych, a także w innych po- mieszczeniach udostępnionych na ten cel (art. 19 ust. 1). Odbywanie w latach 1957- 1991 nauki religii katolickiej wyłącznie poza szkołami państwowymi nie może, po transformacji ustrojowej, decydować o niezaliczalności pracy katechetycznej prowa- dzonej w tamtym czasie, gdy obecnie stosowanie praw i obowiązków ustalonych dla nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w państwowych szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych oraz opiekuńczo-wychowawczych, odnosi się wprost do nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach lub innych placówkach oświatowo-wychowawczych oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych prowa- dzonych przez kościelne osoby prawne, w zakresie określonym przez Ministra Edu- kacji Narodowej na wniosek Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski. Niezależnie od tego, za identycznym traktowaniem stanów faktycznych sprzed dnia 1 września 1996 r. i po tej dacie przemawia spostrzeżenie natury ogólnej, a mianowicie, że rodzaj, sposób wykonywania, cel i znaczenie nauki religii było w każ- dym czasie identyczne. Księża prowadzący katechezę byli zatrudniani przez tereno- we organy administracji państwowej za wynagrodzeniem, a w zakresie uprawnień do świadczeń traktowano ich na równi z pracownikami tych organów (por. zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 19 sierpnia 1961 r. w sprawie prowadzenia punktów katechetycznych, Dz.Urz. MOiW Nr 10, poz. 124, wydane na podstawie art. 39 ust. 2 ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania z dnia 15 listopada 1961 r. oraz zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 23 października 1981 r. o katechezie parafialnej, Dz.Urz. MOiW Nr 10, poz. 26). Odpowiada to późniejszemu zatrudnieniu zgodnie z Kartą na podstawie umowy o pracę na stanowisku nauczy- 7 ciela religii w pozaszkolnych punktach katechetycznych, zawartej z dyrektorem szkoły wyznaczonej przez miejscowego kuratora oświaty (por. § 5 zarządzenia Mini- stra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w szkołach publicznych, Dz.U. Nr 36, poz. 155). Fakt zatrudnienia w miejscu, z którym współcześnie obowiązujące przepisy wiążą wykonywanie pracy nauczycielskiej, stanowi istotną przesłankę do przyjęcia, że nauczanie religii w punktach katechetycznych prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickiego (parafie) przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej było pracą nauczycielską w pojęciu art. 1 ust. 1 oraz art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela oraz art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. Przyznał to pośrednio Minister Edukacji Narodowej w § 3 pkt 10 zarządzenia z dnia 22 czerwca 1995 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 31, poz. 366), nakazując zaliczać przy ustalaniu szczebla wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli i ich awansowania do szczebla wyższego okresy prowadzenia zajęć katechetycznych w szkołach i innych placówkach oświatowo-wychowawczych lub w ramach katechezy parafialnej. W tym stanie rzeczy należało zaaprobować stwierdzenia Sądu Apelacyjnego, że ubezpieczony wykazał trzydziestoletni okres pracy nauczycielskiej, wymienionej w art. 1 ust. 1 Karty i traktowanej jako zatrudnienie w szczególnych warunkach (por. uchwałę Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1986 r., III UZP 8/86, OSNCP 1986 z. 12, poz. 193), i uznać, że kasacja, zarzucając naruszenie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nie powołuje się na usprawiedliwione podstawy. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312 KPC). N o t k a W niepublikowanej dotychczas uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13 czerwca 2001 r., III ZP 32/00 (teza - patrz: OSNAPiUS 2001 r. nr 14 - okładka) Sąd Najwyższy uznał, że okres nauczania religii w katechizacji parafialnej w ramach stosunku pracy przed dniem 25 października 1991 r. jest okresem pracy nauczycielskiej w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.). ========================================