III UK 50/05

Wyrok z dnia 6 lipca 2005 r. III UK 50/05 Dodatek mieszkaniowy wypłacany nauczycielom na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) jest świadczeniem związanym ze sto- sunkiem pracy i nie stanowi przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach sto- sunku pracy w rozumieniu art. 18 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), nie podlega więc wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpie- czenie społeczne oraz zdrowotne. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Maria Tyszel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2005 r. sprawy z wniosku Wójta Gminy w G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddzia- łowi w R. o zapłatę składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, na skutek ka- sacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 2 grudnia 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. na rzecz Wójta Gminy w G. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 26 czerwca 2003 r. zobowiązał Wójta Gminy w G. do opłacenia składek na ubezpieczenia spo- łeczne i ubezpieczenie zdrowotne od nauczycielskich dodatków mieszkaniowych za okres od 1 września 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu wyrokiem z dnia 20 października 2003 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję, ustalając, że Wójt 2 Gminy G. nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i ubez- pieczenie zdrowotne od nauczycielskich dodatków mieszkaniowych od 1 września 2002 r. Uwzględniając odwołanie Wójta Sąd Okręgowy stwierdził, że dodatek miesz- kaniowy przysługujący nauczycielom nie jest składnikiem ich wynagrodzenia i w kon- sekwencji nie podlega obowiązkowi zapłaty składki na ubezpieczenia. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, oddalając apelację organu rentowego wyrokiem z dnia 2 grudnia 2004 r. [...] podzielił pogląd prawny wyrażony przez Sąd pierwszej instancji. Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył organ rentowy, który skarżąc w całości wyrok wniósł o jego zmianę i uwzględnienie apelacji organu rentowego oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego: 1. art. 18 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), 2. § 1 i § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm., powoływana dalej jako rozporządzenie). Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie przedmiotowej kasacji, wska- zano potrzebę rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, czy nauczycielskie dodatki mieszkaniowe wchodzą do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne. Rozpoznając kasację w granicach zaskarżenia, Sąd Najwyższy zważył, co na- stępuje: Przytoczona podstawa kasacyjna jest nieusprawiedliwiona. Stosownie do art. 18 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, w zakresie mającym zastosowanie w sprawie, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracow- nika stanowi jego przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Skład orzekają- cy w sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 11 lipca 2002 r., II UKN 429/01, (OSNP 2003 nr 16, poz. 391), że dodatek mieszkaniowy przysłu- gujący nauczycielom na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z 26 stycznia 1982 r - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm., zwanej dalej 3 Kartą) nie podlega składce na ubezpieczenie społeczne, a także zdrowotne. Wpraw- dzie trafnie poniesiono w kasacji, że dodatek ten stanowi przychód pracownika w rozumieniu art.12 ust.1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz.176 ze zm., a nie powoła- nego wadliwie: „Dz.U. z 1990 r. nr 90, poz. 416 ze zm."), zwanej dalej ustawą podat- kową, jednakże błędny jest jej pogląd, że „z wykładni językowej, która ma pierwszeń- stwo" jedyna poprawna wykładnia prowadzi do wniosku, że „nauczycielski dodatek mieszkaniowy wchodzi do podstawy oskładkowania przepisem § 2 rozporządzenia", a dokonana w zaskarżonym wyroku wykładnia systemowa jest „wykładnią contra le- gem". Zakres przedmiotowy art.12 ust. 1 ustawy podatkowej obejmuje zarówno wy- nagrodzenie pracownika za pracę, jak też „wszelkiego rodzaju inne świadczenia wynikające ze stosunku pracy, wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finan- sowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwa- lenty za nie wykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych". Porównanie tego przepisu oraz przytoczonego wyżej art. 4 pkt 9 ustawy systemowej wskazuje, że ich zakres przedmiotowy nie jest tożsamy. Ustawa podatkowa pojęciem „przychód" obejmuje wszystkie świadczenia (pieniężne i niepieniężne), jakie pracodawca świadczy pracownikowi, natomiast art. 4 pkt 9 ustawy systemowej oraz § 1 rozporządzenia obowiązek opłacania składki na ubez- pieczenia społeczne odnoszą do przychodu pracownika osiąganego „w ramach sto- sunku pracy". Rozróżnienia tego, mającego istotne znaczenie, wnoszący kasację zdaje się nie zauważać. W uzasadnieniu powołanego wyroku, II UKN 429/01, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że dodatek mieszkaniowy, stosownie do art. 30 ust. 1 pkt 4 Karty nie jest składnikiem wynagrodzenia nauczyciela, „a jego wypłacanie związa- ne jest z realizacją, wynikającego z art. 54 ust. 1 Karty, prawa nauczyciela do miesz- kania w miejscu pracy, gdy jest on zatrudniony na terenie wiejskim oraz w mieście li- czącym do 5.000 mieszkańców." Usytuowanie art. 54 w rozdziale Karty regulującym uprawnienia socjalne i urlopy definiuje ten dodatek jako świadczenie socjalne. Taki charakter świadczenia - zdaniem składu orzekającego - oznacza, że nie rodzi ono po stronie nauczyciela roszczenia ze stosunku pracy, lecz tylko roszczenie związane z 4 tym stosunkiem. Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie, nie budzi kontrowersji po- gląd, że sprawami ze stosunku pracy są te, w których źródłem dochodzonego rosz- czenia jest stosunek pracy, natomiast związanymi ze stosunkiem pracy są te rosz- czenia, które nie wynikają z bezpośredniej realizacji praw i obowiązków pracowni- czych, lecz z innych powiązań prawnych pomiędzy pracownikiem a zakładem pracy, powiązań warunkowanych istnieniem stosunku pracy. Zdaniem składu orzekającego, skoro źródłem prawa nauczyciela do dodatku mieszkaniowego nie jest jego stosunek pracy, lecz fakt wykonywania pracy w określonych warunkach (na terenie wiejskim lub w mieście liczącym do 5.000 mieszkańców), to jest on świadczeniem związanym ze stosunkiem pracy, a tym samych nie stanowi on przychodu pracownika w rozu- mieniu art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, nie było więc potrzeby wymieniania go w § 2 rozporządzenia, zawierającym wyłączenia niektórych przychodów pracowniczych z podstawy wymiaru składek. Tak więc ścisła wykładnia językowa przepisów art. 4 pkt 9 ustawy systemowej i § 1 rozporządzenia, w związku z art. 12 ust. 1 ustawy podat- kowej, prowadzi do wniosku przeciwnego od przedstawionego w kasacji. Za taką wykładnią przemawia też art. 21 ust.1 pkt 86 ustawy podatkowej (w wersji obowią- zującej w sprawie), zgodnie z którym dodatki mieszkaniowe, wypłacone nauczycie- lom na podstawie Karty Nauczyciela, były wolne od podatku, oraz wykładnia syste- mowa art. 30 i 54 tejże Karty. Zarzucając powołanemu wyżej wyrokowi Sądu Naj- wyższego z 11 lipca 2002 r. „wykładnię contra legem”, skarżąca całkowicie pomija stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w uzasadnieniu jego wyroku z 6 stycznia 1998 r., U 15/97, że prawo nauczyciela do dodatku mieszkaniowego nie wy- nika z jego prawa do wynagrodzenia, lecz jest „pochodną innego prawa, przyznane- go mu przez art. 54 ust. 1 Karty, a mianowicie prawa do mieszkania w miejscu pracy”. Trybunał podkreślił, że dla oceny charakteru tego dodatku nie ma znaczenia fakt, że w praktyce pobierane są od tego dodatku składki na ubezpieczenie społecz- ne, „bo może to oznaczać nieprawidłowość praktyki, a nie zmianę charakteru praw- nego dodatku". Stanowisko to potwierdza wyrażony wyżej pogląd, że prawo do tego dodatku nie jest prawem ze stosunku pracy, lecz prawem z tym stosunkiem tylko związanym. Kasacja pomija również i wywód Sądu Najwyższego w sprawie II UKN 429/01, zwracający uwagę, że konsekwencją przyjęcia obowiązku opłacania składki na ubezpieczenie społeczne od dodatku mieszkaniowego nauczyciela, byłby obo- wiązek uwzględniania jego zwaloryzowanej wysokości, w podstawie wymiaru świad- czeń emerytalno - rentowych. Do tego wywodu można dodać, że według koncepcji 5 zaprezentowanej w kasacji, nauczyciel pobierający dodatek mieszkaniowy na pod- stawie art. 54 ust. 3 Karty, nie tylko uzyska emeryturę lub rentę wyższą od nauczy- ciela o takim samym stażu pracy i wynagrodzeniu za nią, lecz zatrudnionego w miej- scowości liczącej powyżej 5.000 mieszkańców, ale zachowa też - stosownie do ust. 4 tego przepisu - prawo do dalszego zajmowania mieszkania (obejmujące także nie- których członków jego rodziny). Nie ulega wątpliwości, że koncepcja ta jest sprzeczna z art. 32 Konstytucji RP; w ewidentny sposób z jednej strony narusza zasadę równości wobec prawa i równego traktowania obywateli przez władze pu- bliczne, z drugiej - dyskryminuje nauczycieli nieobjętych zakresem podmiotowym art. 54 Karty. Nie ma to wprawdzie istotnego wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie, lecz Sąd Najwyższy zwraca uwagę na bezprzedmiotowość powołania się w kasacji na to, że wskazany wyżej wyrok w sprawie II UKN 429/01 „nie koresponduje np. z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2003 r., II UK 162/03 - OSNP 2004 nr 17, poz. 305) w którym Sąd Najwyższy stwierdził; że przy ustalaniu renty należy uwzględnić uzyskane przez pracownika od pracodawcy świadczenia w naturze stanowiące przy- chód w rozumieniu art.12 w związku z art. 11 ustawy o podatku dochodowym". Orze- czenie w sprawie II UK 162/03 nie dotyczyło renty z ubezpieczenia społecznego lecz cywilnoprawnego świadczenia z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy podkreślił, że renta uzupełniająca z art. 444 § 2 k.c. jest jednym ze sposobów naprawienia szkody. Fragmentem tej szkody jest różnica pomiędzy wysokością dochodów, jakie poszko- dowany uzyskiwał przed wypadkiem (względnie mógłby uzyskiwać, gdyby nie uległ wypadkowi), a rentą wypłacaną przez organ rentowy (z uwzględnieniem innych ele- mentów mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości szkody). Truizmem jest przypomnienie, że reguły ustalania wysokości cywilnoprawnej szkody nie mają za- stosowania w rozpoznawanej sprawie. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy nie znalazł argumentów przema- wiających za odstąpieniem od wykładni omówionych przepisów przyjętej w wyroku z dnia 11 lipca 2002 r., II UKN 429/01, że stosownie do art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, oraz § 1 rozporządzenia, dodatek mieszkaniowy wypłacany pracownikowi na pod- stawie art. 54 Karty jest świadczeniem związanym ze stosunkiem pracy i nie stanowi jego przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, nie podlega więc wli- 6 czeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne oraz zdrowotne i na podstawie art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================