II PK 258/04

uzasadnienie dalszego obowiązywania zakazu z uwagi na brak obawy związanej z możliwością podjęcia przez powoda działalności konkurencyjnej lub zatrudnienia o takim charakterze. Przesądzające znaczenie miały obawy o podjęcie działalności konkurencyjnej przy zawieraniu umowy o zakazie konkurencji, a zmiana takiej oceny przez pozwaną nie miała znaczenia, jeżeli strony nie przewidziały umownego prawa odstąpienia od jej obowiązywania. Prowadziło to do uznania bezpodstawności za- rzutu naruszenia art. 354 k.c. Zdaniem Sądu Okręgowego w rozpoznanej sprawie nie było podstaw do czy- nienia powodowi zarzutu nadużycia prawa w sposób sprzeczny z jego społeczno- gospodarczym przeznaczeniem (art. 8 k.p.). Skoro bowiem powód był związany za- kazem konkurencji po ustaniu stosunku pracy, to mógł spodziewać się od pozwanej z tego tytułu odszkodowania. Jego żądanie wynikające z zawartej umowy o zakazie konkurencji nie zmierzało zatem do uzyskania dodatkowego świadczenia pieniężne- go tylko z tego tytułu, że doszło do ustania stosunku pracy. Ponadto, wbrew twier- dzeniem pozwanej, powód wykazał wysokość szkody oraz związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem pozwanej a szkodą (art. 363 § 1 k.c.). Pozwana przyznała, 5 że na mocy umowy z dnia 1 maja 2001 r. zobowiązana była do wypłacenia powodowi kwoty 52.500 zł. Nie było kwestionowane, że z tej kwoty powód otrzymał 8.750 zł na mocy wyroku sądowego oraz że pozwana nie wypłaciła mu pozostałej części zry- czałtowanego odszkodowania w kwocie 43.750 zł (art. 1012 § 1 i 3 k.p.). Tym samym pozwana nie wykonała ciążącego na niej zobowiązania do świadczenia pełnej kwoty odszkodowania wynikającego z umowy o zakazie konkurencji, wobec czego była zobowiązana do naprawienia wynikającej z tego szkody (art. 471 k.c.), wraz z usta- wowymi odsetkami (art. 481 § 1 i 2 k.c.). W kasacji nazwanej kasacją „powoda” pełnomocnik pozwanej podniósł nastę- pujące zarzuty: 1) błędnej wykładni art. 1012 § 1 i 2 k.p. polegającej na przyjęciu tezy, że ustanie przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji nie może prowadzić do braku obowiązku odszkodowawczego po stronie pracodawcy, 2) naruszenia art. 227 k.p.c. w związku z art. 1012 § 2 k.p. „przez ich niezastosowanie do faktu ustania przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji, mającego dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie”, 3) błędnej wykładni art. 6 k.p.c. w związku z art. 217 § 1 i 2 k.p.c. przez przyjęcie, że „obciążający Sąd obowiązek dbania o szybkość postępowania równoznaczny jest z uprawnieniem do oddalenia wniosku dowodowego strony, i to z mocy art. 6 kpc lecz art. 217 § 2 kpc, na pominięcie środków dowodowych”, 4) nieza- stosowania art. 316 k.p.c. w związku z art. 324 k.p.c. do oceny zarzutu przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji „koncepcji rozstrzygnięcia sprawy” jeszcze przed za- mknięciem rozprawy, 5) niezastosowania art. 354 §1 k.c. „do oceny, czy żądanie po- zwu jest zgodne z treścią zobowiązania i poprzestanie - przy rozpoznawaniu zarzutu naruszenia tego przepisu - na ocenie, że zobowiązanie istnieje, wynikając z zawartej umowy”, 6) zastosowania art. 471 k.c. do oceny, czy istnieje szkoda z tytułu zakazu konkurencji, 7) niezastosowania normy wynikającej z art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 1012 § 1 i 3 k.p. „mimo wszelkich przesłanek jej zastosowania”. Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku, a także poprzedzającego go wyroku Sądu Rejo- nowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania za wszystkie instancje. Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji wskazano istnienie na- stępujących zagadnień prawnych: 1) czy po stronie pracodawcy, który zawarł z pra- cownikiem umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, powstaje obo- wiązek zapłaty odszkodowania, jeżeli zakaz konkurencji, nie zaczął obowiązywać, 2) czy ustanie jeszcze w czasie trwania stosunku pracy przyczyny uzasadniającej zakaz 6 konkurencji po ustaniu stosunku pracy „może skutkować tym, iż zakaz konkurencji nie zacznie obowiązywać mimo ustania stosunku pracy”, a także 3) potrzebę wy- kładni art. 1012 § 2 k.p. wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów w zakre- sie interpretacji „przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji”. Zdaniem skarżącej, „zakaz konkurencji ustał przed ustaniem stosunku pracy wskutek zakomunikowane- go powodowi braku przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji, co spowodowało, że nie powstał po stronie pracodawcy obowiązek odszkodowawczy”. Nie zawsze z przestrzeganiem zakazu konkurencji wiąże się jakakolwiek szkoda materialna pra- cownika, a odszkodowanie z umowy o zakazie konkurencji nie może odgrywać „roli dodatkowej odprawy pieniężnej z tytułu ustania zatrudnienia”. Jeżeli brak jest szkody, bo zakaz konkurencji nie zaczyna obowiązywać, to nie powstaje obowiązek odszko- dowawczy. Gdy interesy pracodawcy przestają być zagrożone konkurencją bezpo- średnią lub pośrednią ze strony byłego pracownika, to „dalsze utrzymywanie zakazu traci znaczenie gospodarcze i stanowi niczym nieuzasadnioną dolegliwość dla tego byłego pracownika”, który nie służy także ochronie interesów pracodawcy. Sprzeci- wia się to uznaniu, „aby zakaz konkurencji zaczął obowiązywać, jeśli przed ustaniem stosunku pracy znikną przyczyny uzasadniające ten zakaz konkurencji”. Nakazuje to wprowadzenie w drodze analogii legis normy prawnej przewidującej, że zakaz konku- rencji nie zaczyna obowiązywać, jeżeli przyczyny uzasadniające ten zakaz ustaną w czasie trwania stosunku pracy, a w szczególności gdy celowość jego ustanowienia istniała od samego początku. W tym zakresie skarżąca zaprezentowała pogląd, iż ustanie obaw pracodawcy w trakcie realizowania stosunku pracy przed konkurencją ze strony pracownika po ustaniu stosunku pracy może prowadzić do „nie powstania po stronie pracodawcy obowiązku odszkodowawczego”, oraz że wypłata uzgodnio- nego odszkodowania „nie powinna nastąpić, jeżeli nie stanowi to naprawienia szkody związanej z zakazem konkurencji, wobec braku samej szkody”. W odpowiedzi na kasację powód wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpozna- nia, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty i twierdzenia zawarte w kasacji nie dawały podstaw do jej uwzględnie- nia. Przede wszystkim w rozpoznawanej sprawie istotne było to, że strony zawarły umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, która w swojej treści nie 7 zawierała klauzul dopuszczających jej wcześniejsze rozwiązanie lub uchylenie się żadnej ze stron od skutków prawnych w drodze jednostronnej czynności prawnej lub innego zdarzenia prawnego (np. prawa odstąpienia od tej umowy - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 16/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 239), a strony nie rozwiązały tej umowy w drodze porozumienia. Takich jednoznacznych ustaleń nie mógł podważyć dowód z przesłuchania w charakterze strony prezesa pozwanego pracodawcy, jakoby nigdy nie istniały przesłanki uzgodnionego zakazu konkurencji lub przestały one istnieć w okresie realizowanego stosunku pracy. Poz- wany pracodawca był bowiem stroną inicjującą i proponującą warunki zawartej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, a zatem to sam pracodaw- ca niejako „z góry” uznał, że pracownik miał dostęp do szczególnie ważnych infor- macji, których ujawnienie mogłoby zaszkodzić interesom pracodawcy. Równocześnie pozwany pracodawca nie wprowadził do zawartej umowy klauzuli jej wypowiedzenia. Brak takiego zastrzeżenia sprawiał, że dokonane wypowiedzenie było bezpodstawne i nieskuteczne bez względu na wskazane przyczyny dążenia pozwanego pracodaw- cy do jej rozwiązania w celu uniknięcia zapłaty uzgodnionego odszkodowania. Istotne jest zatem to, że dążąc do zawarcia umowy o zakazie konkurencji pracodaw- ca chroni swoje interesy oparte na przekonaniu, że pracownik ma dostęp do informa- cji, które pracodawca uważa za szczególnie ważne, ponieważ ich ujawnienie mo- głoby narazić go na szkodę, nawet jeżeli przekonanie to nie ma obiektywnego uza- sadnienia, gdy okazuje się, że pracownik nie miał lub nie ma dostępu do tego rodzaju istotnych informacji lub ich wykorzystanie nie narażałoby pracodawcy na szkodę. Pracodawcę, który zmierza do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy obarcza ryzyko uzgodnienia klauzuli konkurencyjnej wynikające z jego przekonania, że istnieją okoliczności uzasadniające zawarcie takiej umowy. Ewentualny błąd pracodawcy co do istnienia okoliczności uzasadniających zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, polegający na uznaniu, że pracownik miał dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mo- głoby narazić pracodawcę na szkodę, nie może być bowiem usunięty w trybie art. 84 k.c. w związku z art. 300 k.p., czego skarżący nawet nie twierdził (przeto Sąd Naj- wyższy pominął dalsze wątki tej kwestii), ani tym bardziej w drodze jednostronnego nieuzgodnionego rozwiązania umowy o zakazie konkurencji. Równocześnie autonomiczność zawartej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy - w stosunku do umowy o pracę - sprawia, że do zmiany lub 8 uchylenia się od skutków prawnych uzgodnionej klauzuli konkurencyjnej nie ma za- stosowania instytucja wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 k.p. - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 2003 r., I PK 591/02, OSNP 2004 nr 20, poz. 349). Skoro strony nie wprowadziły do zawartej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy postanowień dopuszczających jej rozwiązania za wypowiedzeniem pracodawcy i nie określiły umownie uzgodnionych przesłanek ekspiracji tej umowy, które poddawałyby się kontroli sądowej, to jednostronne rozwiązanie tej umowy nie mogło wywołać skutku rozwiązującego tylko z tej przyczyny, że pracodawca twierdził, jakoby powód, zatrudniony na stanowisku dyrektora sprzedaży i marketingu, nigdy nie miał dostępu do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić na szkodę interesy prawodawcy. Oznacza to, że pracodawca, jako podmiot inicjujący, a nawet decydujący o zawarciu umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, tj. podmiot w istocie rzeczy wymuszający jej zawarcie na pracow- niku, z uwagi na potencjalne zagrożenie nienawiązania albo rozwiązania trwającego stosunku pracy, powinien przezornie dbać o warunki zawieranej umowy, w tym także o ewentualne uzgodnienie postanowień umownych umożliwiających wcześniejsze rozwiązanie klauzuli konkurencyjnej lub uzgodnienie inne środki legalnego uwolnie- nia się od skutków prawnych zobowiązania do zapłaty uzgodnionego odszkodowania za powstrzymywanie się przez pracownika od podejmowania działalności konkuren- cyjnej w umówionym okresie po ustaniu stosunku pracy. Nieistnienie lub ustanie przyczyn uzasadniających zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosun- ku pracy nie prowadzi bowiem do wygaśnięcia tej umowy z mocy samego prawa (art. 1012 § 2 k.p.), ale następuje tylko wówczas, gdy takie przyczyny ekspiracji zakazu konkurencji zostały wskazane przez strony jako okoliczności uzasadniające rozwią- zanie umowy o zakazie konkurencji w drodze czynności prawnej jednej ze stron za- wartej umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 139/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 241). W innych sytuacjach rozwiązanie takiej umowy jest dopuszczalne wyłącznie w drodze porozumienia stron lub rozważenia możliwości wszczęcia szczególnej procedury sądowej zmiany sposobu wykonania zobowiąza- nia, wysokości świadczenia lub nawet rozwiązania umowy w wyjątkowym trybie przewidzianym w art. 3571 k.c. w związku z art. 300 k.p., co w rozpoznawanej spra- wie nie miało miejsca. W konsekwencji wypowiedzenie przez pozwanego pracodaw- cę umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy było nieskuteczne - jako nieuzgodnione, a zatem było bezpodstawne, co powodowało, że (wbrew twierdze- 9 niom kasacji) uzgodniony zakaz konkurencji wywołał skutki po ustaniu stosunku pracy i wymagał od pozwanego pracodawcy realizacji umówionego obowiązku od- szkodowawczego za powstrzymanie się pracownika od prowadzenia działalności konkurencyjnej. Równocześnie judykatura już dawno rozstrzygnęła o tym, że odszkodowanie z umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy przysługuje z tytułu po- wstrzymywania się od podejmowania przez byłego pracownika od prowadzenia działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy i godzenia się na ograniczenie swobody podejmowania innego zatrudnienia, a przeto nie wymaga wykazania przez pracownika poniesienia przezeń szkody (por. w szczególności uchwałę Sądu Naj- wyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r., III ZP 7/01, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 155). Zwalniało to skład orzekający od potrzeby powielania ugruntowanych poglądów w tym zakresie. Obowiązek udowodnienia przez pracownika szkody mógłby być roz- ważany jako przesłanka odpowiedzialności materialnej pracodawcy, który nie wywią- zał się z obowiązku wypłaty umówionego odszkodowania za powstrzymywanie się pracownika od prowadzenia działalności konkurencyjnej, w przypadku, gdyby pra- cownik przestał stosować się do zakazu konkurencji i nadal domagał się zasądzenia odszkodowania, które w zakresie objętym uzgodnioną klauzulą konkurencyjną wy- maga przecież powstrzymania się od prowadzenia takiej działalności przez czas umownie określony. Dalsze roztrząsanie tej problematyki Sąd Najwyższy pominął, ponieważ w rozpoznawanej sprawie powód przestrzegał uzgodnionego zakazu kon- kurencji, a zatem był uprawniony do uzyskania umówionego odszkodowania bez po- trzeby wykazywania szkody, która nie jest ustawową przesłanką świadczenia (obo- wiązku) odszkodowawczego pracodawcy z art. 1012 k.p. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji. ========================================