II UZP 24/94

wyroku Sąd podał, że Paweł P. w okresie od 11 kwietnia 1971 r. do 31 lipca 1991 r. zatrudniony był na PKP. Jednocześnie od dnia 6 maja 1974 r. prowadził własne gospodarstwo rolne i z tego tytułu w okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. opłacał składki na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników. W myśl art. 15 ust. 3a ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1991 r., Nr 104, poz. 450 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 lutego 1992 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zatrudnienia oraz zaopatrzenia emerytalnego (Dz. U. Nr 21, poz. 84), w razie zbiegu opłacania składek na fundusz emerytalny rolników przypadających od dnia 1 lipca 1977 r. z innym ubezpieczeniem społecznym, świadczenie ulega zwiększeniu o kwotę odpowiadającą części składkowej emerytury lub renty rolniczej ustalonej według zasad wymiaru określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników za okres opłacania tych składek, nawet jeśli okresy składkowe i nieskładkowe ustalone w myśl art. 2-4 nie wymagałyby uzupełnienia w celu nabycia prawa do świadczenia. Skoro zatem w okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. Paweł P. podlegał podwójnemu ubezpieczeniu: jako pracownik oraz ubezpieczeniu rolniczemu, to przysługuje mu uprawnienie do części składkowej emerytury rolniczej z tytułu podwójnego ubezpieczenia. W rewizji od powyższego wyroku pozwany organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego, a w szczególności przepisów art.5 w związku z art. 15 ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... oraz ustawy z 15 lutego 1992 r. i wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania. Zdaniem pozwanego zwiększenie świadczenia z tytułu podlegania podwójnemu ubezpieczeniu przysługuje do emerytur i rent, jeżeli okres pracy w gospodarstwie rolnym nie został uwzględniony przy ustalaniu prawa do świadczenia. Wnioskodawcy nie przysługuje zatem prawo do zwiększenia emerytury pracowniczej o składkową część emerytury rolniczej z tytułu podlegania podwójnemu ubezpieczeniu w okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r., gdyż przy ustaleniu prawa do emerytury pracowniczej został uwzględniony inny jego okres pracy w gospodarstwie rolnym, tj. okres do 1971 r., poprzedzający zatrudnienie. Sąd Apelacyjny uznał, iż w sprawie występuje zagadnienie prawne nasuwające poważne wątpliwości, wymagające rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. Treść przedstawionego zagadnienia została przytoczona w sentencji uchwały. W uzasadnieniu zagadnienia prawnego Sąd Apelacyjny podał, iż Paweł P. wniosek o emeryturę pracowniczą złożył w lipcu 1991 r., wykazując posiadanie okresu zatrudnienia na PKP od 21 kwietnia 1971 r. do 31 lipca 1991 r., a więc w ilości 20 lat, 3 miesiące i 10 dni oraz okres pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 1951 r. do 20 kwietnia 1991 r. W dacie złożenia wniosku o emeryturę okres pracy w gospodarstwie rolnym przed 1 lipca 1977 r., zgodnie z przepisem art. 13 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) był uwzględniany tylko dla celów związanych z ustaleniem prawa do emerytury lub renty pracowniczej. Jednakże zgodnie z przepisem art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53), z tytułu podwójnego ubezpieczenia, w tym związanego z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, do emerytury przysługiwał dodatek w wysokości 0,5% podstawy wymiaru za każdy rok podwójnego ubezpieczenia, a więc w przypadku wnioskodawcy za okres 11 lat: od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. Organ rentowy, zgodnie z wyżej powołanymi przepisami, przyznając decyzją z 28 lipca 1991 r. wnioskodawcy prawo do emerytury pracowniczej, poczynając od 1 sierpnia 1991 r., uzupełnił składający się na staż emerytalny okres zatrudnienia na PKP o okres pracy w gospodarstwie rolnym przed 1 lipca 1977 r., a ponadto zwiększył emeryturę o 5,5% z tytułu podwójnego ubezpieczenia związanego z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, tj. za 11 lat (od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r.) - k. 9 akt rentowych. W związku z wejściem w życie ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... organ rentowy decyzją z 10 grudnia 1991 r. (k. 19 akt rentowych) na podstawie art. 27 ust. 2 i art. 28 ust. 1 i 2 tej ustawy zrewaloryzował emeryturę ubezpieczonego, przy czym przy ustalaniu wysokości uwzględnił tylko okres 20 lat zatrudnienia (jako okresy składkowe), a nie uwzględnił okresu pracy w gospodarstwie rolnym. Wskaźnik wysokości świadczenia wyniósł zatem 47,5%. Na wniosek Pawła P. z 10 września 1993 r. o zwiększenie emerytury pracow- niczej o kwotę odpowiadającą części składkowej emerytury rolniczej z tytułu zbiegu okresu opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników i Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. z okresem ubez- pieczenia pracowniczego, organ rentowy decyzją z 24 stycznia 1994 r.załatwił ten wniosek odmownie. Organ rentowy podkreślił, że skoro przy ustalaniu prawa do eme- rytury pracowniczej został uwzględniony okres pracy w gospodarstwie rolnym, który miał miejsce od 1951 r. do 1971 r., a więc przed podjęciem zatrudnienia w 1971 r., to niemożliwe jest zwiększenie emerytury pracowniczej o składkową część emerytury rolniczej, obliczonej z uwzględnieniem okresów opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników po 1 lipca 1977 r., przypadających równocześnie z okresem ubezpieczenia pracowniczego. Sąd Apelacyjny podkreślił, iż podobny pogląd na tle przepisów art. 15 ust. 3 i 3a ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent..., a mianowicie, że jeżeli przy ustalaniu prawa do świadczenia został uwzględniony jakikolwiek okres pracy w gospodarstwie rolnym, a następnie wyliczona została część składkowa emerytury lub renty rolniczej, wówczas nie przysługuje przewidziane w art. 15 ust. 3a ww. ustawy zwiększenie, został wyrażony w publikacjach (por. Z.Frankiewicz i inni "Emerytury i renty - wyjaśnienie do ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent..."Służba Pracownicza 1992 r., nr 5, str. 12-13 oraz M.Januszewska "Okresy pracy w gospodarstwie rolnym a uprawnienia do świadczeń emerytalno-rentowych", Służba Pracownicza 1993 r., nr 12, str. 12-16). Ponadto, organ rentowy zaznaczył, iż po wyliczeniu należnej części składkowej emerytury rolniczej, ale z uwzględnieniem tylko okresu pracy ubezpieczonego w gospodarstwie rolnym od 1951 r. do 1971 r. - co zostało dokonane w decyzji z dnia 19 stycznia 1994 r. (k. 42 akt rentowych) - i po obliczeniu nowego wskaźnika wysokości świadczenia na 40,02% okazało się, że w efekcie należna wnioskodawcy emerytura uległaby obniżeniu, w związku z czym kontynuuje wypłatę emerytury w dotychczasowej, nie obniżonej wysokości. Zdaniem Sądu Apelacyjnego problem w sprawie sprowadza się do interpretacji przepisów art. 15 ust. 3 i ust. 3a ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... Oba te przepisy regulują kwestię zwiększenia emerytury (renty) przyznanej na podstawie jednej z ustaw wskazanych w art. 1 ww. ustawy o tzw. składkową część emerytury (renty) rolniczej, przy czym wiążą one możliwość zwiększe- nia świadczenia o składkową część emerytury (renty) rolniczej z faktem pracy w gospodarstwie rolnym lub prowadzenia tego gospodarstwa. Zdaniem Sądu Apelacyj- nego różnica między tymi przepisami sprowadza się zaś do tego, że przepis art. 15 ust. 3 poprzez odwołanie się do przepisów zawartych w ust. 1 i ust. 2 tegoż artykułu dotyczy zwiększenia świadczenia o składkową część emerytury (renty) rolniczej w zależności od pracy - prowadzenia gospodarstwa rolnego w okresach nie pokrywających się z okresami podlegania ubezpieczeniu z innych tytułów. Natomiast przepis art. 15 ust. 3a wprowadzony później niż przepis art. 15 ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zatrudnienia oraz zaopatrzenia emerytalnego (Dz. U. Nr 21, poz. 84), a następnie zmieniony ustawą z dnia 10 grudnia 1993 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zaopatrzenia emerytalnego (Dz. U. Nr 129, poz. 602) dotyczy zwiększenia świadczenia o składkową część emerytury (renty) rolniczej w zależności od przypadających po 1 lipca 1977 r. okresów równoczesnego podlegania ubezpieczeniu społecznemu w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i opłacania z tego tytułu składek na Fundusz Emerytalny Rolników i Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników z podleganiem innemu ubezpieczeniu społecznemu. Z przepisów ustawy nie wynika jednak, jaki jest wzajemny stosunek tych prze- pisów do siebie, a w szczególności czy zwiększenie świadczenia o składkową część emerytury (renty) rolniczej na podstawie art. 15 ust. 3 wyłącza możliwość równoczes- nego zwiększenia w oparciu o przepis art. 15 ust. 3a. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. Poza sporem jest, że przy ustalaniu prawa Pawła P. do wcześniejszej emery- tury organ rentowy doliczył do okresu zatrudnienia okres jego pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 8 stycznia 1951 r. do 20 kwietnia 1971 r., tj. w ilości 20 lat, 3 miesięcy i 12 dni, ponieważ okres zatrudnienia na PKP nie był wystarczający. Zgodnie bowiem z § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27), wymagany okres zatrudnienia łącznie z "okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresu zatrudnienia", wynosi dla mężczyzn 40 lat. Bezsporne jest również, że w decyzji z dnia 10 grudnia 1991 r. o rewaloryzacji emerytury organ rentowy przy ustalaniu wysokości świadczenia uwzględnił tylko 20 lat zatrudnienia wnioskodawcy na PKP, traktując to zatrudnienie jako okresy składkowe. Decyzja ta - wobec niezaskarżenia jej przez wnioskodawcę - uprawomocniła się. Prawomocna jest również decyzja z dnia 19 stycznia 1994 r., na mocy której przyznano wnioskodawcy do pobieranej emerytury część składkową emerytury rolniczej, przy uwzględnieniu 19 lat i 8 miesięcy okresów pracy w gospodarstwie rolnym, tj. przypadających przed dniem 1 lipca 1977 r. Decyzja ta w tym przedmiocie nie została zaskarżona. Przedmiotem zaskarżenia Piotra P. do Sądu Wojewódzkiego była natomiast odmowa organu rentowego przyznania mu zwiększenia emerytury z tytułu podlegania podwójnemu ubezpieczeniu w okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. i opłacania w tym czasie składek na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników. Do Sądu Wojewódzkiego została więc zaskarżona decyzja z dnia 24 stycznia 1994 r. Dlatego zakresem zaskarżenia objęte jest tylko rozstrzygnięcie organu rentowego, co do prawa wnioskodawcy do takiego zwiększenia, w związku z czym rozważenia wymaga tylko ta kwestia. 2. Prawidłowo podał Sąd Apelacyjny w należycie i wyczerpująco opracowanym zagadnieniu prawnym, że dodatek do emerytury lub renty z tytułu podwójnego ubezpieczenia, tj. z tytułu podlegania równocześnie ubezpieczeniu pracowniczemu lub z tytułu innej działalności oraz z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, został wprowadzony z mocy art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników...(Dz. U. Nr 10, poz. 53). Zgodnie bowiem z tym przepisem osobom, które do dnia wejścia w życie ustawy, tj. do dnia 31 grudnia 1988 r. podlegały podwójnemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego i równoczesnego wykonywania zatrudnienia lub innej działalności - w razie nabycia prawa do emerytury lub renty na podstawie innych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym lub o ubezpieczeniu społecznym, przysługiwał dodatek w wysokości 0,5% podstawy wymiaru za każdy rok podwójnego ubezpieczenia. Takie uregulowanie dawało osobom zatrudnionym lub wykonującym inną działal- ność rekompensatę z powodu opłacania także składek z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, do czego rolnicy byli zobowiązani z mocy prawa do dnia 31 grudnia 1988 r. (por. art. 1 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.). Dopiero bowiem z dniem 1 stycznia 1989 r. ustał obowiązek ubezpieczenia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w odniesieniu, m.in., do osób będących pracownikami zatrudnionymi w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie, albo objętych innymi przepisami o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu emerytalnym (por. art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.. w brzmieniu nadanym art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r.). Ustawa z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubez- pieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90) nie wprowadziła w tym zakresie żadnych zmian. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedno- lity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.) utrzymała zasadę niepodlegania podwójnemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu (por. art. 16 ust. 3). W ustawie tej - w brzmieniu obowiązującym w dacie wejścia jej w życie - nie było natomiast przepisu odpowiadającego przepisowi art. 3 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r., przewidującemu dodatek z tytułu podwójnego ubezpieczenia. Odpowiednia regulacja została dopiero wprowadzona w drodze nowelizacji ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... przez dodanie w art. 15 ustępu 3a w następującym brzmieniu: "3a. W razie zbiegu okresów opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rol- ników i Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników, przypadających od 1 lipca 1977 r. z innym ubezpieczeniem społecznym, świadczenie ulega zwiększeniu, o którym mowa w ust. 3, za okres opłacania tych składek, nawet jeśli okresy składkowe i nieskładkowe, ustalone w myśl art. 2-4, nie wymagały uzupełnienia w celu nabycia prawa do świadczenia." Powyższa zmiana została dokonana z mocy art. 5 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zatrudnienia oraz zaopatrzenia emerytalnego (Dz. U. Nr 21, poz. 84). Dalsze zmiany w tym zakresie wprowadzone z mocy art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zaopatrzenia emerytalnego (Dz. U. Nr 129, poz. 602), polegające na nadaniu nowego brzmienia art. 15 ust. 3a ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... oraz na dodaniu ust. 3b, rozszerzyły krąg osób, uprawnionych do zwiększenia, o którym mowa w ust. 3 art. 15. Od dnia 1 stycznia 1994 r. świadczenie ulega zwiększeniu także w razie zbiegu okresów opłacania składek z tytułu ubezpieczenia rolniczego z okresami pobierania emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego. Ponadto w dodanym ust. 3c zapisano, iż zwiększenie, o którym mowa w ust. 3a i 3b przyznaje się na wniosek zainteresowanego. Zasadnie zatem podniósł Sąd Apelacyjny, iż problem w sprawie sprowadza się do interpretacji ust. 3 i ust. 3a art. 15 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent oraz ich wzajemnego stosunku.. Jak wskazano wyżej, przepis art. 15 ust. 3a został wprowadzony później, niż ust. 3 tego przepisu. Ma to istotne znaczenie przy rozważaniu przedstawionego zagadnienia prawnego. Dlatego uzasadniony jest wniosek, że w art. 15 ust. 3 chodzi o zwiększenie świadczenia o składkową część emerytury (renty) rolniczej z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym lub jego prowadzenia w okresach nie pokrywających się z okresami podlegania ubezpieczeniu z innych tytułów. Natomiast ust. 3a tego przepisu dotyczy zwiększenia świadczenia o część składkową emerytury (renty) rolniczej w zależności od przypadających po 1 lipca 1977 r. okresów równoczesnego podlegania ubezpieczeniu społecznemu z związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i opłacania z tego tytułu składek na Fundusz Emerytalny Rolników i Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników z podleganiem innemu ubezpieczeniu społecz- nemu. Odmienne stanowisko podważałoby zasadę racjonalnego postępowania ustawo- dawcy. Gdyby w ust. 3 art. 15 bowiem chodziło o wszystkie okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego, w tym okresy, w których osoba zainteresowana podlegała pod- wójnemu ubezpieczeniu, to dodanie ust. 3a (a następnie także ust. 3b) byłoby zbędne. Nie do przyjęcia byłoby jednak także stanowisko, że z tytułu tego samego okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego można byłoby przyznać zwiększenie zarówno na podstawie ust. 3, jak i ust. 3a art. 15, co byłoby równoznaczne z podwójnym uwzględnieniem tego samego okresu. Mając powyższe na uwadze należy więc przyjąć, że w sytuacji, gdy osoba uprawniona do świadczenia emerytalno-rentowego na podstawie jednej z ustaw wy- mienionych w art. 1 ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent..., posiada okresy pracy - prowadzenie gospodarstwa rolnego nie pokrywające się z okresami dającymi prawo do innego świadczenia oraz ponadto posiada okresy po 1 lipca 1977 r., w których opłacała składki na Fundusz Emerytalny Rolników, podlegając równocześnie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu innej działalności, do zwiększenia świadczenia o składkową część emerytury (renty) rolniczej uwzględnia się wszystkie okresy pracy w gospodarstwie rolnym, prowadzenia tego gospodarstwa i opłacanie po 1 lipca 1977 r. składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a więc uwzględnia się wszystkie okresy wymienione w art. 15 ust. 3 i 3a ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent. Za takim stanowiskiem przemawia wykładnia historyczna i systemowa art. 15. Na koniec należy podkreślić, że ustawa o rewaloryzacji nie zawiera żadnego przepisu, który upoważniałby do stanowiska, iż zwiększenia przewidziane w art. 15 ust. 3a ustawy o rewaloryzacji nie przysługuje, jeżeli przy ustalaniu prawa do świadczenia został uwzględniony jakikolwiek okres pracy w gospodarstwie rolnym, a następnie wyliczona została część składkowa emerytury lub renty rolniczej. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy odpowiadając wprost na przedsta- wione zagadnienie prawne, oraz mając na uwadze stan faktyczny niniejszej sprawy (przyznanie wnioskodawcy zwiększenia emerytury o część składkową emerytury rolniczej z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców za lata 1951-1971), podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji. ========================================