II UKN 552/99

Wyrok z dnia 23 maja 2000 r. II UKN 552/99 Okoliczności dotyczące istnienia albo nieistnienia rzeczywistej "wspól- ności małżeńskiej" w rozumieniu art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) muszą być badane z uwzględnieniem uczuciowej motywacji zachowań małżonków. Przewodniczący SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Andrzej Kijowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2000 r. sprawy z wniosku Zo- fii G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o rentę ro- dzinną, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rze- szowie z dnia 30 czerwca 1999 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie wyrokiem z dnia 11 marca 1999 r. [...] uwzględnił odwołanie Zofii G. od decyzji Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych-Oddziału w J. z dnia 14 września 1998 r. i przyznał wniosko- dawczyni prawo do renty rodzinnej po jej zmarłym mężu Janie G. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy powołał się na następujące ustalenia faktyczne i ich prawną ocenę. Zofia i Jan G. pozostawali do jego śmierci w dniu 3 kwietnia 1998 r. w związku małżeńskim i nie mieli zniesionej ustawowej wspólności majątkowej. Do końca 1997 r. Jan G., zamieszkujący na Śląsku, utrzymywał z rodziną ścisłe kontakty, często przyjeżdżał do K. i przysyłał pieniądze. Później stosunki w małżeństwie wnioskodaw- czyni uległy pogorszeniu wskutek alkoholizmu męża na tle jego problemów z pracą 2 zawodową. Nie doszło jednak do całkowitego zerwania wszelkich więzi małżeńskich. Wnioskodawczyni była z mężem związana uczuciowo aż do jego śmierci. Dopiero po przymuszeniu bardzo trudną sytuacją materialną wystąpiła na drogę sądową o ali- menty, uzyskując je na rzecz dwojga małoletnich dzieci. O alimenty na swoją rzecz nie występowała i boleśnie odczuła śmierć męża. W świetle tych ustaleń Sąd Okrę- gowy uznał, że wnioskodawczyni spełnia wymagania, które w świetle art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) warunkują jej prawo do renty rodzinnej. W uwzględnieniu apelacji wniesionej przez organ rentowy Sąd Apelacyjny- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 30 czerwca 1999 r. [...] zmienił zaskarżone orzeczenie i odwołanie oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że kwestionowane rozstrzygnięcie zapadło z naru- szeniem art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p., gdyż z materiału dowodowego sprawy - wbrew ustaleniom Sądu Okręgowego - wynika jednoznacznie, że w chwili śmierci Jana G. wnioskodawczyni nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej zarówno dlate- go, iż strony zamieszkiwały oddzielnie, jak też przede wszystkim ze względu na za- niechanie wszelkich kontaktów. Jan G. nie łożył na utrzymanie rodziny, co potwier- dza fakt wystąpienia wnioskodawczyni z pozwem o alimenty na rzecz dzieci, a na- stępnie treść złożonego przez nią oświadczenia, iż nie zna miejsca pracy i pobytu męża. Zerwanie kontaktów wynika pośrednio również ze złożonego w odpowiedzi na apelację oświadczenia wnioskodawczyni, że o śmierci męża dowiedziała się „z opóźnieniem”. Znamienne jest wreszcie to, że koszty pogrzebu Jana G. pokrył jego brat Zygmunt. W konkluzji swych wywodów Sąd Apelacyjny stwierdził, że wniosko- dawczyni przez okres 15 miesięcy poprzedzających śmierć męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, więc o rentę rodzinną mogłaby się skutecznie ubie- gać jedynie wówczas, gdyby miała prawo do alimentów ustalone ugodą lub wyrokiem sądowym. Kasację od tego wyroku złożył w imieniu wnioskodawczyni jej pełnomocnik, zarzucając naruszenie przepisu art. 38 ust. 1 pkt 3 oraz art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p., polegające „na ustaleniu”, że Zofia G. nie jest uprawniona do renty rodzinnej po mężu, z którym rzekomo nie pozostawała w małżeńskiej wspólności. Na tej podsta- wie wnoszący kasację domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia apela- cji, względnie jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponow- nego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji podniesiono w szczególności, że niepo- 3 rozumienia w roku poprzedzającym śmierć Jana G. nie mogą być traktowane jako świadectwo zerwania ponad dziesięcioletniej wspólności małżeńskiej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest zasadna, gdyż zaskarżonemu wyrokowi trafnie wytyka narusze- nie art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra- cowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Co prawda w petitum kasacji zarzut ten został nieszczęśliwie skonkretyzowany jako naruszenie powołanego prze- pisu „poprzez ustalenie”, że wnioskodawczyni nie pozostawała z mężem w małżeń- skiej wspólności, lecz z uzasadnienia skargi wynika, że chodzi tu w istocie o twier- dzenie o braku przesłanek do zastosowania przepisu wobec ustalonego w sprawie stanu faktycznego. Innymi słowy, wnoszący kasację uważa, że pomiędzy Zofią i Ja- nem G. istniała nieprzerwanie do jego śmierci ponad dziesięcioletnia wspólność mał- żeńska, której nie jest w stanie podważyć roczny okres „małżeńskich nieporozu- mień”, bezpodstawnie potraktowanych przez Sąd Apelacyjny jako oczywiste przeja- wy ustania owej wspólności. Pod pojęciem wspólności małżeńskiej, o której mowa w art. 41 ustawy o z.e.p. należy rozumieć rzeczywisty związek łączący małżonków, obejmujący wspólne za- mieszkanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, wspólne pożycie, wierność i pomoc we współdziałaniu dla dobra założonej rodziny (por. wyrok SN z dnia 6 marca 1997 r., II UKN 17/97, OSNAPiUS 1997 r., nr 23, poz. 477). Nie ozna- cza to jednak, że jeżeli dany związek odbiega w jakimś zakresie od tego idealnego modelu, to automatycznie wykluczone zostaje istnienie w nim małżeńskiej wspólno- ści. Taką wspólność nie zawsze wyklucza oddzielne zamieszkiwanie partnerów (wy- rok SN z dnia 7 maja 1997 r., II UKN 14/97, Prawo Pracy 1997 r., nr 7, s. 38). To samo dotyczy innych okoliczności, nie wyłączając sytuacji, które prima facie zdają się - jak w niniejszej sprawie - świadczyć o zerwaniu wszelkich więzów i zredukowaniu małżeństwa do związku istniejącego jedynie w sensie formalnoprawnym. Oceny do- tyczące istnienia albo nieistnienia małżeńskiej wspólności nie mogą bowiem ograni- czać się do zachowań małżonków i muszą uwzględniać sferę ich uczuciowej moty- wacji. Bez ustaleń dotyczących tego kontekstu nie sposób dokonywać kwalifikacji zachowań skarżącej w zakresie powództwa o alimenty na dzieci, które mogło być uzgodnione, nie mówiąc już o próbie odpowiedzi na pytania dotyczące jej stosunku 4 wobec śmierci i pogrzebu męża. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================