II UK 101/03

Wyrok z dnia 7 października 2003 r. II UK 101/03 Usunięcie art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) z porządku prawnego, wynikające z wyroku Try- bunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01, nie ma wpływu na legitymację bierną pracodawcy, pozwanego o ustalenie, że wypadek przy pracy miał miejsce w okolicznościach niepozbawiających pracownika prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2003 r. sprawy z powództwa Krystyny S. przeciwko „O.” Spółce Akcyjnej Oddziałowi Hotele „W.-M.” w W. o ustalenie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2003 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Wrocławia- Śród- mieście uwzględnił powództwo Krystyny S. przeciwko pozwanej Spółce Akcyjnej „O.” Oddział Hotele „W.-M.” w W. i ustalił, że w dniu 9 maja 1996 r. uległa wypadkowi przy pracy, wywołanemu przyczyną zewnętrzną. W apelacji, opartej na zarzucie sprzeczności istotnych ustaleń Sądu pierwszej instancji z treścią materiału dowodowego i niewłaściwego zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i od- 2 dalenie powództwa lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpo- znania. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 23 stycznia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Wskazał na brak rozważenia przez Sąd pierwszej instancji wpływu zmiany prawa, wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01, na utratę przez stronę pozwaną legitymacji biernej, jak też na pominięcie oceny ist- nienia po stronie powódki interesu prawnego w domaganiu się ustalenia prawa. Sąd drugiej instancji zajął stanowisko, że roszczenie powódki powinno być skierowane do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który - jako podmiot zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania - samodzielnie ocenia spełnienie przesłanek faktycz- nych. Powódka wniosła kasację opartą na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 189 k.p.c. w związku z art. 242 k.p. i art. 6 ust. 1 ustawy o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz § 11 rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy; art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach z tytułu wy- padku przy pracy lub choroby zawodowej, a także art. 190 ust. 1-3 Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 378 § 1 i art. 386 § 1 k.p.c. - które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu. W uzasadnieniu zarzuciła, że Sąd drugiej instancji roz- poznał apelację poza jej granicami, ujmowanymi jako jej zarzuty podniesione przez stronę skarżącą, co w szczególności dotyczy oceny interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie i przyjęcia braku legitymacji biernej strony pozwanej w tej sprawie. Twierdziła, że nie uzyskała dotychczas od strony pozwanej pozytywnego ustalenia zaistnienia wypadku przy pracy, stanowiącego podstawę formalną ubiega- nia się o stosowne świadczenia, oraz że - w jej ocenie - Sąd Apelacyjny błędnie od- niósł się do art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej i orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzającego sprzeczność tego przepisu z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji, gdyż powołany przepis ustawy nie miał zastosowania w sprawie o ustalenie. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., Sąd rozpoznający apelację bierze przy orzekaniu pod uwagę z urzędu stan sprawy, bez względu na stanowiska stron (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I CKN 179/99, OSNC 2002 nr 4, poz. 54). W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 19 czerwca 2002 r., zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144), jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdro- wiu wywołanego wypadkiem przy pracy przysługiwało pracownikom uspołecznionych zakładów pracy od tego zakładu, w którym nastąpił wypadek. Po wydaniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 (OTK 2002 nr 3, poz. 28), stwierdzającego, że przepis ten jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wprowadza nierówne traktowanie pracodaw- ców oraz osób uprawnionych do odszkodowania, stan prawny uległ istotnej zmianie. Skutkiem tego orzeczenia jest odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu jednorazowego odszkodowania zarówno wobec pracowników uspołecznio- nych, jak i nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin. Dostrzegając ten skutek, Sąd Apelacyjny, w sporze o ustalenie wypadku przy pracy toczącym się przeciwko pracodawcy, stwierdził brak jego legitymacji biernej, a także nieistnienie po stronie powoda interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie, przyj- mując, że powódka może dochodzić jednorazowego odszkodowania od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który samodzielnie ustala istnienie podstawy faktycznej tego świadczenia. Ocena ta nie jest trafna, gdyż została oparta na błędnym powiązaniu zmiany prawa w zakresie podmiotu zobowiązanego do świadczeń powypadkowych z trybem ustalania okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy. Przepis art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 za niezgodny z Konstytucją, wskazywał jedynie podmiot zobowiązany do wy- płaty świadczeń, lecz nie dotyczył pracodawcy jako podmiotu zobowiązanego do ustalenia wypadku przy pracy. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wkraczał zatem w sferę obowiązku zakładu pracy (pracodawców) sporządzenia protokołu powypad- kowego, w związku z tym usunięcie przepisu art. 32 ust. 1 powołanej ustawy z po- 4 rządku prawnego nie ma wpływu na legitymację bierną pracodawcy pozwanego o ustalenie zaistnienia wypadku przy pracy w okolicznościach nie pozbawiających pra- cownika prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W sporze o ustalenie wypadku przy pracy biernie legitymowany jest praco- dawca, którego obowiązkiem, przewidzianym w art. 234 § 1 k.p., jest przeprowadze- nie zakończonego protokołem powypadkowym postępowania zmierzającego do ustalenia w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyn wypadku. Przepisy wydane z upoważnienia płynącego z art. 237 § 1 k.p., zarówno obowiązującego w dacie wy- padku rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), jak obowiązu- jącego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie trybu uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu jej sporządzenia (Dz.U. Nr 236, poz. 1992), zobowiązują zakład pracy do sporządze- nia protokołu powypadkowego w określonym terminie i doręczenia go poszkodowa- nemu. Skoro przepisy nakładają na pracodawcę określone obowiązki względem pra- cownika, to po stronie pracownika istnieje uprawnienie do ich egzekwowania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, że pracownik i członko- wie jego rodziny z reguły mają interes w ustaleniu treści protokołu powypadkowego lub w uzyskaniu orzeczenia zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą ubie- gać się o świadczenie w postępowaniu przed organem rentowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., II UKN 425/00, OSNP 2003 nr 6, poz. 157, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1998 r., II UKN 471/97, OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 75, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2003 r., II UK 7/03, dotychczas niepublikowany). Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość do- chodzenia świadczeń z tytułu wypadku przy pracy nie wyłącza istnienia po stronie pracownika lub członków jego rodziny interesu prawnego w ustaleniu treści protokołu powypadkowego, sporne jest bowiem w tych sprawach samo istnienie prawa, nato- miast rodzaj i wysokość świadczeń wynika z przepisów ustawy wypadkowej. Wpraw- dzie ustalenia prawomocnego wyroku są wiążące tylko między stronami postępowa- nia, w którym zapadł wyrok (art. 366 k.p.c.), w związku z czym uznanie przez sąd zdarzenia za wypadek przy pracy nie wiąże organu rentowego w sprawach dotyczą- cych świadczeń wypłacanych przez ten organ, jednakże interes prawny pracownika 5 nie jest wyeliminowany w takiej sytuacji, jaka ma miejsce w przypadku powódki, gdy do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy pracownika zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przepis art. 36 ustawy wypadkowej stanowi, że ustalenie okoliczności i przy- czyn wypadku przy pracy oraz stwierdzenia choroby zawodowej następuje w trybie określonym na podstawie art. 231 Kodeksu pracy (obecnie 237 § 1 k.p.). Jednym z wymogów ustalenia prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie jest sporzą- dzenie protokołu powypadkowego, który jest składany przez zainteresowanego w postępowaniu przed organem rentowym. Wynika to z przepisu § 2 ust. 3 rozporzą- dzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Spo- łecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. Nr 36, poz. 199), stanowiącego, że do wniosku o świadczenia, których wypłacanie uzależnione jest od stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, należy dołączyć między innymi protokół powypadkowy. Treść protokołu powypadkowego nie jest wiążąca przy usta- laniu prawa do świadczeń, jednak brak takiego protokołu może być podstawą odmo- wy wydania decyzji przyznającej świadczenie; pracownik ma zatem interes prawny w uzyskaniu orzeczenia sądowego zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chce uzyskać świadczenia w postępowaniu przed organem rentowym. Oddalenie powództwa z powołaniem się na brak interesu prawnego tylko z tego powodu, że do świadczeń zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie zakład pracy, w trakcie toczącego się postępowania o ustalenie wypadku przy pracy, było więc błędne. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając kasację za uzasadnioną, na podsta- wie art. 39313 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania. ========================================