III UK 213/04

Wyrok z dnia 23 lutego 2005 r. III UK 213/04 Rolnik podejmujący zatrudnienie w kwartale następującym po okresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników jest objęty tym ubezpiecze- niem do końca tego kwartału (art. 3a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2005 r. sprawy z odwołania Janusza B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego- Oddziałowi Regionalnemu w B. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników, na skutek kasacji odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16 czerwca 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 22 kwietnia 2002 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz- nego-Oddział Regionalny w B. ustaliła, że wnioskodawca Janusz B. podlegał rolni- czemu ubezpieczeniu społecznemu w okresach od 5 listopada 1996 r. do 30 czerwca 1997 r. i od 26 października 1997 r. do 31 marca 1998 r. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Zamościu wyrokiem z dnia 24 marca 2003 r. zmienił zaskar- żoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż wnioskodawca nie podlegał rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresach od 26 kwietnia 1997 r. do 30 czerwca 1997 r. i od 9 marca 1998 r. do 31 marca 1998 r., a w pozostałej części odwołanie oddalił. Sąd ustalił, że wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, którego jest właścicie- lem. Z tego tytułu po ustaniu zatrudnienia w dniu 4 listopada 1996 r. podlegał obo- 2 wiązkowemu ubezpieczeniu rolniczemu. W okresie od 26 kwietnia 1997 r. do 30 czerwca 1997 r. wnioskodawca pobierał zasiłek dla bezrobotnych, a w okresie od 9 marca 1998 r. do 31 marca 1998 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Ponieważ w tych okresach wnioskodawca podlegał innemu ubezpieczeniu społecz- nemu, okresy te podlegają wyłączeniu z ubezpieczenia rolniczego na podstawie art. 7 ust.1 i 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol- ników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) Na skutek apelacji organu rentowego od wyroku w części zmieniającej decy- zję, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 16 czerwca 2002 r. [...], zmienił zaskarżony wyrok i odwołanie oddalił. Sąd Apelacyjny powołał się na przepis art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu. Przepis ten został wprowa- dzony ustawą z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz- nym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585) i wszedł w życie 1 stycznia 1997 r. Celem tej regulacji - poza wydłużeniem okresu trwania ubezpieczenia do końca kwartału, za który i tak z mocy art. 4 ust. 2 musiała być opłacona składka - było umożliwienie oso- bom, których obowiązek ubezpieczenia ustał, a które chcą skorzystać z dobrowolne- go ubezpieczenia, kontynuowania tego ubezpieczenia nieprzerwanie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 672/98, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 198). Ubezpieczenie rolnika przebiega w jednostkach wyznaczonych kwartałami, stąd obowiązek opłacenia składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym powstało ubezpieczenie, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w którym ustało ubez- pieczenie, niezależnie od tego ile faktycznie dni w kwartale trwało podleganie ubez- pieczeniu rolniczemu. Jednak fakt ten nie może być odczytywany jako naruszenie konstytucyjnej zasady równości, ponieważ prawo do szeregu świadczeń przewidzia- nych ustawą zależne jest od wykazania, że ubezpieczony podlegał ubezpieczeniu przez określoną ilość kwartałów. W dniu 7 czerwca 2004 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nakładające na nich składki ubezpieczeniowe w wymiarze kwartalnym bez względu na to, czy rolnik pod- legał innemu ubezpieczeniu społecznemu, nie są niezgodne z Konstytucją. Rolnicy już przez sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego podlegają obowiązkowi rolni- czego ubezpieczenia. Na obowiązek ten nie wpływa sytuacja, w której rolnik czę- ściowo podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, szczególnie, że na wysokość 3 składki nie wpływa dochód uzyskiwany przez rolników. Mimo objęcia wnioskodawcy w okresach wymienionych w zaskarżonym wyroku innym ubezpieczeniem społecz- nym, rolnicze ubezpieczenie społeczne trwało do końca kwartału, w którym przypa- dały te okresy. Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca, wnosząc o jego uchylenie i prze- kazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania. Jako podstawę kasacji wskazał naruszenie prawa materialnego „a mianowicie art. 3 ust.1, 7 ust.1 oraz 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników”. W uzasadnieniu ka- sacji podniósł, że zgodnie z powołanymi przepisami wnioskodawca nie mógł podle- gać jednocześnie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu w czasie wykonywa- nia zatrudnienia i pobierania zasiłku dla bezrobotnych i rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji przedstawił na- stępujące zagadnienie prawne: czy okresy ubezpieczenia z tytułu umowy o pracę i ubezpieczenia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego dotyczące tego samego okresu nie wyłączają się wzajemnie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpieczeniu na podstawie ustawy podlega rolnik i domownik rolnika. W odniesieniu do rolnika podstawą objęcia obowiązkiem ubezpieczenia jest posiadanie gospodarstwa rolnego i prowadzenie działalności rolniczej . Przepisy określające obowiązek ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego i obowią- zek ubezpieczenia emerytalno-rentowego wyłączają z tego ubezpieczenia rolników, którzy podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu lub mają ustalone prawo do emerytury lub renty - art. 7 ust. 1 i 16 ust. 3. Jest zatem zasadą, że osoby objęte in- nym ubezpieczeniem społecznym, na przykład ubezpieczeniem pracowniczym, nie podlegają ubezpieczeniu społecznemu rolników. Można zatem powiedzieć, że podję- cie przez rolnika zatrudnienia lub innej działalności podlegającej obowiązkowi ubez- pieczenia wyłącza obowiązek ubezpieczenia społecznego. Kwestią sporną w niniej- szej sprawie było ustalenie daty początkowej tego wyłączenia, w szczególności tego, czy ubezpieczenie rolnicze ustaje z chwilą powstania obowiązku ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), który to obowiązek w stosunku 4 do pracowników powstaje od dnia nawiązania stosunku pracy (art. 13 pkt 1), a w stosunku do bezrobotnych od dnia nabycia prawa do zasiłku (art. 13 pkt 9). Do czasu wprowadzenia z dniem 1 stycznia 1997 r. do ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przepisu art. 3a rolnicze ubezpieczenie społeczne ustawało z chwilą po- wstania innego ubezpieczenia społecznego. Spór w niniejszej sprawie dotyczy okre- sów przypadających już pod rządem tego przepisu, który wprowadził regulację od- mienną od dotychczasowych zasad. Stanowi on w ust. 1, że ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpie- czeniu. Przepis ten był podstawą rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku, a w kasacji nie ma zarzutu jego błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania. Zarzut dotyczy naruszenia art. 3 ust. 1, który stanowi, że ubezpieczeniu podlega się z mocy ustawy albo na wniosek. Jest to przepis ogólny, który samodzielnie nie daje podstawy do objęcia jedną z wymienionych w nim form ubezpieczenia. Trudno zatem mówić o jego naruszeniu, zwłaszcza że zawarte w kasacji wywody nie uzasadniają tego zarzutu. Ponieważ sprawa może być rozpoznana tylko w granicach podstaw kasacyj- nych (art. 39311 § 1 k.p.c.), należy ograniczyć się do zbadania zasadności zarzutu naruszenia art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jednakże sformułowanej w tych przepisach zasady wyłączenia z rolników ubezpie- czenia osób podlegających innemu ubezpieczeniu nie można stosować z pominię- ciem regulacji zawartej w art. 3a ust. 1. Ustanie okoliczności uzasadniających podle- ganie ubezpieczeniu w rozumieniu tego przepisu oznacza nie tylko ustanie przesła- nek pozytywnych (na przykład zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej), lecz także wystąpienie przesłanek negatywnych (na przykład objęcie innym ubezpiecze- niem społecznym). W obu wypadkach rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje z końcem kwartału, w którym wystąpiły te okoliczności, a nie w dacie ich wystąpienia. Dlatego rolnik podejmujący zatrudnienie w trakcie kwartału następującego po okresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega nadal temu ubezpieczeniu do końca kwartału. Po upływie tego kwartału, jeżeli zatrudnienie jest nadal konty- nuowane, rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje. Tego rodzaju regulacja wynika z zasady ustalania w jednostkach kwartalnych zarówno okresów uprawniających do świadczeń przewidzianych w ustawie, jak i okresów podlegania ubezpieczeniu. Skoro ubezpieczenie z innego tytułu następuje z chwilą spełnienia warunków do ob- jęcia tym ubezpieczeniem, może wystąpić sytuacja, że w niewielkim przedziale cza- 5 sowym (do końca kwartału) okresy ubezpieczenia rolniczego pokrywają się z innym ubezpieczeniem. Podleganie ubezpieczeniu rolniczemu do końca kwartału równole- gle z innym ubezpieczeniem nie ma dla rolnika żadnych ujemnych skutków, w szczególności w zakresie wysokości składki. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o ubez- pieczeniu społecznym rolników obowiązek opłacania składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym powstało ubezpieczenie, a ustaje w z ostatnim dniem kwartału, w którym ustało ubezpieczenie. Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2004 r., P 4/03 (Dz.U. Nr 141, poz. 1501) Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis ten jest zgodny z art. 2 i art. 32 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie tego przepi- su składka musi być uiszczona za cały kwartał, nawet gdy ubezpieczenie powstało po rozpoczęciu kwartału a ustało przed jego końcem. Ustalenie, że ubezpieczenie wnioskodawcy ustało przed końcem kwartału, nie miałoby wpływu na wysokość na- leżnej składki, a podstawą jego odwołania było właśnie żądanie obniżenia składki. Natomiast przyjęcie koncepcji, że przepis art. 3a ust. 1 ma zastosowanie do rolnika podejmującego w trakcie kwartału zatrudnienie lub inną działalność podlegającą ubezpieczeniu, jest dla niego korzystne. Wprawdzie przy przyznawaniu świadczeń emerytalno-rentowych okres podwójnego ubezpieczenia nie jest liczony podwójnie, jednak do końca kwartału rolnik jest ubezpieczony od wypadków przy pracy rolniczej i może ubezpieczenie to kontynuować na wniosek, jeżeli spełnia warunki określone w art. 7 ust. 2. Podniesione w kasacji zarzuty okazały się nieuzasadnione i z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. oddalił kasację. ========================================