II UKN 176/99

Wyrok z dnia 28 października 1999 r. II UKN 176/99 Na podstawie art. 189 KPC powód może żądać ustalenia, że pozwany ponosi odpowiedzialność za mogące nastąpić w przyszłości skutki wypadku przy pracy. Interes prawny może polegać na przerwaniu wyrokiem sądowym biegu przedawnienia określonego w art. 442 § 1 zdanie drugie KC. Przewodniczący: SSN Maria Tyszel (autor uzasadnienia), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 października 1999 r. sprawy z po- wództwa Dariusza Z. przeciwko „G.” Spółce Akcyjnej w P. o ustalenie, na skutek ka- sacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Poznaniu z dnia 11 grudnia 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 11 grudnia 1998 r. [...] oddalił apelację Dariusza Z. od wyroku Sądu Rejono- wego-Sądu Pracy w Poznaniu z dnia 15 marca 1998 r. [...], oddalającego jego po- wództwo w sprawie przeciwko „G.” S.A. w P. o ustalenie, że strona pozwana „jest odpowiedzialna za wszystkie skutki wypadku przy pracy, któremu powód uległ w dniu 28 lutego 1996 r., a które mogą się ujawnić w przyszłości.” Bezsporne w sprawie było, że protokołem powypadkowym ustalono, iż powód w dniu 28 lutego 1996 r. uległ przy pracy wypadkowi w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) i z tego tytułu otrzymał – jak określił Sąd pierwszej instancji – „wszystkie świadczenia odsz- 2 kodowawcze, a nadto strony zawarły ugodę, w której pracodawca uznał i przyjął obowiązek płacenia renty uzupełniającej po 750 zł i zapłacenia dodatkowo kwoty 75.000,00 zł.” W tym stanie faktycznym Sąd rozpoznający apelację uznał za trafny pogląd prawny wyrażony w zaskarżonym wyroku, że powód nie ma interesu prawne- go w ustaleniu odpowiedzialności strony pozwanej za następstwa wypadku przy pracy, jakie mogą wystąpić w przyszłości, bowiem prawo powoda do świadczeń w związku z wypadkiem przy pracy zostało ustalone protokołem powypadkowym i dla- tego powództwo, wniesione na podstawie art. 189 KPC, było bezpodstawne. W kasacji od tego wyroku, wniesionej na podstawie „naruszenia prawa mate- rialnego przez błędną wykładnię, polegającą na niezrozumieniu treści i znaczenia art. 189 KPC” powód wniósł o jego uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającego go wy- roku Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 15 czerwca 1998 r. [...] i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku drugiej instancji, a także powołanego orzeczenia Sądu Rejonowego w Poznaniu i o orzeczenie co do istoty sprawy z zasądzeniem od poz- wanego na rzecz powoda kosztów postępowania za wszystkie instancje według norm przepisanych. Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Wojewódzki uznał apelację za oczywiście bezzasadną, stwierdzając, że: „(...) prezentowane w skardze apelacyjnej stanowisko polega na niezrozumieniu istoty powództwa o ustalenie w ramach art. 189 KPC i instytucji prawnej przedawnienia roszczeń. Otóż powołany w apelacji art. 442 § 1 KC wyraźnie przecież mówi, że roszczenia (pieniężne) o naprawienie szkody (wyrażonej w pieniądzach), wyrządzonej czynem niedozwolonym, (jakim może być np. wypadek przy pracy), przedawniają się z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany (np. pracownik) dowiedział się o szkodzie (np. o nowej szkodzie, a nie tej co do której jest już w pełni zaspokojony) i o osobie obowiązanej (np. pozwanym) do jej naprawienia. Wykładnia tego przepisu nie powinna więc nasuwać żadnych wątpliwości co do tego, że jeśli u powoda powstanie w przyszłości, jakaś dalsza (nowa) szkoda w związku z wypadkiem przy pracy uznanym przez pozwane- go, to dopiero wówczas, od daty dowiedzenia się powoda o ewentualnej nowej szko- dzie, rozpocznie się bieg przedawnienia. Tak więc o nieistniejącej na dziś szkodzie, 3 nie można mówić, że ulegnie ona przedawnieniu w lutym 1999 r. Taki pogląd zapre- zentowany w apelacji, jest oczywiście całkowicie błędny. A trzeba jeszcze dodać, co apelacja niesłusznie pomija, że nie można interpretować art. 442 § 2 KC, w oderwa- niu od art. 120 KC. Otóż gdyby apelujący wziął pod uwagę i ten przepis, wówczas doszedłby do oczywistego wniosku, iż początek przedawnienia, zaczyna swój bieg od daty wymagalności roszczenia, a roszczenie (art. 442 § 1 KC) powstaje, gdy poszkodowany dowiedział się, że powstała szkoda, (nowa), a dowie się o szkodzie, gdy ona rzeczywiście powstanie. Co zaś się tyczy art. 189 KC, to należy stwierdzić, iż powód niczym nie udowodnił istnienia po jego stronie interesu prawnego, w za- kresie żądania ustalenia jego prawa, do ewentualnych przyszłych świadczeń (rosz- czeń) w związku z wypadkiem przy pracy. Bowiem prawo powoda zostało już ustalo- ne protokołem powypadkowym mającym moc aktu prawnego wiążącego obie strony. Nie zachodzi więc żaden interes prawny powoda, by raz jeszcze ustalać to, co już ustalone. Nie ma bowiem naruszenia prawa pracowniczego w sytuacji, gdy roszcze- nia pracownika w zakresie szkody istniejącej na dzień dzisiejszy zostały w pełni zas- pokojone, co jest niekwestionowane”. Sąd Najwyższy nie podziela tego stanowiska. Zgodnie z art. 189 KPC powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Wykładnia tego przepisu, zwłaszcza określenia, w jakich sytuacjach powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, jest zagadnieniem kontrowersyjnym zarówno w doktrynie, jak i w praktyce sądowej, w tym również w orzecznictwie Sądu Najwyższe- go. Kontrowersje te powstały przede wszystkim po wejściu w życie, z dniem 1 stycz- nia 1965 r., Kodeksu postępowania cywilnego, w którym przepis art. 189 otrzymał wyżej przytoczone brzmienie. Najbardziej aktualne poglądy, przeważające w orzecz- nictwie, przedstawiono w Komentarzu do Kodeksu postępowania cywilnego pod re- dakcją T. Erecińskiego (Warszawa 1999 r.), do których odwołuje się wnoszący kasa- cję. W poprzednim stanie prawnym tj. przed dniem 1 stycznia 1965 r. analogiczny przepis przewidywał, że „każdy może poszukiwać ochrony sądowej nie tylko wów- czas, gdy jego prawo zostało naruszone, ale i wtedy, gdy zapobiegając naruszeniu swego prawa, ma interes prawny w ustaleniu stosunku prawnego lub ustaleniu prawa.” Na tle tego przepisu przeważał pogląd, że powództwo o ustalenie było do- puszczalne zanim doszło do naruszenia prawa, czyli wówczas, gdy roszczenie o świadczenie nie było jeszcze wymagalne; już wówczas jednak zwracano uwagę na 4 celowość powództwa o ustalenie mimo wymagalności roszczenia zwłaszcza, „gdy z ustalonego stosunku prawnego może wypływać wiele roszczeń, z których tylko jedno lub niektóre są w danym momencie wymagalne”. Z obowiązującej treści przepisu art. 189 KPC nie wynika ograniczenie możli- wości wytoczenia powództwa o ustalenie do sytuacji, w których prawo nie zostało jeszcze naruszone a roszczenia – wymagalne. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1970 r., III PZP 34/69, wpisanej do księgi za- sad prawnych, wyrażono pogląd, że: „W sprawie o naprawienie szkody wynikającej z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia zasądzenie określonego świad- czenia nie wyłącza jednoczesnego ustalenia w sentencji wyroku odpowiedzialności pozwanego za szkody mogące powstać w przyszłości z tego samego zdarzenia.” (OSNCP 1970 z. 12, poz. 217). Zasadę tę powtórzono w wyżej wymienionym ko- mentarzu, a omawiając sytuacje, w których „interes prawny” przemawia za wytocze- niem powództwa na podstawie art. 189 KPC, komentatorzy wyjaśniają, że interes prawny – to „interes dotyczący szeroko rozumianych praw i stosunków prawnych (...), a w przypadku ustalania praw czy stosunków prawnych występuje z reguły (ale nie tylko) wówczas, gdy istnieje niepewność tego prawa lub stosunku prawnego za- równo z przyczyn faktycznych, jak i prawnych. (...) Przyczyną niepewności może być sama ewentualność powstania skutków naruszenia prawa, gdy istnieją czasowe ograniczenia dochodzenia roszczeń danego rodzaju (np. z art. 442 § 1 KC).” Przypomnieć należy, że w okresie przed wejściem w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. oświadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 3, poz. 8) czyli w okresie, w którym podstawą prawną w zakre- sie świadczeń odszkodowawczych od uspołecznionych zakładów pracy, z tytułu wy- padków w zatrudnieniu (według ówczesnego nazewnictwa), były przepisy prawa cy- wilnego, z wyjątkiem rent inwalidzkich przyznawanych i wypłacanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o pow- szechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97 ze zm.), powszechną praktyką sądów było zamieszczanie w sentencji wyroku zasądzającego świadczenia odszkodowawcze – ustalenia odpo- wiedzialności pozwanego za szkody mogące powstać w przyszłości z tego samego zdarzenia. Praktyka ta, w odniesieniu do wypadków przy pracy została zapomniana wo- bec istotnego ograniczenia - powołaną wyżej ustawą z dnia 23 stycznia 1968 r., i 5 następnie ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r., o świadczeniach z tytułu wypadków i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr, 30, poz. 144 ze zm.), a przede wszystkim, wobec zupełnego wyłączenia, z dniem 1 maja 1977 r. - możliwo- ści dochodzenia na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego jakichkolwiek świad- czeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (art. 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur rent - Dz.U. Nr 11, poz. 43). Możli- wość dochodzenia z tytułu wypadków przy pracy roszczeń cywilnoprawnych, nieza- leżnych od świadczeń przysługujących na podstawie powołanej ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., przywrócono dopiero, z dniem 1 stycznia 1990 r., ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 36, poz.206). W konsekwencji tej zmiany odzyskał aktualność dorobek praktyki są- dowej i orzecznictwa w zakresie stosowania art. 189 KPC w sprawach o naprawienie szkody wykraczającej poza ramy świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. Jak już wspomniano wykładnia art. 189 KPC nie jest jednolita. W orzecznic- twie Sądu Najwyższego, w sprawach analogicznych do rozpoznawanej, prezentowa- no także pogląd, że „odrębne ustalenie w sentencji odpowiedzialności pozwanego za ewentualne przyszłe szkody” jest nie tylko zbędne lecz niezgodne z prawem, ulega oddaleniu wobec braku interesu prawnego powoda (wyrok z dnia 16 stycznia 1969 r., I CR 514/68 – OSPiKA 1970 z. 6 poz. 120). Podobnie, w wyroku z dnia 24 września 1971, I CR 366/71 – OSPiKA 1972 z. 2, poz. 51) Sąd Najwyższy, odnosząc się do wyżej przytoczonej zasady prawnej z dnia 17 kwietnia 1970 r., III CZP 34/69 uznał, że nie ma ona zastosowania „w sytuacji, gdy poszkodowany poniósł śmierć w wy- padku uzasadniającym przyznanie renty lub odszkodowania przewidzianych w art. 446 § 2 i 3 KC”. Daty tych orzeczeń wskazują jednoznacznie, że odnoszą się do zda- rzeń (wypadków), które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1968 r. a więc przed dniem wejścia w życie wyżej powołanej ustawy z 23 stycznia 1968 r. Warto przypomnieć, że wydanie tej odrębnej ustawy, regulującej świadczenia pieniężne przysługujące w ra- zie wypadków przy pracy, jakie zdarzały się w uspołecznionych zakładach pracy miało dwojakie motywy. Jednym z nich było uproszczenie i przyspieszenie postępo- wania w dochodzeniu roszczeń oraz korzystne dla poszkodowanych pracowników, odmienne rozłożenie ciężarów dowodowych, jednakże intencją ustawodawcy było również ograniczenie kognicji sądów, przede wszystkim w zakresie ich wpływu na wysokość świadczeń odszkodowawczych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że kwoty 6 uzyskiwane przez poszkodowanych pracowników tytułem odszkodowania, zadość- uczynienia lub renty, na podstawie orzeczeń sądów wydanych w postępowaniu cy- wilnym były znacznie wyższe od świadczeń pieniężnych przysługujących na podsta- wie przepisów zarówno ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r., - od uspołecznionych zak- ładów pracy, jak i (nadal obowiązującej) ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. - od wszystkich pracodawców. Wyłączenie zasad prawa cywilnego przy dochodzeniu roszczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych stanowiło konsekwen- cję lansowanego w doktrynie poglądu, że w ustroju socjalistycznym świadczenia odszkodowawcze powinny zaspokajać podstawowe potrzeby poszkodowanych, natomiast nie mogą stanowić źródła indywidualnego wzbogacenia się pracownika. Większość składu orzekającego w rozstrzyganej sprawie nie podziela tego poglądu, a tym samym nie akceptuje stanowiska wyrażonego w powołanych orzeczeniach Sądu Najwyższego oraz w zaskarżonym wyroku. Wywód Sądu Wojewódzkiego, że w razie ujawnienia się u powoda nowej szkody, trzyletni termin przedawnienia roszczenia z art. 442 § 1 KC rozpocznie się od daty, w której powód dowie się o niej jest wprawdzie prawidłowy, jednakże pomi- nięto w nim treść zdania drugiego tego przepisu stanowiącego, że w każdym wypad- ku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Słusznie więc wnoszący kasację przytoczył stano- wisko wyrażone w powoływanym wyżej Komentarzu do Kodeksu postępowania cy- wilnego, że: „wniesiony pozew o ustalenie prawa lub stosunku prawnego przerywa bieg terminów prawa materialnego roszczeń, które są już wymagalne lub terminów roszczeń, które jeszcze nie są wymagalne, ale które już biegną, jak np. 10-letni ter- min przedawnienia w wypadku roszczeń odszkodowawczych z czynów niedozwolo- nych (art. 442 § 2 KC). Skutek w zakresie przerwania biegu przedawnienia wynika wyraźnie z art. 123 § 1 pkt 1 KC (...). Ustalenie roszczenia, o którym mówi art. 124 § 1 KC oznacza ustalenie, które ma być dokonane w sentencji wyroku, a nie ustalenie, które zostało dokonane w uzasadnieniu wyroku w ramach podstawy prawnej rozs- trzygnięcia (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 1985 r., IV PR 163/85 - OSNCP 1986 z. 5 poz. 83)”. Zasadnie więc podniesiono w kasacji, że inte- res prawny powoda w wytoczeniu, na podstawie art. 189 KPC powództwa o ustalenie odpowiedzialności strony pozwanej za wszystkie skutki wypadku, jakiemu powód uległ przy pracy, a które mogą ujawnić się w przyszłości, polega na przerwaniu wyro- kiem sądowym biegu terminu przedawnienia określonego w art. 442 § 1 zdanie dru- 7 gie Kodeksu cywilnego. Mając powyższe na uwadze, uznając wskazaną podstawę kasacyjną za usprawiedliwioną, na podstawie art. 39313 KPC Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================