I UK 173/04

Wyrok z dnia 11 lutego 2005 r. I UK 173/04 Wniosek osoby korzystającej z prawa do renty rodzinnej o wypłatę renty wyjątkowej przez okres 1 roku do momentu ukończenia studiów powinien być przez organ rentowy niezwłocznie przekazany Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie jako organowi właściwemu do jego załatwienia (art. 83 i 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. w związku z art. 65 k.p.a.). Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Andrzej Wasilewski (spra- wozdawca), SA Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lutego 2005 r. sprawy z wniosku Sylwii D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o rentę rodzinną, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 6 listopada 2003 r. [...] 1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu Okrę- gowego w Gliwicach-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - Ośrodek Zamiejsco- wy w Rybniku z dnia 3 marca 2003 r. [...] w ten sposób, że „30 września 2003 r." za- stąpił datą „30 września 2002 r." i oddalił odwołanie w pozostałym zakresie; 2. o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie; 3. koszty postępowania kasacyjnego wzajemnie między stronami zniósł. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z 2 sierpnia 2002 r. przyznał ubezpieczonej - Sylwii W. (następnie, w wyniku zmiany nazwiska - Sylwii D.) rentę rodzinną po zmarłej matce na okres od dnia 29 lipca 2002 r. do dnia 31 sierp- nia 2002 r., natomiast decyzją z dnia 7 października 2002 r. odmówił jej dalszej wy- płaty renty rodzinnej do czasu ukończenia studiów, gdyż stwierdził, że ubezpieczona 2 jest studentką II roku studiów uzupełniających, a uprzednio ukończyła już studia in- żynierskie. W wyniku odwołania ubezpieczonej, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach - Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku wyrokiem z dnia 3 marca 2003 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych- Oddziału w R. z dnia 7 października 2002 r. i przyznał ubezpieczonej rentę rodzinną na okres od chwili jej wstrzymania do dnia 30 września 2003 r., czyli do ukończenia przez nią ostatniego roku studiów. Sąd Okręgowy dokonał następujących ustaleń: (a) ubezpieczona Sylwia W., która urodziła się w dniu 30 sierpnia 1977 r., w okresie od 1996 r. do 2000 r. studiowała na Politechnice Ś. w G. na kierunku „marketing i zarzą- dzanie”, na którym harmonogram studiów przewidywał naprzód 4-letnie studia inży- nierskie, a następnie 2-letnie studia magisterskie, z tym że: „jeżeli słuchacz zaliczył w terminie semestr studiów inżynierskich, to automatycznie przechodził na studia magi- sterskie”; (b) ubezpieczona rozpoczęła dwuletnie uzupełniające studia magisterskie w roku akademickim 2000/2001 i pierwszy rok studiów zaliczyła w dniu 22 czerwca 2001 r.; (c) już po rozpoczęciu II roku studiów magisterskich w roku akademickim 2001/2002, w dniu 24 października 2001 r. wnioskodawczyni uległa wypadkowi dro- gowemu i w związku z długotrwałym leczeniem uzyskała urlop dziekański na rok akademicki 2001/2002; (d) od 1 października 2002 r. ubezpieczona kontynuuje jed- nak nadal studia na ostatnim roku studiów magisterskich, które ukończy we wrześniu 2003 r.; (e) ubezpieczona utraciła oboje rodziców (ojciec zmarł w 1998 r., a matka w 2002 r.) i renta rodzinna stanowi dla niej jedyne źródło utrzymania. Na tej podstawie Sąd Okręgowy zważył, że: „ubezpieczona spełnia warunki do przyznania świadczeń. Ukończyła 25 lat życia będąc na ostatnim roku studiów, zatem prawo do renty ro- dzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów. Ubezpieczona kontynuuje naukę na Politechnice Ś., Wydziale Organizacji i Zarządzania. Wbrew twierdzeniom organu rentowego nie rozpoczęła nauki na innym kierunku. Studia magisterskie przewidziane są harmonogramem studiów wyższych, a tytuł magistra jest ukorono- waniem studiów wyższych. Jest rzeczą naturalną i logiczną, że ubezpieczona po uzyskaniu tytułu inżyniera, automatycznie podjęła uzupełniające studia magisterskie.” W wyniku apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Rybniku, Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 6 listopada 2003 r. [...] zmienił za- skarżony wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwi- cach - Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 3 marca 2003 r. i oddalił odwołanie 3 ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w R. z dnia 7 października 2002 r. odmawiającej jej prawa do renty rodzinnej. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził w szczególności, że stan faktyczny w rozpoznawa- nej sprawie jest bezsporny: ubezpieczona ukończyła 25 rok życia w dniu 30 sierpnia 2002 r., a ostatni rok studiów wyższych rozpoczęła w dniu 1 października 2002 r. Tymczasem, zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme- ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o emeryturach i rentach z FUS), dzieci mają prawo do renty rodzinnej do czasu ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jed- nak niż do ukończenia 25 roku życia; natomiast, zgodnie z art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jedynie w sytuacji, gdy dziecko ukończyło 25 lat będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, wówczas prawo do renty rodzinnej prze- dłuża się do zakończenia tego roku studiów. Dlatego, zdaniem Sądu Apelacyjnego: „rację ma organ rentowy, że w powołanym wyżej stanie faktycznym ubezpieczona nie ukończyła 25-tego roku życia będąc na ostatnim roku studiów.” Równocześnie, Sąd Apelacyjny stwierdził także, iż: „to prawda, że w niniejszej sprawie istnieje szczególny splot okoliczności, bo ubezpieczona, sierota zupełna, gdyby nie wypadek komunikacyjny, któremu uległa i konieczność skorzystania z urlopu dziekańskiego, mogłaby pobierać rentę rodzinną do czasu ukończenia studiów, jednak ta sytuacja była tylko podstawą do ubiegania się o wypłatę renty rodzinnej w drodze wyjątku, tak jak organ rentowy wskazał ubezpieczonej w piśmie z 8.10.2002 r. Ustawowych wa- runków do przedłużenia wypłaty renty rodzinnej po ukończeniu 25-tego roku życia ubezpieczona jednak nie spełnia.” W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 6 listopada 2003 r. pełnomocnik ubezpieczonej zarzucił naruszenie: po pierwsze - art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS „poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wynikające z przyjęcia, iż: „a) w/w przepis zezwala na przedłużenie świadczenia rentowego tylko w wypadku kiedy ubezpieczony ukończy 25 lat po rozpoczęciu ostatniego roku studiów, podczas gdy dyspozycja art. 68 ust. 2 w/w ustawy wskazuje, iż ubezpieczony uzyskuje prawo do przedłużenia świadczenia jeżeli ukończy 25 lat będąc studentem ostatniego roku studiów, co następuje z mo- mentem zaliczenia egzaminów roku przedostatniego, albowiem wówczas student uzyskuje wpis na ostatni rok studiów, którego nie zmienia ani nie przerywa udzielenie studentowi urlopu dziekańskiego, podczas którego nadal kontynuuje on naukę w 4 szkole, b) art. 68 ust. 2 ustawy emerytalnej umożliwia przedłużenie świadczenia je- dynie na okres jednego roku akademickiego studiów, podczas gdy norma prawna statuowana przez w/w przepis wskazuje, iż przedłużenie świadczenia następuje na okres ostatniego roku studiów, który nie musi jednak trwać tylko przez okres jednego roku akademickiego.”; po drugie - art. 233 i art. 382 k.p.c. „poprzez brak wszech- stronnego rozważenia materiału dowodowego, a zwłaszcza pominięcie lub też nie- właściwą ocenę dowodów wskazujących jednoznacznie, iż ubezpieczona uzyskała wpis na ostatni rok studiów w dniu 22.06.2001 r. oraz że ten ostatni rok studiów roz- poczęła w dniu 01.10.2001 r., albowiem decyzja o zgodzie na urlop dziekański zapa- dła dopiero w listopadzie 2001 r., a sam urlop nie pozbawił ubezpieczonej statusu studenta ostatniego roku studiów, lecz dał jej prawo do przedłużenia studiowania na tym ostatnim roku.” Równocześnie, pełnomocnik skarżącej wskazał, iż okolicznością uzasadniają- cą przyjęcie kasacji do rozpoznania jest w danym wypadku: po pierwsze - „oczywiste naruszenie prawa przez zaskarżony wyrok (art. 393 § 2 k.p.c.) wskutek uznania, iż: a) przedłużenie renty rodzinnej może nastąpić wyłącznie po ukończeniu przez ubez- pieczonego 25 roku życia po rozpoczęciu ostatniego roku studiów, a więc w praktyce po dniu 1 października, podczas gdy art. 68 ust. 2 przyznaje takie prawo każdemu ubezpieczonemu studentowi, który ukończył 25 lat będąc studentem ostatniego roku studiów, którą to przesłankę spełnia się z momentem wpisu na ostatni rok studiów, co następuje po zaliczeniu wszystkich egzaminów na przedostatnim roku studiów, b) ostatni rok studiów określonych art. 68 ust. 2 w/w ustawy nie może trwać dłużej ani- żeli jeden rok akademicki, podczas gdy udzielenie urlopu dziekańskiego powoduje, iż nie traci on statusu studenta oraz prawa do renty rodzinnej”; oraz po drugie - wystę- pujące w sprawie istotne zagadnienie prawne i potrzeba wykładni art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w celu rozstrzygnięcia czy: „a) wobec treści art. 68 ust. 2 w/w ustawy, udzielenie urlopu dziekańskiego pozwala na przyjęcie, iż student przestaje kontynuować naukę i rozpocznie ją ponownie dopiero w momencie rozpoczęcia nowego roku akademickiego, podczas gdy przyjęcie takiego założenia, na którym oparto zaskarżony wyrok, wywołuje rozbieżności w orzecznictwie wobec stanowiska Sądu Najwyższego zajętego w wyroku z dnia 03.10.2000 r. (II UKN 739/99, OSNAPiUS 2002 nr 9, poz. 215), w którym SN stwierdził, iż udzielenie stu- dentowi urlopu dziekańskiego powoduje, iż kontynuuje on naukę w szkole i nie traci prawa do renty rodzinnej (podobne rozstrzygnięcie w uzasadnieniu wyroku SN z dnia 5 07.04.2000 r. - II UKN 481/99, OSNAPiUS 2001 nr 19, poz. 593); b) treść art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwala na przedłużenie wypłaty świadcze- nia rentowego ubezpieczonego, który przed ukończeniem 25 roku życia zalicza wszystkie egzaminy roku przedostatniego i staje się studentem ostatniego roku stu- diów, lecz kończy 25 rok życia przed rozpoczęciem nowego roku akademickiego, albowiem założenie, iż taka sytuacja nie zezwala na przedłużenie świadczenia ren- towego, co przyjął Sąd Apelacyjny, prowadzi do rozbieżności w orzecznictwie, bo- wiem uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23.02.1989 r. (III UZP 3/89, OSP 1990 nr 5, poz. 246) stanowi, iż w takiej sytuacji student ma pełne prawo do przedłużenia wy- płaty świadczenia rentowego, co potwierdza również prawidłowa wykładnia syste- mowa i celowościowa art. 68 ust. 2 ustawy emerytalnej.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania oraz roz- strzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Natomiast, organ rentowy w od- powiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania ka- sacyjnego Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do dyspozycji obowiązującego do dnia 31 grudnia 1998 r. art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowni- ków i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz zgodnie z dyspozycją obowią- zującego począwszy od dnia 1 stycznia 1999 r. i obecnie art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - zasadą prawną jest, że renta rodzinna przysługuje dziecku „do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyło ono 16 lat życia, nie dłu- żej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia”. Natomiast jedynie w drodze wyjątku od powyższej zasady prawnej, „jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia, będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończe- nia tego roku studiów” (uprzednio - art. 39 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz aktualnie art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Przy czym, w kwestii interpretacji i stosowania powyższych przepisów praw- nych na gruncie orzecznictwa Sądu Najwyższego utrwaliły się poglądy prawne, w myśl których: po pierwsze - przyjmuje się, iż student w okresie urlopu dziekańskiego kontynuuje naukę w szkole (w rozumieniu: uprzednio - art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o 6 zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin; oraz aktualnie - art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a to oznacza, że nie traci on prawa do renty rodzinnej także w czasie trwania urlopu dziekańskiego (por. wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 3 października 2000 r., II UKN 739/99 - OSNAPiUS 2002 nr 9, poz. 215); po drugie - prawo do pobierania renty rodzinnej nie ulega natomiast przedłuże- niu w razie powtarzania ostatniego roku studiów, bowiem dopuszczone przepisami ustawy (art. 39 ust. 2 uprzednio obowiązującej ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz w art. 68 ust. 2 aktualnie obowiązującej ustawy o eme- ryturach i rentach z FUS) „przedłużenie prawa do renty rodzinnej”, które stanowi wy- jątek od obowiązującej w tym względzie zasady prawnej (sformułowanej w art. 39 ust. 1 pkt 2 uprzednio obowiązującej ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowni- ków i ich rodzin oraz w art. 68 ust. 1 pkt 2 aktualnie obowiązującej ustawy o emerytu- rach i rentach z FUS), powinno być interpretowane w sposób ścisły (exceptiones non sunt extendendae) i dlatego w należy przyjąć, że w danym wypadku warunkiem przedłużenia prawa do renty rodzinnej jest ukończenie przez uprawnionego 25 lat życia w czasie odbywania studiów na ostatnim roku studiów, a termin końcowy ko- rzystania z tego prawa wyznacza data zakończenia tego samego roku akademickie- go (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2000 r., II UKN 481/99 - OSNAPiUS 2001nr 19, poz. 593). W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że: (a) w dniu 1 października 2001 r. wnioskodawczyni podjęła studia na ostatnim - II roku uzupełniających wieczo- rowych studiów magisterskich na Wydziale Organizacji i Zarządzania - Centrum Kształcenia Inżynierów w Ośrodku Politechniki Ś. w R. (b) jednakże, w związku z wypadkiem drogowym jakiemu uległa w dniu 24 października 2001 r. i wobec wyni- kłej stąd konieczności poddania się długotrwałemu leczeniu, uzyskała ona następnie urlop dziekański do końca roku akademickiego 2001/2002, czyli do dnia 30 września 2002 r.; (c) następnie, ponownie podjęła studia magisterskie na ostatnim roku stu- diów z dnie 1 października 2002 r., planując ich zakończenie do dnia 30 września 2003 r. W tym czasie, wnioskodawczyni korzystała na ogólnych zasadach (art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) z renty rodzinnej, która decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w R. z dnia 2 sierpnia 2002 r. przyzna- na jej została po śmierci matki na czas do dnia 31 sierpnia 2002 r. Wprawdzie w dniu 30 sierpnia 2002 r. wnioskodawczyni ukończyła 25 lat, tym niemniej mając na uwa- dze to, że - korzystając z trwającego urlopu dziekańskiego - należało przyjąć, iż 7 kontynuowała ona w tym czasie studia na ostatnim roku studiów magisterskich w roku akademickim 2001/2002, który kończył się z dniem 30 września 2002 r., a w konsekwencji - przysługujące jej prawo do renty rodzinnej podlegało przedłużeniu z mocy prawa do zakończenia tego roku studiów (art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), czyli do dnia 30 września 2002 r. (nota bene, na tę datę prawidłowo wskazał właśnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. w decyzji z dnia 21 sierpnia 2002 r. w sprawie przyznania wnioskodawczyni dodatku do renty dla sieroty zupełnej, ale następnie ją skorygował w swej decyzji o przeliczeniu renty wniosko- dawczyni z dnia 25 września 2002 r., w której stwierdził wyraźnie, że „renta przysłu- guje do dnia 31.08.2002 r.”). W tej sytuacji, decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddział w R. z dnia 7 października 2002 r., odmawiająca dalszej wypłaty na rzecz wnioskodawczyni prawa do renty rodzinnej aż do zakończenia roku akademic- kiego 2002/2003, czyli do dnia 30 września 2003 r.: po pierwsze - nie jest trafna w tym zakresie, w jakim odmawia ona wnioskodawczyni „dalszej wypłaty renty od m-ca 9/2002”, skoro z mocy art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wniosko- dawczyni uzyskała przedłużenie prawa do przysługującej jej renty rodzinnej do końca roku akademickiego 2001/2002, czyli do dnia 30 września 2002 r.; po drugie - jest natomiast trafna w tym zakresie, w jakim odmawia wnioskodawczyni prawa do dal- szej wypłaty renty w roku akademickim 2002/2003, ponieważ z dniem 1 października 2002 r. wnioskodawczyni podjęła studia na ostatnim roku studiów magisterskich ponownie, a więc formalnie powtarzała ona ten rok studiów, a w tej sytuacji prawo pobierania renty rodzinnej nie podlega już przedłużeniu. Równocześnie, w kontekście rozpoznawanej sprawy zasługuje na podkreśle- nie i to, że jakkolwiek wskutek zbiegu szczególnych okoliczności wnioskodawczyni formalnie nie spełniała wymaganych ustawą warunków do uzyskania prawa do „przedłużenia do prawa do renty rodzinnej do zakończenia ostatniego roku studiów” (art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), to jednak te same okoliczności wskazywały na to, że w sytuacji, w jakiej się znalazła, zaistniały warunki uzasadnia- jące wystąpienie w danym wypadku w trybie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS z wnioskiem o przyznanie jej stosownego świadczenia w drodze wyjątku. Nota bene, taki właśnie wniosek „o wypłatę renty wyjątkowej przez okres 1 roku do mo- mentu ukończenia studiów” wnioskodawczyni sformułowała już w swoim piśmie z dnia 24 września 2002 r., skierowanym do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od- dział w R., które wpłynęło tam w dniu 25 września 2002 r. (karta 21 akt sprawy ren- 8 towej). Wniosek ten nie został jednak wówczas przekazany przez organ rentowy Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, jako organowi właści- wemu do jego załatwienia (art. 83 i art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 65 k.p.a.), natomiast w wyniku załatwienia tego wniosku organ rentowy decyzją z dnia 7 października 2002 r. odmówił wnioskodawczyni dalszej wypłaty renty rodzinnej [...], o czym powiadomił ją następnie pismem z dnia 8 października 2002 r., informując zarazem, że „na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i ren- tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) oso- bom studiującym, które w wyniku zbiegu szczególnych okoliczności nie ukończyły nauki przed 25 rokiem życia na ich wniosek Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku rentę rodzinną” [...]; ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. nawiązał do kwestii tego wniosku także w skierowanym do wnioskodawczyni pi- śmie z dnia 28 października 2002 r. o następującej treści: „Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. prosi o zgłoszenie się w tut. Oddziale celem wypełnienia oświadczenia majątkowego w związku ze złożonym przez Panią wnioskiem o rentę wyjątkową.” [...]. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. art. 39315 k.p.c. orzekł jak w sentencji, znosząc koszty postępowania kasacyjnego wzajemnie pomiędzy stronami na podstawie art. 100 k.p.c. ========================================