II UKN 609/99

Wyrok z dnia 27 czerwca 2000 r. II UKN 609/99 Okres zatrudnienia w jednostce ochrony przeciwpożarowej od wyrażenia zgody na "stanie się strażakiem" do zakończenia tego zatrudnienia (art. 129 ust. 1, 8 i 9 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, Dz.U. Nr 88, poz. 400 ze zm.) należy traktować jak służbę w Państwowej Straży Pożarnej w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Przewodniczący SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria Tyszel, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2000 r. sprawy z wniosku Helmuta H. przeciwko Zakładowi Emerytalno-Rentowemu Ministerstwa Spraw Wew- nętrznych i Administracji w W. o emeryturę policyjną, na skutek kasacji wnioskodaw- cy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 czerwca 1999 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 czerwca 1999 r. oddalił ape- lację Helmuta H. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Warszawie z dnia 24 listopada 1998 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podał, że Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrz- nych i Administracji decyzją z dnia 30 kwietnia 1998 r. odmówił Helmutowi H. prawa do emerytury policyjnej wobec braku wymaganego okresu służby w Państwowej Straży Pożarnej. Sporny był okres od 30 czerwca 1992 r. do 30 listopada 1997 r., w którym wnioskodawca za wyrażoną przez siebie na piśmie zgodą pełnił służbę w jednostce organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. Zdaniem Helmuta H. w okre- 2 sie tym powinien był on uzyskać status strażaka wraz z wynikającymi z tego upraw- nieniami. Sąd podkreślił, że wnioskodawca został zwolniony ze służby z dniem 31 marca 1998 r. decyzją Komendanta Głównego Straży Pożarnej. Sąd Apelacyjny powołał się na art. 12 i 13 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Pańs- twa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 53, poz. 214 ze zm.), zgodnie z którymi to przepisami prawo do emerytury policyjnej nabywają funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy w dniu zwolnienie ze służby posiadają co najmniej 15 lat służby. Do okresów równo- rzędnych z okresami służby w Straży Pożarnej należą między innymi okres zasadni- czej służby wojskowej oraz okres zatrudnienia lub służby w zawodowych jednostkach przeciwpożarowych do dnia 31 stycznia 1992 r. (art. 13 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego wnioskodawca po dniu 1 lutego 1992 r. świadczył pracę w oparciu o umowę o pracę. Prawny stosunek pracy wynikający z tej umowy nie był, według Sądu drugiej instancji „stosunkiem funkcjonariusza Państwo- wej Straży Pożarnej”. Decyzja Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 18 marca 1998 r. wydana już po ustaniu zatrudnienia, w ocenie Sądu Apelacyjnego, dotyczy wyłącznie utraty zawodowego statusu strażaka, a nie zwolnienia ze służby w Pańs- twowej Straży Pożarnej. Wniosek ten Sąd oparł na stwierdzeniu, że Komendant nie miał uprawnień do zwolnienia wnioskodawcy z pracy. Fakt, że wnioskodawca był po dniu 1 lutego 1992 r. związany „miejscem pracy” z ochroną przeciwpożarową, nie zmienia jego sytuacji prawnej – nie był bowiem w tym czasie funkcjonariuszem Pań- stwowej Straży Pożarnej i nie ma podstaw prawnych do uwzględnienia spornego okresu jako stażu służby w tej formacji w oparciu o przepisy ustawy policyjnej. Sąd Apelacyjny zaakceptował stanowisko, że zmiana ustawy o Państwowej Straży Pożar- nej dokonana ustawą z dnia 8 listopada 1996 r. (Dz.U. Nr 152, poz. 723), polegająca na dodaniu do art. 129 ustępu 6 wydłużającego okres zachowania statusu zawodo- wego strażaka, dawała wnioskodawcy możliwość wstąpienia do Państwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca 1998 r. Skoro tego nie uczynił nie ma uprawnień eme- rytalnych na podstawie ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji. W kasacji pełnomocnik Helmuta H. zarzucił wyrokowi Sądu Apelacyjnego na- ruszenie art. 129 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej 3 przez błędną wykładnię tego przepisu a ponadto: „pominięcie konstytucyjnej zasady nienaruszalności praw nabytych i działania w ramach zasady sprawiedliwości spo- łecznej (art. 2 Konstytucji RP), wprowadzenia w błąd w związku z ubieganiem się o nabycie praw emerytalnych (pismo Komendanta Głównego PSP z 22 września 1997 r. [...], procedura związana ze zwolnieniem ze służby, w tym decyzja tegoż Komen- danta z dnia 18 marca 1998 r. [...])”. W uzasadnieniu kasacji podano między innymi, że „ustawa o Państwowej Straży Pożarnej nakładała na strażaka wyłącznie obowiązek wyrażenia zgody na pozostanie strażakiem PSP co wnioskodawca uczynił we właściwym terminie - 2 stycznia 1992 r. (art. 129 ust. 1 ustawy). Wnioskodawca nie był adresatem innych warunków wynikających z ustawy. Nie bez znaczenia jest również to, że wniosko- dawca złożył raport o zwolnienie w związku z nabyciem praw emerytalnych 1 grudnia 1997 r., a termin wskazany w art. 129 ust. 6 (po zmianie art. 1 pkt 69 ustawy z 8 lis- topada 1996 r. Dz.U. Nr 152, poz. 723) określono na 30 czerwca 1998 r. Z tą datą następuje utrata statusu strażaka PSP co wynika z dosłownego brzmienia dodanego do art. 129 ustawy o PSP ust. 6”. Wnoszący kasację domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przeka- zania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Kasacja stawia zaskarżonemu wyrokowi zarzut naruszenia prawa materialne- go - art. 129 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. Nr 88, poz. 400 ze zm.) - przez przyjęcie, że służba Helmuta H., po wejściu w życie wskazanej ustawy nie była służbą w rozumieniu tego aktu prawnego, a w konse- kwencji, uznanie, że nie spełnia on warunku 15 lat służby wymaganego do nabycia prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zao- patrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Zda- niem Sądu Najwyższego zarzut naruszenia tego przepisu prawa materialnego jest uzasadniony. W świadectwie służby wydanym wnioskodawcy w dniu 31 marca 1998 r. przez Komendę Główną Państwowej Straży Pożarnej stwierdzono, że pełnił on służbę w Zakładowej Zawodowej Straży Pożarnej w B.Ś. jako kierowca od 10 maja 1983 r. do 30 listopada 1997 r. Decyzją [...] z dnia 18 marca 1998 r. Komendanta 4 Głównego Państwowej Straży Pożarnej wydaną na podstawie art. 9 ust. 2 w zw. z art. 129 ust. 1, 2 i 6 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej wnioskodawca został zwolniony ze służby w Państwowej Straży Pożarnej na pods- tawie art. 43 ust. 2 pkt 5 tej ustawy. W uzasadnieniu decyzji podano, że wniosko- dawca uzyskał w trybie art. 129 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej status strażaka Państwowej Straży Pożarnej. W aktach osobowych znajduje się ponadto deklaracja Nr 14, w której Helmut H. w dniu 2 stycznia 1992 r. wyraził na podstawie art. 129 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej zgodę na podjęcie służby w Państwowej Straży Pożarnej. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej w dniu 31 marca 1998 r. przesłała do Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji akta emerytalne wnioskodawcy w celu załatwienia we- dług właściwości. Decyzja odmowna tego organu rentowego stała się przedmiotem sporu, w wyniku którego zapadł zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji. Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku przyjął, że art. 129 ust. 2 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej dawał wnioskodawcy możliwość wstąpienia do Pań- stwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca 1998 r., z której to możliwości nie sko- rzystał. Sąd ten nie rozważył statusu prawnego wnioskodawcy w latach 1992-1998 pod kątem jego uprawnień emerytalnych. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o Pań- stwowej Straży Pożarnej, dotychczasowi funkcjonariusze pożarnictwa stają się stra- żakami Państwowej Straży Pożarnej, jeżeli w ciągu miesiąca od dnia wejścia w życie tej ustawy wyraża na to zgodę. Ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 1992 r. (art. 135). Helmut H., który, co jest niesporne, był funkcjonariuszem pożarnictwa, w dniu 2 stycznia 1992 r., a więc w przewidzianym przytoczonym przepisem terminie, wyraził zgodę na podjęcie służby w Państwowej Straży Pożarnej. Z decyzji z dnia 18 marca 1998 r. wydanej przez Komendanta Głównego Straży Pożarnej wynika, że uzyskał on w trybie art. 129 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej status stra- żaka. W myśl art. 129 ust. 6 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej - strażacy o któ- rych mowa w ust. 1, a więc ci, którzy tak jak wnioskodawca, w zakreślonym tym przepisem terminie wyrazili zgodę na „stanie się strażakami” Państwowej Straży Po- żarnej, jeżeli nie zostali powołani ani mianowani na stanowiska służbowe w Pań- stwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca 1999 r., tracą status strażaka Państwo- wej Straży Pożarnej z tym dniem. Zgodnie z art. 129 ust. 7 pkt 2 tej ustawy - okres zatrudnienia strażaków, o których mowa w ust. 1 (a do nich należał wnioskodawca), 5 w jednostkach ochrony przeciwpożarowej lub na stanowiskach, na których wykony- wali czynności z zakresu ochrony przeciwpożarowej od dnia 1 lutego 1992 r. nie po- wołanych i nie mianowanych na stanowiska służbowe w Państwowej Straży Pożar- nej, do zakończenia tego okresu, nie dłużej jednak niż do upływu terminu określo- nego w ust. 6 (do dnia 30 czerwca 1999 r.), traktuje się jako służbę w Państwowej Straży Pożarnej wyłącznie w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Rozważenia wymaga kwestia statusu wnioskodawcy w okresie od 2 stycznia 1992 r. do 31 marca 1998 r. W tym czasie, zgodnie z przytoczonymi przepisami stał się on strażakiem Państwowej Straży Pożarnej. Wniosek taki wypływa wprost z treści art. 129 ust. 1 ustawy o Pań- stwowej Straży Pożarnej. Decydujące znaczenie miała zgoda wnioskodawcy wyra- żona na piśmie w trybie określonym w tym przepisie. Zgodnie z art. 129 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. dotychczasowi funkcjonariusze pożarnictwa, którzy stali się strażakami w trybie określonym w art. 129 ust. 1 zachowują ciągłość służby. Równocześnie zgodnie z art. 129 ust. 7 pkt 2 ustawy o PSP okres zatrudnienia strażaków, o których mowa w ust. 1 („dotychcza- sowi funkcjonariusze pożarnictwa stają się strażakami PSP, jeżeli w ciągu 1 miesiąca od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy wyrażą na to pisemną zgodę”), a do któ- rych należy wnioskodawca – traktuje się jako służbę w Państwowej Straży Pożarnej wyłącznie w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Według art. 129 ust. 8 i 9 Komendant Główny Straży Pożarnej stwierdza zakończenie okresu zatrudnienia tych strażaków, a decy- zję jego traktuje się dla celów emerytalno-rentowych jak decyzję o zwolnieniu ze służby w Państwowej Straży Pożarnej. Przepisy te czynią bezpodstawnymi dotych- czasowe wątpliwości interpretacyjne dotyczące uprawnień emerytalno-rentowych dotychczasowych funkcjonariuszy pożarnictwa, którzy wskutek wyrażenia pisemnej zgody uzyskali status strażaka Państwowej Straży Pożarnej do dnia 30 czerwca 1999 r. o ile nie zostali wcześniej powołani lub mianowani na stanowisko służbowej w Państwowej Straży Pożarnej. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą zauważa, że po- wołane w odpowiedzi na kasację postanowienia kolegium kompetencyjnego, przy Sądzie Najwyższym z dnia 16 lutego 1994 r., III PO 8/94 (OSNAPiUS 1995 nr 7, poz. 6 92) oraz z dnia 5 września 1995 r., III PO 15/95 (OSNAPiUS 1996 nr 4, poz. 68) nie dotyczyły zaopatrzenia emerytalnego, a ponadto wydane zostały w nieaktualnym już stanie prawnym (wobec zmiany treści ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwo- wej Straży Pożarnej). Również wyroki Sądu Najwyższego w sprawach II UKN 565/99 i II UKN 435/99 (dotychczas nie publikowane) nie odnosiły się wprost do ust. 7-11 art. 129, aczkolwiek zmiana treści art. 129 poprzez wprowadzenie ust. 7-11 została w uzasadnieniach obu tych wyroków odnotowana. Reasumując Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że zarówno wykładnia języ- kowa art. 129 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej jak i wykładnia aksjologiczna pozwalają na uznanie, że okres od wyrażenia zgody na „stanie się strażakiem” (art. 129 ust. 1 ustawy), w którym wnioskodawca był zatrudniony w jednostce ochrony przeciwpożarowej, jest traktowany jak służba w Państwowej Straży Pożarnej w ro- zumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więzien- nej oraz ich rodzin. Wspominając o wykładni aksjologicznej, niezależnie od jednoznacznej treści art. 129 ust. 7 w aktualnym brzmieniu, Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę miał na uwadze to, że racjonalny ustawodawca nie mógł stworzyć w zakresie uprawnień emerytalno-rentowych gorszej sytuacji tym funkcjonariuszom pożarnictwa, którzy w wyniku wyrażonej na piśmie zgody stali się strażakami Pańs- twowej Straży Pożarnej, a do zamkniętego okresu, z przyczyn od siebie niezależ- nych, nie zostali powołani lub mianowani na stanowisko służbowe, od sytuacji w ja- kiej znaleźli się funkcjonariusze pożarnictwa, którzy nie podjęli służby w Państwowej Straży Pożarnej. Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================