I PKN 539/97

Wyrok z dnia 24 lutego 1998 r. I PKN 539/97 Roszczenie o przywrócenie do pracy można ocenić jako nieuzasadnione (art. 8 KP w związku z art. 477 1 § 2 KPC), jeżeli zachowanie się pracownika było naganne w takim stopniu, że jego powrót do pracy mógłby wywołać zgorszenie innych zatrudnionych, a naruszenie przez pracodawcę przepisów o rozwiązy- waniu umów o pracę bez wypowiedzenia nie było poważne. Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 1998 r. sprawy z powództwa Krzysztofa Ż. przeciwko [...] Spółce Węglowej Spółka Akcyjna w T. - Kopalni Węgla Kamiennego „Z.” w L. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 18 czerwca 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Krzysztof Ż. domagał się przywrócenia do pracy w Kopalni Węgla Kamienne- go „Z.” w L. Strona pozwana – [...] Spółka Węglowa SA Kopalnia Węgla Kamiennego „Z.” w L. wniosła o oddalenie powództwa. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Tychach wyrokiem z 6 lutego 1997 r. zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 3249,25 zł oraz oddalił powództwo „w części doty- czącej przywrócenia do pracy”. Sąd ten ustalił, że powód zatrudniony był u strony pozwanej od 27 lipca 1992 r. Pismem z 11 października 1996 r. strona pozwana roz- wiązała z powodem umowę o pracę na podstawie art. 52 § 2 KP z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Wcześniej, tzn. 4 paździer- nika 1996 r., pozwana zawiadomiła zarząd zakładowej organizacji związkowej WZZ 2 „Sierpień 80” o zamiarze rozwiązania z powodem umowy o pracę bez wypowiedze- nia z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych - opuszczenia dwóch dni pracy, tj. 26 i 27 września 1996 r. Organizacja związkowa w ustawowym terminie 3 dni (art. 52 § 3 KP) nie zajęła stanowiska. Powód został zwolniony przez pozwaną od obowiązku świadczenia pracy na podstawie art. 31 pkt 3 ustawy o związkach zawodowych, poczynając od 20 maja 1996 r. do końca kaden- cji Komisji Zakładowej. Następnie pozwana zwróciła się 20 sierpnia 1996 r. do Komi- sji Krajowej WZZ „Sierpień 80” o przeanalizowanie możliwości korzystania przez powoda i jeszcze innego pracownika (Piotra K.) „z formy urlopu bezpłatnego” dla realizacji funkcji związkowych poza zakładem pracy. Nie otrzymała odpowiedzi na to wystąpienie od Komisji Krajowej, a jedynie Piotr K. zawiadomił pracodawcę 9 wrześ- nia 1996 r., że on i powód do końca kadencji będą korzystali ze zwolnienia od obo- wiązku świadczenia pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Pracodawca zawiadomił Komisję pismem z 18 września 1996 r., że nie może dalej udzielać po- wodowi i Piotrowi K. zwolnienia od wykonywania pracy i że winni oni przystąpić do wykonywania pracy. Sekretarz Komisji Krajowej WZZ „Sierpień 80” zawiadomił stronę pozwaną pismem z 28 października 1994 r. o tym, że powód wszedł w skład Krajowej Komisji Rewizyjnej. Od grudnia 1994 r. do grudnia 1995 r. Komisja Krajowa pięciokrotnie zwracała się do pozwanej o oddelegowanie powoda na posiedzenia Krajowej Komisji Rewizyjnej. Pracodawca zwrócił się 15 października 1996 r. do Ko- misji Krajowej o potwierdzenie i udokumentowanie, iż powód z wyboru jest członkiem Krajowej Komisji Rewizyjnej oraz zajęcie stanowiska w przedmiocie rozwiązania z nim umowy o pracę. Komisja Krajowa pismem z 17 października 1996 r. zawiadomiła pozwaną, że nie wyraża zgody na rozwiązanie z powodem umowy o pracę. Począw- szy od 19 maja 1995 r. powód praktycznie nie świadczył pracy na rzecz pozwanej, korzystał z doraźnych oddelegowań do pracy związkowej, a od 20 maja 1996 r. był stale oddelegowany do tej pracy, aż do „cofnięcia” oddelegowania, tj. do 5 września 1996 r. Następnie powód korzystał ze zwolnienia lekarskiego. Dnia 26 września 1996 r. powód zwrócił się do swego przełożonego - sztygara oddziałowego o udzielenie mu dwóch dni (26 i 27 września) urlopu bezpłatnego. Sztygar wyraził zgodę i poin- formował powoda, że urlopu udziela dyrektor. Mimo, że powodowi nie udzielił urlopu ani dyrektor ani jego zastępca, powód nie przystąpił do pracy, ani w tych dniach, ani w następnych aż do rozwiązania umowy o pracę (czyli do 11 października 1996 r.). Dyrektor pozwanej przebywał w dniach 23-27 września 1996 r. na szkoleniu w Ustro- 3 niu. Dnia 26 września około 6 30 telefonował do niego Piotr K. z prośbą o udzielenie powodowi urlopu bezpłatnego. Dyrektor poinformował go, że powinien napisać wnio- sek i poprosił telefonicznie zastępcę dyrektora do spraw ekonomicznych o udzielenie powodowi urlopu, o ile złoży on wniosek. Dnia 27 września około godziny 14-15 dyrektor powiadomił ponownie Piotra K., że jeżeli powód złoży pisemny wniosek o udzielenie urlopu „wstecz”, być może rozpozna go pozytywnie. Powód takiego wnios- ku nie złożył. Od 20 do 25 września oraz od 30 września do 11 października 1996 r. powód korzystał ze zwolnienia lekarskiego. W 1996 r. istniał konflikt między pozwaną a organizacją związkową „Sierpień 80”. Sąd Rejonowy podniósł, że nie zostało wykazane odpowiednimi dokumentami „ani pozwanej ani w toku procesu”, że powód pełni funkcję członka zarządu i wice- przewodniczącego komisji zakładowej. Powód nie wykazał, że urlop bezpłatny jest mu potrzebny w celu pełnienia funkcji związkowej. Jeden z tych dni spędził w biurze zakładowej organizacji. Powód swoim postępowaniem wykazał nie tylko beztroskę w przedmiocie dyscypliny pracy, ale wręcz lekceważenie tak dyscypliny jak i samego zakładu pracy, co stanowi ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowni- czych w rozumieniu art. 52 § 1 KP (...). O swoim zamiarze pozwana prawidłowo po- wiadomiła Komisję Zakładową, która w ustawowym terminie nie zajęła stanowiska. Sąd Rejonowy podniósł też, że strona pozwana przed podjęciem decyzji o rozwiąza- niu z powodem umowy o pracę nie zawiadomiła Komisji Krajowej mimo, że 28 paź- dziernika 1994 r. została zawiadomiona o wejściu powoda w skład jej Komisji Rewi- zyjnej. W piśmie rozwiązującym z powodem umowę o pracę przyczyna podjęcia tej decyzji została podana ogólnikowo. Fakt pełnienia funkcji związkowej nie może pro- wadzić do nieuzasadnionego uprzywilejowania pracownika w razie dopuszczenia się przewinienia, nie związanego z pełnieniem czynności w organizacji związkowej. Sąd Rejonowy uznał żądanie przywrócenia do pracy za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia 1996 r., I PKN 103/95 i zasądził odszkodowanie na podstawie art. 57 § 1 w związku z art. 45 § 2 KP. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, po rozpoznaniu apelacji powoda od omówionego wyroku, zmienił go w ten sposób, że przywrócił powoda do pracy w pozwanej [...] Spółce Węglowej - Spółka Akcyjna w T. - Kopalni Węgla Kamiennego „Z.” w L. na dotychczasowe warunki pracy i płacy i za- sądził wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy. Sąd Wojewódzki podniósł, 4 że stan faktyczny rozpoznawanej sprawy odbiegał od tego, na tle którego zapadło orzeczenie, na które powołał się Sąd Rejonowy oraz innych orzeczeń Sądu Najwyż- szego, w których dopuszczono uwzględnienie innego roszczenia zamiast przywró- cenia do pracy. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, możliwość uwzględnienia przez Sąd z urzędu innego roszczenia z art. 56 KP niż wybrane przez pracownika istnieje tylko w wyjątkowych sytuacjach, przy szczególnie drastycznych okolicznościach sprawy. Powód czynił starania o uzyskanie urlopu na wykonanie prac na rzecz związku za- wodowego, a pracodawca, nie kwestionując przeznaczenia urlopu, wskazywał jedy- nie na niestosowanie się powoda do wymogów instrukcji obiegu dokumentów doty- czących usprawiedliwionej absencji pracowników Kopalni. Powodowi przysługiwało prawo do zwolnienia od pracy zawodowej po myśli art. 31 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych i w tych okolicznościach nie można uznać, iż opuścił on bez usprawie- dliwienia dwa dni pracy, tj. 26 i 27 września 1996 r. Powód był przekonany, że przys- ługuje mu zwolnienie od pracy z art. 31 ust. 1 ustawy związkowej, a cofnięcie tego zwolnienia uważał za niezgodne z prawem. Sąd uznał to przekonanie za słuszne, gdyż ustanie prawa do korzystania ze zwolnienia od pracy może być następstwem tylko decyzji zarządu zakładowej organizacji związkowej, co wynika z treści § 5 roz- porządzenia Rady Ministrów w sprawie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy przysługujących pracownikom pełniącym funkcje z wyboru w związkach zawodowych (Dz. U. Nr 71, poz. 336) oraz uprzednio obowiązującego § 7 ust. 1 rozporządzenia z 19 maja 1992 r. Zachowanie powoda nie upoważniało do zakwalifikowania jako rażące naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych. Od tego wyroku strona pozwana wniosła kasację podnosząc zarzut narusze- nia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię, tj. poprzez przyjęcie, iż uwzględnienie przez Sąd z urzędu innego niż wybrane przez pracownika roszczenia alternatywnego wskazanego w art. 56 KP jest możliwe tylko w wyjątkowych sytua- cjach przy szczególnie drastycznych okolicznościach sprawy oraz naruszenia prze- pisów postępowania poprzez przyjęcie, iż w rozpatrywanej sprawie nie zaistniały przesłanki warunkujące możliwość zastosowania art. 477 1 § 2 KP. Wniósł o uchyle- nie zaskarżonego wyroku i „utrzymanie w mocy wyroku Sądu Rejonowego w Ty- chach z dnia 6 lutego 1997 r.”. W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że Komisja Za- kładowa WZZ „Sierpień 80” nie dostarczyła dokumentów dla wykazania pełnienia przez powoda funkcji z wyboru, wobec czego trudno uznać, że powód jest członkiem 5 zarządu organizacji związkowej i że z tego tytułu przysługuje mu szczególna ochrona prawna. Również wątpliwe jest powoływanie się przez powoda na ochronę prawną wynikającą z jego członkostwa w Krajowej Komisji Rewizyjnej. Zdaniem wnoszącego kasację Sąd II instancji pominął dowody wskazujące na naruszenie przez powoda zasad współżycia społecznego i jego negatywne oddzia- ływanie na załogę pozwanej. Prawidłowa ocena materiału dowodowego musi dopro- wadzić do wniosku, iż przywrócenie powoda do pracy jest niecelowe. Podniesiono też, że Sąd Wojewódzki wbrew art. 328 KPC nie dokonał analizy przeprowadzonych w sprawie dowodów, dlatego też pozwana nie zna przyczyn, które spowodowały, iż Sąd swoje rozstrzygnięcie oparł w zasadzie na jedynym „dowodzie” w sprawie, tj. wskazanym już przekonaniu powoda o słuszności jego niestawiennictwa w pracy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie jest uzasadniona. Sąd II instancji ustalił, że powód podlegał szczególnej ochronie przed rozwiązaniem umowy o pracę z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), że przepis ten został naruszony przez pracodawcę, a także, że powód nie dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Ustalenia te nie zostały w kasacji zakwestionowane ponieważ nie podniesiono w niej zarzutów naruszenia przepisów postępowania dotyczących postępowania dowodowego, ani przepisów prawa materialnego, z których Sąd II instancji wyinterpretował prawo powoda do zwolnienia od pracy, bezpodstawność cofnięcia tego zwolnienia przez pracodawcę oraz bezpodstawność przypisania powodowi ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Przytoczenie podstaw kasacji w rozumieniu art. 393 3 KPC polega na wskazaniu konkretnych przepisów prawa, których dotyczą podnie- sione zarzuty, a Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji (art. 393 11 KPC), biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Rozpatrując zatem wskazane zarzuty (podstawy kasacji) Sąd Najwyższy zwa- żył, że w art. 56 § 2 KP zawarte jest odesłanie do art. 45 § 2 i 3 KP. Oznacza to nie tylko możliwość orzeczenia przez Sąd o odszkodowaniu w razie niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania przywrócenia do pracy (art. 45 § 2), ale także wyłączenie tej możliwości w odniesieniu do pracowników, o których mowa w art. 39 i 177 KP oraz w przepisach szczególnych, dotyczących ochrony pracowników przed 6 wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę. Takim przepisem szczególnym jest niewątpliwie art. 32 ustawy o związkach zawodowych (a zarzut naruszenia tego przepisu nie został podniesiony), nie został też zaskarżony wyrok Sądu I instancji, w którym zasądzając odszkodowanie Sąd przyjął wadliwość rozwiązania umowy. Wy- nika stąd, że zarzut naruszenia art. 56 KP jest niezasadny, wbrew bowiem twierdze- niom kasacji nie można było na jego podstawie (poprzez odesłanie do art. 45 § 2 KP) ocenić uwzględnienia żądania przywrócenia do pracy jako niecelowego. W przypad- ku pracownika szczególnie chronionego przed rozwiązaniem stosunku pracy jedynie na podstawie art. 477 1 § 2 KPC sąd może z urzędu uwzględnić inne roszczenie al- ternatywne, jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego z przysługujących mu roszczeń a zgłaszane roszczenie okaże się nieuzasadnione. „Nieuzasadnione” w rozumieniu tego przepisu oznacza sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyż- szy np. w uchwale z dnia 30 marca 1994 r. I PZP 40/93 OSNACP 1994 z. 12 poz. 230 oraz w wyroku z dnia 18 stycznia 1996 r., I PRN 103/95, OSNAPiUS 1996 nr 15 poz. 210. Zdaniem Sądu Najwyższego, Sąd II instancji nie naruszył tego przepisu uznając, że roszczenie powoda o przywrócenie do pracy nie jest sprzeczne z zasa- dami współżycia społecznego, ani ze społeczno gospodarczym przeznaczeniem tego prawa. Ocena roszczenia na tej płaszczyźnie wymaga rozważenia zarówno zacho- wania pracownika (popełnionego przez niego czynu, stopnia zawinienia itp.), jak i zachowania pracodawcy, tj. naruszenia przez niego przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę - w tym przypadku bez wypowiedzenia. Roszczenie o przywrócenie do pracy można ocenić jako nieuzasadnione, jeżeli pracownik zachował się bardzo na- gannie tak, że jego powrót do pracy mógłby wywołać zgorszenie innych zatrudnio- nych, natomiast naruszenie przez pracodawcę przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę bez wypowiedzenie nie jest poważne. W rozpoznawanej sprawie Sąd II instancji ustalił, że powód podlegał ochronie zarówno jako członek zarządu organizacji zakładowej, jak i Krajowej Komisji Rewi- zyjnej, że nie dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracow- niczych, natomiast pracodawca rozwiązał umowę mimo niespełnienia tej przesłanki i bez uzyskania zgody z art. 32 ustawy o związkach zawodowych (nie zwracał się o uzyskanie zgody do żadnego organu ani szczebla zakładowego ani krajowego). 7 W takich okolicznościach nie można uznać, by uwzględnieniu wybranego przez pracownika roszczenia o przywrócenie do pracy sprzeciwiały się zasady współżycia społecznego lub społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa. Kasacja podlegała zatem oddaleniu na podstawie art. 393 12 KPC, jako poz- bawiona usprawiedliwionych podstaw. ========================================