I PK 80/04

Wyrok z dnia 2 grudnia 2004 r. I PK 80/04 Udzielenie pełnomocnictwa do nawiązania umowy o pracę nie jest rów- noznaczne z upoważnieniem do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2004 r. sprawy z powództwa Piotra K. przeciwko P. Zakładom Papierniczym SA w P. o odszkodo- wanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 11 grudnia 2003 r. [...] 1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację, 2. zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1.800 (tysiąc osiem- set) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasa- cyjnym. U z a s a d n i e n i e Powód Piotr K. był zatrudniony w P. Zakładach Papierniczych SA w P. od 15 lipca 1997 r. do 20 kwietnia 1999 r. Uchwałą rady nadzorczej z dnia 27 października 1997r. [...] powołano powoda na stanowisko prezesa zarządu PZP SA. Z kolei uchwałą [...] rada nadzorcza określiła warunki umowy. Marek K. przewodniczący rady nadzorczej P. Zakładów Papierniczych SA w P. dnia 21 października 1997 r. zawarł z powodem umowę o zakazie konkurencji. Z postanowień wstępnych przed- miotowej umowy wynikało, że Marek K. upoważniony był do zawarcia umowy uchwałą rady nadzorczej [...] z dnia 21 marca 1997 r. na podstawie art. 16. 1 statutu Spółki. Umowa została sporządzona w trzech jednobrzmiących egzemplarzach. Od- nośnie do zawarcia z powodem umowy o zakazie konkurencji nie została podjęta odrębna uchwała rady nadzorczej. 2 Powód przebywał na zwolnieniu lekarskim od grudnia 1998 r. do 2 września 1999 r. Dnia 19 stycznia 1999 r. powoda odwołano ze stanowiska prezesa zarządu. Zarząd pozwanej spółki pismem z dnia 17 marca 1999 r. zwolnił, powoda z obowiązku niepodejmowania działalności konkurencyjnej określonej w umowie o za- kazie konkurencji. Powód podjął pracę i został zatrudniony w nowej firmie od 29 października 1999 r. Zdaniem powoda działalność firmy, w której podjął pracę nie pokrywa się z działalnością PZP SA w P., ponieważ firma ta produkuje inne opakowania aniżeli pozwana spółka. Powód w pozwie z dnia 31 maja 1999 r. skierowanym przeciwko P. Zakładom Papierniczym SA wniósł o zasądzenie odszkodowania zgodnie z posta- nowieniami o zakazie konkurencji w wysokości 29.580 zł. wraz z należnymi odset- kami. Pozwane P. Zakłady Papiernicze SA w P. wniósł o oddalenie powództwa; w uzasadnieniu podniósł, iż pismem z dnia 17 marca 1999 r., zwolnił powoda z obo- wiązku powstrzymywania się od działań konkurencyjnych, co powoduje brak obo- wiązku wypłaty wynagrodzenia za powstrzymywanie się przez powoda od podejmo- wania działań konkurencyjnych. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jarocinie wyrokiem z dnia 30 czerwca 2003 r. [...] oddalił powództwo. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd pierwszej instancji uznał, iż Marek K. - będąc pełnomocnikiem w rozumieniu art. 374 k.h. - nie został upoważnio- ny uchwałą Rady Nadzorczej [...] do zawarcia z powodem Piotrem K. umowy o zaka- zie konkurencji. Z uwagi na fakt, iż nie została również podjęta żadna uchwała w przedmiocie zawarcia z powodem umowy o zakazie konkurencji, doszło do narusze- nia przepisu 374 k.h., co w konsekwencji spowodowało nieważność czynności praw- nej ze względu na treść art. 58 § 1 k.c. Apelację od powyższego wyroku złożył powód wnosząc o zmianę przedmio- towego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie za- skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierw- szej instancji. Podstaw do wniesienia apelacji skarżący upatrywał w obrazie przepi- sów prawa materialnego, tj. art. 374 k.h. oraz art. 58 k.c. przez błędną ich interpreta- cję oraz w obrazie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 i 2 k.p.c., a w szczególno- ści polegającą na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych w aspekcie określenia zasad zawierania umów o zakazie konkurencji, istotnych dla rozstrzygnię- cia sprawy. 3 Pozwany wniósł o oddalenie apelacji. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu wyrokiem z dnia 11 grudnia 2003 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego P. Zakładów Papierniczych SA w P. na rzecz powoda Piotra K. kwotę 29.580 zł (dwadzieścia dziewięć tysięcy pięćset osiemdziesiąt złotych) z odsetkami ustawowymi od dnia 2 czerwca 2000 r. do dnia zapłaty. Sąd Okręgowy zauważył, że z poczynionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń wynika, że strony, tj. powód Piotr K. i pozwana Spółka P. Zakłady Papiernicze SA w P., w dniu 27 października 1997 r. zawarły umowę o zakazie konkurencji. Punkt 8 przedmiotowej umowy stano- wił, iż pracodawca może zwolnić pracownika z zobowiązania, o którym mowa w pkt 6. Zgoda na powyższe zwalnia jednocześnie pracodawcę z obowiązku wypłaty wy- nagrodzenia, o którym mowa w pkt 7. Zarząd pozwanej spółki pismem z dnia 17 marca 1999 r. zwolnił powoda z obowiązku niepodejmowania działalności konkuren- cyjnej określonej w umowie o zakazie konkurencji. Do rozwiązania umowy o zakazie konkurencji jako umowy wzajemnie zobowiązującej konieczne jest zgodne oświad- czenie woli obu stron. Z uwagi na fakt, iż powód nigdy takowej zgody nie wyraził, jednostronne oświadczenie pozwanego złożone w tym zakresie nie wywołało żad- nych skutków prawnych. W ocenie Sądu drugiej instancji interpretacja art. 374 k.h. dokonana przez Sąd pierwszej instancji na tle rozpatrywanego stanu faktycznego jest błędna, gdyż z treści powyższego artykułu wyraźnie wynika, iż do reprezentacji spółki w umowach zawie- ranych pomiędzy spółką a członkami zarządu uprawniona jest rada nadzorcza bądź powołani do tego specjalną uchwałą pełnomocnicy. Istotne jest więc rozdzielenie kompetencji rady nadzorczej i pełnomocników. W umowach zawieranych pomiędzy spółką a członkiem zarządu w świetle art. 374 k.h. spółkę reprezentować może rów- nież rada nadzorcza. Uprawnienie rady nadzorczej do reprezentowania spółki w umowach z członkami zarządu opiera się na ustawie, nie jest zatem konieczna uprzednia odpowiednia uchwała walnego zgromadzenia. Ewentualne uchwały rady nadzorczej w tym przedmiocie mogą pełnić jedynie rolę organizacyjną, uściślając zasady pracy tego kolegialnego organu w praktyce. W przedmiotowej sprawie uchwałą rady nadzorczej P. Zakładów Papierni- czych SA [...] na posiedzeniu w dniu 21 marca 1997 r. przewodniczący rady nadzor- czej został upoważniony do samodzielnego dokonywania w imieniu rady nadzorczej wszelkich czynności faktycznych, prawnych i procesowych w zakresie objętym art. 4 374 k.h. Tak więc Marek K., będąc upoważniony w dniu 21 marca 1997 r. do dokony- wania w imieniu rady między innymi czynności prawnych mógł zawrzeć w dniu 27 października 1997 r. z powodem Piotrem K. umowę o zakazie konkurencji. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy uznał, iż przewodniczący rady nadzorczej w rozumieniu przepisu art. 374 k.h. nie jest „pełnomocnikiem", ale osobą reprezentującą organ spółki przy zawieraniu umów z członkiem zarządu. Według Sądu Okręgowego, zgromadzony przez Sąd pierwszej instancji materiał dowodowy pozwalał na wydanie merytorycznego orzeczenia bez potrzeby przeprowadzania do- wodu ze wszystkich protokołów rady nadzorczej oraz dowodu w postaci przesłucha- nia wszystkich członków rady nadzorczej na okoliczność zawierania umów o zakazie konkurencji. Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego pozwany złożył kasację, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu i przekaza- nie sprawy do ponownego rozpatrzenia lub o zmianę w całości zaskarżanego wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu, poprzez orzeczenie o oddaleniu apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Jarocinie z dnia 30 czerwca 2003 r. [...] oraz o orzecze- nie o kosztach postępowania, poprzez przyznanie pozwanemu od powoda zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych, ponadto o przyzna- nie pozwanemu od powoda zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 3531 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 1012 § 1 i 2 k.p., poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu braku podstaw do zastosowania wyrażonej w art. 3531 k.c. zasady swobody umów do umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy; naruszenie przepisu art. 374 k.h. poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż zwy- czajowo delegowany lub posiadający stałe upoważnienie do działania za radę nad- zorczą przy czynnościach prawnych określonych w art. 374 k.h. członek rady nad- zorczej posiada jednocześnie, sprzeczne z zasadą kolegialności działania oraz za- sadą wyrażania woli przez radę w drodze uchwały, umocowanie do samodzielnego decydowania o dokonaniu określonej czynności prawnej oraz o jej treści bez ko- nieczności uprzedniego podjęcia przez radę nadzorczą uchwały wyrażającej wolę dokonania określonej czynności prawnej z członkiem zarządu o konkretnej treści. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to 5 jest 382 k.p.c. poprzez nierozważenie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych dotyczących zwyczajowej praktyki działania rady nadzorczej pozwanej Spółki w zakresie czynności prawnych z członkami zarządu pozwanej. Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji wskazano, iż zaskar- żony wyrok oczywiście narusza prawo poprzez wykazane wyżej błędne rozumienie i stosowanie przepisów Kodeksu handlowego odnoszących się do podstawowych za- sad funkcjonowania organów kolegialnych, takich jak rada nadzorcza. Nie sposób przyjąć i godzić się na wykładnię przepisów Kodeksu handlowego, która prowadzi do ustalenia istnienia możliwości scedowania na jednego z członków rady nadzorczej uprawnień decyzyjnych rady. Stanowi to zaprzeczenie kolegialnego charakteru tego organu spółki oraz uchybia zasadzie wyrażania woli stanowiącej przez ten organ wyłącznie w drodze uchwał, a nie czynności jednego członka rady. Równie prawdopodobna, jak błędna wykładnia lub błędne zastosowanie prze- pisów Kodeksu handlowego, wydaje się, według skarżącego, błędna ocena dowodu w postaci uchwały upoważniającej konkretnego członka rady nadzorczej do stałego działania za radę przy dokonywaniu czynności z członkami zarządu spółki. Niezro- zumienie treści tej uchwały, w istocie oddającej jedynie wolę rady nadzorczej, aby określony członek rady samodzielnie występował za radę przy określonych czynno- ściach prawnych, a nie udzielającej temu członkowi rady mocy stanowiącej i decy- dującej, co do dokonania tych czynności, także przesądzałoby o oczywistym naru- szeniu prawa przez Sąd drugiej instancji. Brak w przepisach Kodeksu handlowego postanowień tożsamych z przepisem art. 46 § 1 pkt 8 in fine Prawa spółdzielczego nie umożliwia wyciągania takich wniosków, co do charakteru i znaczenia uchwały rady nadzorczej pozwanej Spółki z dnia 21 marca 1997 r. [...], jak uczynił to Sąd Okręgowy. Ponadto - zdaniem strony pozwanej - w niniejszej sprawie, pojawiają się dwa istotne zagadnienia prawne. Po pierwsze, chodzi o możliwość (prawną skuteczność) zawarcia w umowie o zakazie konkurencji klauzuli, mocą której pracownik zwolniony zostaje z obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy z konsekwencją w postaci zwolnienia pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania z tytułu niepodejmowania działalności konkurencyjnej wobec praco- dawcy. Wydaje się zatem uzasadnione twierdzenie, iż konieczne staje się jedno- znaczne i pełne odniesienie się Sądu Najwyższego do problematyki klauzul umow- nych mających w świetle przepisu art. 3531 k.c. w związku z art. 300 k.p. doprowa- 6 dzić do rozwiązania umów o zakazie konkurencji określonych w art. 1011 § 1 k.p. i art. 1012 § 1 k.p. albo do skutków równoważnych, mających na celu zwolnienie stron tych umów ze wzajemnych obowiązków, w tym obowiązku wypłaty odszkodowania przez pracodawcę. Przedmiotowy wyrok Sądu Okręgowego wyraża brak jednolitości orzecznictwa sądowego w tym zakresie i wymaga - zdaniem strony wnoszącej kasa- cję - wypowiedzenia się co do tego zagadnienia przez Sąd Najwyższy. Po drugie, niejako przy okazji umowy o zakazie konkurencji zawartej z człon- kiem zarządu spółki kapitałowej, pojawia się kwestia konieczności umocowania do zawarcia umów - w tym z zakresu prawa pracy - z członkiem zarządu takiej spółki. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 października 2003 r. , I PK 453/02, uznał, iż umowa o zakazie konkurencji jest odrębną od umowy o pracę i niezależnie od tego czy występuje w treści umowy o pracę czy osobno, wymaga dla pełnomocnika wal- nego zgromadzenia - czy jak należy wnosić dla reprezentanta rady nadzorczej rów- nież - umocowania w postaci nie tylko formalnego wyznaczenia danej osoby do za- warcia umowy ale umocowania „merytorycznego". Merytorycznego w sensie istnienia uchwały właściwego organu spółki stanowiącego podstawę dokonania z członkiem zarządu czynności prawnej o określonej treści. Podnieść należy, że pomimo zwró- cenia przez stronę pozwaną na rozprawie apelacyjnej uwagi na treść tego orzecze- nia Sądu Najwyższego, nie zostało to odnotowane ani skomentowane w wyroku przez Sąd drugiej instancji. Oznacza to zatem konieczność zwrócenia uwagi na to zagadnienie w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego, tak aby było ono zauważa- ne w praktyce sądów powszechnych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja ma usprawiedliwione podstawy. Trafny jest zarzut naruszenia zaskar- żonym wyrokiem przepisu art. 374 k.h. W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że rada nadzorcza P. Zakładów Papierniczych SA uchwałą [...] z dnia 21 marca 1997 r. upoważniła przewodniczącego rady nadzorczej Marka K. do samodzielnego dokony- wania w imieniu rady nadzorczej wszelkich czynności faktycznych, prawnych i proce- sowych w zakresie objętym art. 374 k.h., oraz że rada nadzorcza uchwałą [...] okre- śliła warunki umowy o pracę powoda i upoważniła przewodniczącego rady nadzor- czej do zawarcia umowy o pracę z powodem, a także że Marek K. zawarł w dniu 27 7 października 1997 r. z powodem Piotrem K. - prezesem zarządu umowę o zakazie konkurencji. W świetle tych okoliczności wymaga wyjaśnienia, czy umowa o zakazie konkurencji z członkiem zarządu spółki akcyjnej wymaga osobnego - od umocowania do zawarcia umowy o pracę - umocowania oraz czy umowa o zakazie konkurencji może być skutecznie zawarta przez przewodniczącego rady nadzorczej spółki upo- ważnionego uchwałą tej rady nadzorczej do podejmowania wszelkich czynności w zakresie art. 374 k.h. W związku z tym pierwszym zagadnieniem prawnym należy wskazać, że Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 2 października 2003 r., I PK 453/02 (OSNP 2004 nr 19, poz. 331), opowiedział się za odrębnością tak zwanej klauzuli konkuren- cyjnej, czyli umowy o zakazie prowadzenia działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy, od umowy o pracę, stwierdzając między innymi, że „w przepisie art. 1012 § 1 k.p. regulującym tę klauzulę znajduje się odesłanie do odpowiedniego sto- sowania art. 1011 § 1 k.p. Odrębna umowa w rozumieniu art. 1011 § 1 k.p. to umowa niewchodząca w skład umowy o pracę, ale niekoniecznie odrębny, inny dokument. Sporządzenie "odrębnej" umowy o zakazie konkurencji może nastąpić w tym samym czasie i w tym samym dokumencie, co umowy o pracę, może to także nastąpić w oddzielnym dokumencie, w tym samym lub późniejszym czasie, jednakże w czasie trwania stosunku pracy. Sporządzenie jednego dokumentu jest dopuszczalne także w przypadku umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawieranej łącznie z umową o pracę. Nie znaczy to jednak, że zakaz ten (klauzula) wchodzi do treści stosunku pracy jako element umowy. Klauzula jest silnie związana ze stosun- kiem pracy, jest to umowa prawa pracy, jest jednak umową odrębną, pochodną od stosunku pracy, ale odnoszącą się do czasu po jego wyekspirowaniu. Klauzula kon- kurencyjna nie jest objęta umową o pracę, nawet wówczas, gdy zamieszczona jest w treści dokumentu, w którym umowę o pracę spisano. Dlatego też nie można twier- dzić, że pełnomocnictwo do zawarcia umowy o pracę obejmuje również - niejako z istoty rzeczy - upoważnienie do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy.” Przyjmując, że są to dwie odrębne, różne umowy, Sąd Najwyższy trafnie uznał, że „do zawarcia klauzuli konkurencyjnej potrzebne jest oddzielne peł- nomocnictwo. Oddzielność odnosi się do zakresu umocowania, a nie do dokumentu lub aktu udzielenia pełnomocnictwa. Zawarcie klauzuli konkurencyjnej z powołaniem się na umocowanie do zawarcia umowy o pracę oznacza przekroczenie granic umo- 8 cowania pełnomocnika. Zgodnie z art. 203 k.h., w umowach między spółką a człon- kami zarządu spółkę reprezentować mogli tylko rada nadzorcza lub pełnomocnicy ustanowieni przez zgromadzenie wspólników. Są to pełnomocnicy specyficzni, bo chodzi o reprezentację spółki jako osoby prawnej w konkretnych czynnościach praw- nych. Z ustanowienia pełnomocników do zawarcia umowy o pracę nie wynika upo- ważnienie tych osób do zawarcia klauzuli konkurencyjnej. Byłaby to niedopuszczalna „nadinterpretacja" treści pełnomocnictwa, czyli rozszerzenie jego zakresu w drodze nieuprawnionej interpretacji oświadczenia woli. Dla skutecznego ustanowienia przez zgromadzenie wspólników pełnomocników upoważnionych do zawarcia klauzuli kon- kurencyjnej konieczne byłoby wyraźne upoważnienie z określeniem istotnych, za- sadniczych elementów tej odrębnej umowy.” Podzielając powyższą argumentację, należy zatem stwierdzić, że dla skutecznego zawarcia z prezesem zarządu spółki akcyjnej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 101 2 § 1 i 2 k.p.) nie jest wystarczające umocowanie do zawarcia z nim umowy o pracę, lecz ko- nieczne jest odrębne umocowanie do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy z określeniem istotnych postanowień tej umowy. Odnośnie do drugiego zagadnienia prawnego należy stwierdzić, że jeżeli walne zgromadzenie nie powołało uchwałą pełnomocnika do zawarcia z członkiem zarządu spółki akcyjnej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, to spółkę w tej umowie reprezentuje rada nadzorcza, przy czym rada nadzorcza nie może skutecznie upoważnić przewodniczącego rady nadzorczej do wykonywania w jej imieniu określonego w art. 374 k.h. prawa reprezentowania spółki. Jeżeli zatem rada nadzorcza upoważniła swojego przewodniczącego do „samodzielnego dokony- wania w imieniu rady nadzorczej wszelkich czynności faktycznych, prawnych i proce- sowych w zakresie objętym art. 374 k.h.”, to zawarcie z prezesem zarządu spółki przez tak „umocowanego” przewodniczącego rady nadzorczej umowy o zakazie kon- kurencji po ustaniu stosunku pracy, nie może być uważane za działanie rady nadzor- czej reprezentującej spółkę. W konsekwencji należy przyjąć, że przewodniczący rady nadzorczej Marek K. nie miał należytego umocowania do zawarcia w imieniu Spółki akcyjnej z prezesem zarządu tej Spółki umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, a zatem jak trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji, umowa ta jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. W tej sytuacji zbędne jest rozstrzyganie o zasadności zarzutu naruszenia 9 zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 353 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 101 2 § 1 i 2 k.p. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================