I PKN 496/99

Wyrok z dnia 9 lutego 2000 r. I PKN 496/99 Wynagrodzenie prowizyjne komornika sądowego za styczeń 1992 r. sta- nowiło składnik wynagrodzenia za pracę podlegający podwyższeniu na zasa- dach określonych w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku do- chodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350 ze zm.). Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Walerian Sanetra. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2000 r. sprawy z powództwa Andrzeja S. przeciwko Sądowi Rejonowemu w C. o zapłatę, na skutek kasacji powo- da od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 maja 1999 r. [...] 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r. [...] w zakresie oddalenia powództwa Andrzeja S. (pkt IV tego wyroku) co do żądania zasądzenia należności z tytułu „ubruttowienia” wynagrodzenia prowizyjnego za okres od 1 stycznia 1992 r. do 31 maja 1992 r. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Pozna- niu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyj- nego; 2. w pozostałej części kasację oddalił. U z a s a d n i e n i e Określając zakres rozpoznania sprawy (art. 39311 KPC) Sąd Najwyższy uwzględnił postanowienie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 czerwca 1999 r. o odrzuceniu kasacji dotyczącej oddalenia rewizji powoda Andrzeja S. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r. w części zasądza- jącej powództwo wzajemne (punkt VI tego wyroku). Mając ponadto na uwadze oświadczenia procesowe powoda z dnia 23 marca 1999 r., z dnia 21 kwietnia 1999 r. oraz z dnia 31 maja 1999 r. - zawierające sprecyzowanie zakresu kasacji po jej częś- 2 ciowym ograniczeniu - należało zgodnie ze stanowiskiem wnoszącego kasację przy- jąć, że jej przedmiotem jest ta część zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, która odnosi się do oddalonych roszczeń pozwu (pkt IV wyroku Sądu Wo- jewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 22 grudnia 1994 r.). Jeżeli chodzi o podstawy rozpoznanej kasacji, to odnosiły się one zarówno do naruszenia prawa materialnego (art. 3931 pkt 1 KPC) jak i przepisów postępowania (art. 3931 pkt 2 KPC). W zakresie pierwszej z nich zarzucono naruszenie art. 2 w związku z art. 29 § 1 pkt 2 KP i art. 42 § 2 KP przez – jak to ujęto w kasacji – uzna- nie, iż zasady ustalania i przyznawania wynagrodzenia prowizyjnego komorników zależały od stosownych uregulowań prawnych bez stosowania w tym zakresie prze- pisów kodeksu pracy w części dotyczącej konieczności dokonania wypowiedzenia warunków płacy. W zakresie drugiej podstawy kasacja zarzuciła naruszenie nastę- pujących przepisów postępowania: 1. art. 11 KPC przez uznanie, że prawomocny wyrok Sądu Rejonowego w M. z dnia 27 czerwca 1997 r. skazujący powoda za czyn z art. 246 § 2 Kodeksu karnego, wiąże sąd w rozpoznawanej sprawie; 2. art. 232 § 1 KPC przez błędne ustalenie związania orzeczeniem sądu karnego i nierozpoznanie całości zebranego materiału dowodowego oraz podniesionych w apelacji zarzutów w zakresie charakteru wynagrodzenia prowizyjnego oraz sposobów jego ubruttowienia; 3. art. 328 § 2 KPC „przez wskazanie dowodów w oparciu o które powodowi można odmówić było ubruttowienia jego wynagrodzenia prowizyjnego, a także zasadności dochodzenia pozostałych świadczeń związanych ze stosunkiem pracy...”; 4. art. 67 § 2 KPC w związku z art. 4 KP przez błędne przyjęcie, że zakładem pracy powoda jest Skarb Państwa - Sąd Rejonowy w C. - jego reprezentantem - Prezes Sądu Woje- wódzkiego w G.W. W uzasadnieniu kasacji przedstawiono, że powód był zatrudniony w Sądzie Rejonowym w C. na stanowisku komornika. Podstawę stosunku pracy powoda sta- nowił akt mianowania doręczony powodowi 1 lutego 1990 r. W tym akcie mianowania nie została określona wysokość należnego powodowi wynagrodzenia. Oznacza to – zdaniem wnoszącego kasację - że powód powinien otrzymywać takie wynagrodzenie jak inni komornicy sądowi, jednakże jakiekolwiek zmiany wynagrodzenia wymagały zastosowania „ogólnych dyrektyw wynikających z postanowień Kodeksu pracy i ak- tów wykonawczych”. W konsekwencji przyjęcia takiego założenia wnoszący kasację uważa, że Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku bezpodstawnie uznał, iż wyna- grodzenie prowizyjne miało swą podstawę w zarządzeniu Nr 14 Ministra Pracy i Po- 3 lityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne. Tymczasem, według powoda do- puszczalność zastosowania nowych zasad wynagradzania prowizyjnego wymagała „wypowiedzenia warunków płacy w przepisanej formie i w zakreślonym terminie, ze stosownym okresem wypowiedzenia” (art. 42 § 1 KP). Ponadto w uzasadnieniu ka- sacji wskazano na to, że zaskarżony wyrok bezpodstawnie nie uwzględnia prawa do wynagrodzenia ubruttowionego na podstawie art. 55 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350 ze zm.). Kasacja zawierała wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprze- dzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wy- roku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie powództwa w cało- ści. Sąd Najwyższy rozpoznał sprawę w granicach kasacji (art. 39311 KPC) – w zakresie zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 maja 1998 r. i w zakresie skonkretyzowanych (także w uzasadnieniu kasacji) jej podstaw. Z przytoczonych w kasacji zarzutów zasadny okazał się tylko ten, który doty- czy wykładni i zastosowania art. 55 ust. 1 i ust. 2 powołanej ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, do należnego powodowi wyna- grodzenia prowizyjnego. W tej kwestii określanej w sprawie jako roszczenie z tytułu ubruttowienia wynagrodzenia prowizyjnego za styczeń 1992 r. Sąd Apelacyjny po- dzielił ustalenia i ocenę prawną, przyjęte w wyroku Sądu pierwszej instancji. Miano- wicie rozpoznające sprawę Sądy uznały, że przypadające komornikowi wynagrodze- nie prowizyjne jest wprawdzie obok wynagrodzenia zasadniczego składnikiem jego wynagrodzenia za pracę, ale jest to składnik o szczególnych właściwościach. Prowi- zja nie zależy bowiem od czasu pracy komornika lecz jest pochodną opłat za czyn- ności egzekucyjne i to pobierane od strony postępowania jeszcze przed podjęciem czynności egzekucyjnych. Wypłata wynagrodzenia prowizyjnego mają charakter wy- płat nieperiodycznych, jednorazowych i jako takie nie podlegają „ubruttowieniu” przewidzianemu dla wynagrodzeń za pracę wykonaną w miesiącu styczniu 1992 r. W dacie nakazanego „ubruttowienia” wynagrodzeń za pracę komornikowi przypadało tytułem wynagrodzenia prowizyjnego 40% opłat, a pozostałe 60% stanowiło należność Skarbu Państwa. Jeżeli na skutek „ubruttowienia” komornik dostałby wię- cej niż 40% opłat, to nastąpiłoby uszczuplenie części opłat, która powinna przypadać 4 na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji takiej oceny Sąd Apelacyjny zaakcepto- wał oddalenie roszczenia pozwu z tytułu „ubruttowienia” wynagrodzenia prowizyjne- go powoda za styczeń 1992 r., uznając, że strona pozwana zasadnie w tym przed- miocie nie zastosowała art. 55 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. Rozważając powyższą ocenę Sąd Najwyższy, przede wszystkim zwrócił uwagę na to, że niezależnie od swoistych cech wynagrodzenia prowizyjnego komor- nika sądowego nie może budzić wątpliwości zasadnicza kwalifikacja tego wynagro- dzenia jako składnika należnego komornikowi wynagrodzenia za pracę wykonywaną w ramach stosunku pracy. Ta zasadnicza kwalifikacja przypadającej komornikowi prowizji została uznana przez Sądy obu instancji i jest to – wbrew tezie zaskarżone- go wyroku – wystarczająca przesłanka dla zastosowania art. 55 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350). Zauważyć przy tym należy, że nie jest przekonywająca przedstawiona przez Sądy obu instancji ocena właściwości wynagrodzenia prowizyjnego, eksponująca pewne ekonomiczne i organizacyjne aspekty pozyskiwania prowizji przez komorników. Nie- słuszna jest zwłaszcza sugestia jakoby prowizja była oderwana od osobistego wkładu pracy, tymczasem jest to właśnie charakterystyczna cecha wynagrodzenia prowizyjnego, które w porównaniu do wynagrodzenia zasadniczego zależy wprost od zakresu pracy. Nie ma też racji pogląd o jakimś nieperiodycznym i jednorazowym charakterze wypłat z tytułu prowizji. W tym kontekście należy przypomnieć, że § 36 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach (Dz.U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66 ze zm.) stanowił, iż dodatkowe wynagrodzenie pro- wizyjne wypłaca sąd, przy którym komornik urzęduje, do dnia 10 miesiąca następu- jącego po miesiącu, w którym opłaty zostały pobrane. Podobną zasadę wypłacania wynagrodzenia prowizyjnego w okresach miesięcznych przyjęły także regulacje póź- niejsze (§ 3 zarządzenia Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne). Określone w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. podwyższenie pra- cownikom wynagrodzenia należnego za styczeń 1992 r. wynikało z przyjętego zało- żenia, ażeby wprowadzone opodatkowanie podatkiem dochodowym dochodów osób fizycznych nie obniżyło poziomu wynagrodzeń wypłaconych poprzednio bez obcią- żenia takim podatkiem. Zakres wynagrodzeń objętych przedmiotową podwyżką zos- tał określony w ustępach drugim i piątym powołanego przepisu. Pierwszy z tych 5 ustępów wyraża zasadę objęcia regulacją między innymi, „wszelkiego rodzaju wypłat pieniężnych” należnych ze stosunku służbowego i ze stosunku pracy. Brak jest pods- taw do przyjęcia poglądu, iż wypłaty należnego komornikowi z jego stosunku pracy wynagrodzenia prowizyjnego nie mieszczą się w ustawowo określonej kategorii, która miała obejmować „wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne”. Nie może zaś budzić wątpliwości, że wynagrodzenie prowizyjne nie należy do żadnej z kategorii świad- czeń wyłączonych z ustawowego „ubruttowienia” wynagrodzeń, o których mowa w art. 55 ust. 5. Uznając zasadność kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 55 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. oraz mając na uwadze niewyjaśnienie podstawy faktycznej dochodzo- nych w sprawie w tym zakresie roszczeń powoda Sąd Najwyższy orzekł jak w punk- cie pierwszym wyroku (art. 39313 § 1 KPC). W sentencji wyroku wskazano, że chodzi tu o dochodzone należności za okres do 31 maja 1992 r., gdyż od 1 czerwca 1992 r. obowiązywały już nowe zasady ustalania wysokości wynagrodzenia prowizyjnego wprowadzone zarządzeniem Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne. Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 26 października 1993 r. U 15/92 (OTK 1993/2/36) uznał, że § 1 ust. 2, 3, 4 i 5 tego zarządzenia nie są niezgodne z art. 1, art. 3, art. 6, art. 56 ust. 1 i art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymanymi w mocy na podstawie art. 77 ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. (Dz.U. Nr 84, poz. 426); z art. 13, art. 78 i art. 80 Kodeksu pracy; z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) oraz z art. 770 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd Najwyższy uznał, że bezzasadne są pozostałe zarzuty kasacji mając na uwadze co następuje: Zarzuty naruszenia art. 2, art. 29 § 1 pkt 2 i art. 42 § 2 Kodeksu pracy są zu- pełnie nieadekwatne do podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku, a nawet do tych twierdzeń o faktach, na które powołał się wnoszący kasację. W szczególności w ka- sacji nie zostały zakwestionowane ustalenia, że: po pierwsze, powód był zatrudniony na podstawie aktu mianowania na stanowisko komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w C., po drugie, że sporne wynagrodzenie prowizyjne powoda nie zostało ustalone ani w akcie mianowania, ani w umowie stron stosunku pracy. W tej sytuacji podstawą określającą zasady i wysokość należnych powodowi wypłat z ty- 6 tułu wynagrodzenia prowizyjnego stanowiły stosowne przepisy prawa w szczególno- ści przepisy wyżej powołanego i ocenionego pozytywnie przez Trybunał Konstytu- cyjny zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. Nie ma racji wnoszący kasację zarzucając: 1. naruszenie art. 2 Kodeksu pracy defi- niującego pojęcie pracownika, 2. naruszenie art. 29 § 1 pkt 2 KP określającego obo- wiązkowe składniki umowy o pracę, oraz 3. naruszenie art. 42 § 2 KP określającego jeden z elementów wypowiedzenia warunków pracy lub płacy wynikających z umowy. Zarzut naruszenia art. 11 KPC jest bezpodstawny gdyż – jak wynika z uza- sadnienia zaskarżonego wyroku – Sąd Apelacyjny powołując się na prawomocne skazanie powoda za czyn z art. 246 § 2 KK w żadnym stopniu nie wykroczył poza zakres wiążących sąd ustaleń co do popełnienia przestępstwa. Art. 232 KPC określający obowiązek stron wskazywania dowodów potrzeb- nych do rozstrzygnięcia sprawy nie mógł być - wbrew zarzutom kasacji - naruszony przez błędne związanie się orzeczeniem sądu karnego, nierozpoznanie całości mate- riału sprawy i zarzutów apelacji. Nie może odnieść skutku podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 328 § 2 KPC chociażby z tego względu, że powód nawet nie twierdził, że wskazane narusze- nie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. art. 3931 pkt 2 KPC). Ponadto powód w istocie nie zarzucił braku koniecznych elementów uzasadnienia wyroku lecz kwestionował zawartą w wyroku ocenę prawną, co oczywiście wykracza poza zakres powołanego przepisu. Wreszcie bezzasadnie podnosi kasacja naruszenie art. 67 § 2 KPC, gdyż w zaskarżonym wyroku prawidłowo ukształtowano strony stosunku pracy między po- wodem jako pracownikiem, a Sądem Rejonowym w C. jako pracodawcą. To zaś, że za pracodawcę działa w postępowaniu sądowym Prezes Sądu Wojewódzkiego w G.W., nie jest sprzeczne z regułami pełnomocnictwa procesowego (por. art. 87 § 2 KPC oraz powołane w zaskarżonym wyroku przepisy zarządzenia Ministra Sprawied- liwości Nr 17 z dnia 9 kwietnia 1991 r. w sprawie zastępstwa jednostek organizacyj- nych resortu sprawiedliwości w postępowaniu sądowym i administracyjnym Dz.Urz. Nr 2, poz. 12). Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 39312 KPC. ========================================