I UK 193/13

UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 30 stycznie 2013 r. po rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 29 lutego 2012 r. przyznającego ubezpieczonemu S. M. prawo od emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji organu rentowego z dnia 19 kwietnia 2011 r. odmawiającej mu prawa do emerytury w warunkach szczególnych. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony w okresie od 1 sierpnia 1969 r. do 31 grudnia 1975 r. był zatrudniony w E. S.A. w K. Ze świadectwa wykonywania prac w szczególnych warunkach z dnia 12 lipca 2005 r. wynika, że w okresie od 18 sierpnia 1969 r. do 15 czerwca 1973 r. ubezpieczony wykonywał pracę w szczególnych warunkach jako pomocnik operatora sprzętu ciężkiego. W okresie tego zatrudnienia odbył zasadniczą służbę wojskową od 22 kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r., a dnia 2 maja 1973 r. ponownie podjął to samo zatrudnienie. Następnie ubezpieczony był zatrudniony w Krajowym Związku Elektrometalowym Spółdzielni Pracy w C. na stanowisku dekarza-blacharza od 4 lipca 1983 r. do 30 kwietnia 1985 r. Ze świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 9 marca 2006 r. wynika, że w tym okresie stale w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę na wymienionym stanowisku. Decyzją z dnia 19 kwietnia 2011 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury w warunkach szczególnych, ponieważ w dniu 1 stycznia 1999 r. nie legitymował się 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż udowodnił jedynie 11 lat, 8 miesięcy i 15 dni takiego zatrudnienia. Do tego okresu organ rentowy nie zaliczył okresów odbywania przez ubezpieczonego służby wojskowej oraz zatrudnienia na stanowisku dekarza-blacharza. Po rozpoznaniu odwołania Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r., zaliczając mu do stażu pracy w szczególnych warunkach zakwestionowane przez organ rentowy okresy odbywania zasadniczej służby wojskowej oraz zatrudnienia 3 na stanowisku dekarza-blacharza. Odnośnie do tego pierwszego okresu (od 22 kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r.) Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, zgodnie z którym okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia emerytury w niższym wieku emerytalnym. Sąd wskazał, że po zakończeniu służby ubezpieczony powrócił do pracy przed upływem 30- dniowego terminu do podjęcia zatrudnienia od zakończenia odbywania służby wojskowej określonego w art. 106 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44 poz. 220) i nadal wykonywał pracę w szczególnych warunkach. W konsekwencji okres służby wojskowej w wymiarze 1 roku, 11 miesięcy i 23 dni podlegał zaliczeniu do pracy w szczególnych warunkach. Tak samo Sąd pierwszej instancji zakwalifikował zatrudnienie ubezpieczonego w charakterze dekarza-blacharza. W apelacji organ rentowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10, stwierdzający, że okres zasadniczej służby wojskowej nie podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny uznał apelację za uzasadnioną, a w konsekwencji zmienił zaskarżony nią wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonego. Podstawę prawną dochodzonej przez ubezpieczonego emerytury stanowi art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego określonego w art. 32 tej ustawy, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn oraz osiągnęli okresy składkowe i nieskładkowe, od których zależy prawo do emerytury na podstawie art. 27 ustawy. Przez dotychczasowe przepisy, należy rozumieć przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych 4 warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8 poz. 43 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem z 7 lutego 1983 r.) stosowane w zakresie wskazanym w art. 32 ustawy emerytalnej. Dodatkowym warunkiem nabycia prawa było nieprzystąpienie do otwartego funduszu emerytalnego. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyrokach z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06 (OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108) i z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09 (LEX nr 590248), że okres zasadniczej służby wojskowej odbyty w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego zatrudnienia. Opowiedział się za poglądem przeciwnym, zawartym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10 (LEX nr 786370), w którym przyjęto, że „bez szczególnych regulacji lub uwarunkowań, okres zasadniczej służby wojskowej nie podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury (art. 32 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS)”. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że okres służby wojskowej ubezpieczonego od dnia 22 kwietnia 1971 r. do dnia 14 kwietnia 1973 r. nie podlegał zaliczeniu do pracy w szczególnych warunkach. W ocenie tego Sądu, pozytywnej regulacji, że okres zasadniczej służby wojskowej jest okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie ma w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r., które dotyczy pracowników, a z chwilą podjęcia służby wojskowej nie można mówić o kontynuowaniu stosunku pracy. W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego: 1/ art. 32. ust. 4 ustawy emerytalnej w związku z § 19 ust. 2 oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. przez uznanie, że okres odbywania przez niego zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury, 2/ art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. przez uznanie, że skarżący nie wykazał okresu 15 lat pracy w warunkach szczególnych, 3/ art. 2 i 32 Konstytucji RP w związku z art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej przez uznanie, 5 że okres odbywania zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do okresów pracy w warunkach szczególnych przy ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury. Okolicznością przemawiającą za przyjęciem skargi do rozpoznania jest potrzeba wykładni art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej w powiązaniu z art. 32 ust. 1 - 3 oraz art. 184 ust. 1 tej ustawy i § 19 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego1983 r., które wywołują rozbieżności w orzecznictwie „w kontekście zagadnienia zaliczania okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej podczas zatrudnienia danego pracownika w tzw. warunkach szczególnych, który to rodzaj zatrudnienia umożliwia przejście na tzw. wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach”. Na rozbieżność tę wskazują orzeczenia powołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W ocenie skarżącego, zaaprobowane przez Sąd Apelacyjny stanowisko nie zostało w utrwalone judykaturze. W „najbardziej aktualnym” orzecznictwie przyjęto bowiem, że okres służby wojskowej dla żołnierza zatrudnionego przed powołaniem do czynnej służby wojskowej w warunkach szczególnych, który po zakończeniu tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, jest nie tylko okresem składowym w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emerytalnej, ale także okresem pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2012 r., I UK 399/11, LEX nr 1211140, z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, LEX nr 590248; II UK 219/09, LEX nr 590248 oraz z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108, a także liczne analogiczne orzeczenia Sądów Apelacyjnych. W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przyznanie skarżącemu prawa do emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6 Skarga kasacyjna zawierała usprawiedliwione podstawy. Rozbieżności jurysdykcyjne w orzecznictwie Sądów powszechnych, a także Sądu Najwyższego, zawierające diametralnie rozbieżną wykładnię art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, usunęła uchwała powiększonego składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2013 r., II UZP 6/13 (dotychczas niepublikowana), w której przyjęto, że czas zasadniczej służby wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 44, poz. 220, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 1974 r.) zalicza się - na warunkach wynikających z tego przepisu - do okresu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). W uzasadnieniu tego stanowiska skład powiększony Sądu Najwyższego uznał, że wymienione przepisy prawa materialnego pozwalają - na warunkach w nich wymienionych - zaliczać okresy zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach, wymaganego do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. Wprawdzie okres zasadniczej służby wojskowej nie był stricte okresem zatrudnienia, ponieważ przepisy ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (jednolity tekst: Dz.U. z 1963 r. Nr 20, poz. 108), a także ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. 2012 r., poz. 461) nie zrównywały okresu zasadniczej służby wojskowej z zatrudnieniem, ale nakazywały zaliczać okres tej służby do okresu zatrudnienia w zakresie określonych uprawnień. W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie miały regulacje prawne sprzed 1 stycznia 1999 r., ponieważ skarżący dochodzi emerytury na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej z 1998 r. W tym zakresie i w kwestii zaliczenia okresu zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach orzecznictwo Sądu Najwyższego nie było jednolite. O takim zaliczeniu Sąd Najwyższy pozytywnie orzekał w wyrokach: z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06 (OSNP 2007 nr 7-8, poz.108), z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 215/09 (OSNP 2011 7 nr 15-16, poz. 219), II UK 219/09 (niepublikowany), z dnia 9 marca 2010 r., I UK 333/09 (niepublikowany), z dnia 17 maja 2012 r., I UK 399/11 (niepublikowany), z dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11 (niepublikowany), z dnia 27 lipca 2012 r., I UK 82/12 (niepublikowany) i z dnia 5 czerwca 2013 r., III UK 87/12 (niepublikowany). Natomiast odmiennie (negatywnie) Sąd Najwyższy orzekał w wyrokach: z dnia 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81), z dnia 11 marca 2009 r., II UK 347/08 (niepublikowany), z dnia 8 kwietnia 2009 r., II UK 331/08 (niepublikowany), z dnia 24 kwietnia 2009 r., II UK 334/08, (OSNP 2010 nr 23-24, poz. 294), z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10 i w postanowieniu z dnia 20 kwietnia 2011 r., I UK 37/11 (niepublikowane). Wszystkie korzystne dla ubezpieczonych orzeczenia Sądu Najwyższego warunkowały zaliczenie zasadniczej służby wojskowej od odbycia jej w okresie zatrudnienia, w którym była wykonywana praca w szczególnych warunkach przed powołaniem pracownika do odbycia tej służby, która stanowiła naturalną przerwę w zatrudnieniu na stanowisku pracy w szczególnych warunkach, jeżeli bezpośrednio po odbyciu służby pracownik powracał do tego samego szczególnego zatrudnienia. Uprawnienie do zaliczenia zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach wyprowadzać należy z przepisów o powszechnym obowiązku służby wojskowej, czyli z art. 108 ustawy z 1967 r. i z § 5 rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz. 318 ze zm.). Za istotne uważa się także odniesienie do przepisów o I (pierwszej) kategorii zatrudnienia, określonych w przepisach dekretu z 1954 r. i ustawy z 1968 r. oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) i dalej w związku z § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 13, poz. 86 ze zm.) oraz w związku z § 19 ust. 2 aktualnego rozporządzenia z 1983 r. (w związku z art. 32 ust. 4 ustawy z 1998 r.). Według tych rergulacji, „uprzedni okres zasadniczej służby wojskowej na podstawie takiego ciągu regulacji jest okresem pracy w szczególnych warunkach”. Dlatego w najnowszych orzeczeniach Sąd Najwyższy „w większości” przyjmował, że okres służby wojskowej żołnierza zatrudnionego w warunkach szczególnych (bądź pierwszej 8 kategorii zatrudnienia) przed powołaniem do służby czynnej, który po zakończeniu tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, jest nie tylko okresem służby w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 1998 r., ale także okresem pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11, 27 lipca 2012 r., I UK 82/12 i z dnia 5 czerwca 2013 r., III UK 87/12). Podstawy zaliczenia okresu służby wojskowej do okresu pracy w warunkach szczególnych (pracy w szczególnym charakterze) należy poszukiwać w przepisach normujących prawo do świadczeń, a zatem w aktualnym stanie prawnym - w przepisach ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (wcześniej w przepisach dekretu z 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin i ustawy z 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin). Równocześnie, nie powinno budzić wątpliwości, że w tym zakresie znajdą zastosowanie przede wszystkim przepisy normujące odbywanie zasadniczej służby wojskowej, a w szczególności przepisy ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP, obowiązującej w czasie odbywania służby przez skarżącego, oraz przepisy wykonawcze do tej ustawy, w tym zwłaszcza regulacje rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin. W motywach wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., I UK 126/09, (OSNP 2011 nr 7-8, poz. 112), argumentowano, że okres odbywania zasadniczej służby wojskowej należy traktować jako okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jeżeli zostały spełnione warunki określone w art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w jego pierwotnym brzmieniu (Dz.U. Nr 44, poz. 220 ze zm.). Z dokonanego w tej sprawie przeglądu zmieniającego się stanu prawnego wynikało, że zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, okresami składkowymi są między innymi okresy czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne 9 albo okresy zastępczych form tej służby (pkt 4), co oznaczało, że okres czynnej służby wojskowej jest okresem składkowym, mimo że nie jest okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3. Równocześnie i przede wszystkim okres służby wojskowej z mocy przepisów o powszechnym obowiązku obrony był traktowany jak okres ubezpieczenia (podlegania ubezpieczeniu) z tytułu pozostawania w stosunku pracy (zrównany z takim okresem). W aktualnym stanie prawnym (od 1 stycznia 1999 r. - daty wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), okres zasadniczej służby wojskowej jest odrębnym od pracowniczego (art. 1 pkt 1 ustawy systemowej) tytułem obowiązkowego ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 11 tej ustawy). Okres służby wojskowej nie jest zatem okresem zatrudnienia w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym, ale jest okresem składkowym uwzględnianym do stażu ubezpieczeniowego. Definicję pojęcia okresu składkowego wprowadziła do systemu prawa ubezpieczeń społecznych ustawa z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). W art. 2 ust. 1 pkt 3 przewidywała ona, że przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń należało uwzględniać jako okresy składkowe, między innymi, okresy czynnej służby woj- skowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne albo zastępczych form tej służby. Wcześniej podobną regulacje zawierały przepisy dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Zgodnie z jego art. 7 ust. 1, za okresy zatrudnienia uważane były okresy pracy wykonywanej na obszarze Państwa Polskiego, jeżeli pracownikowi przysługiwało za nie wynagrodzenie, przy czym według art. 8 ust. 1 pkt 4 dekretu - do okresów zatrudnienia wymaganych do uzyskania renty zaliczano między innymi okres służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. Tak samo ta kwestia unormowana była w ustawie o p.z.e., która za okresy zatrudnienia uznawała okresy pozostawania w stosunku pracy na obszarze Państwa Polskiego, jeżeli osoby zatrudnione pobierały w tych okresach wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa (art. 8 ust. 1), przy czym okresy 10 niezawodowej służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. i służby w oddziałach powstańczych w powstaniach śląskich w latach 1919-1921 oraz w powstaniu wielkopolskim (10 ust. 1 pkt 4) były traktowane jako okresy zaliczalne do okresów zatrudnienia. Podobne rozwiązanie przyjęte zostały w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Uznawała ona za okresy zatrudnienia wymagane do uzyskania świadczeń określonych tą ustawą - okresy pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński albo opiekuńczy (art. 11 ust. 1). Natomiast okresy służby wojskowej pełnionej w Wojsku Polskim oraz służby w Milicji Obywatelskiej, organach bezpieczeństwa publicznego i Służbie Więziennej były uznane za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia (art. 11 ust. 2 pkt 10). W dekrecie z 1954 r. ustalono (w art. 9 ust. 1) dwie kategorie zatrudnienia pracowników, różnicując wiek emerytalny według kryterium kategorii zatrudnienia. W wydanym na jego podstawie - art. 10 ust. 2, rozporządzeniu z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia ustalono, że okresy wymienione w art. 8 dekretu (obejmujące również okresy służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r.) zalicza się do wymaganych okresów zatrudnienia tak jak zatrudnienie w II kategorii, z wyjątkiem tych okresów służby wojskowej, które w myśl obowiązujących przepisów podlegają zaliczeniu do I kategorii zatrudnienia. Jeżeli jednak pracownik bezpośrednio przed okresami wymienionymi w art. 8 dekretu wykonywał zatrudnienie w I kategorii, okresy te zaliczano tak jak zatrudnienie w I kategorii zatrudnienia (§ 5 rozporządzenia). Na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, okres zasadniczej służby wojskowej nie jest aktualnie i nie był na podstawie „przeszłych” regulacji, stricte okresem zatrudnienia, ale jego uwzględnianie do wymaganego wedle regulacji szczególnych stażu ubezpieczeniowego nie było kwestionowane. Zgodnie z obowiązującym w okresie odbywania służby wojskowej przez skarżącego art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony (Dz.U. z 1967 r. Nr 44, poz. 220), okres odbytej zasadniczej lub okresowej służby wojskowej zaliczał się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, tym pracownikom, którzy po odbyciu tej służby podjęli zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w 11 którym byli zatrudnieni przed powołaniem do służby albo w tej samej gałęzi pracy. Przepis art. 106 ust. 1 tej ustawy ustanawiał obowiązek pracodawcy, który zatrudniał pracownika w dniu powołania do zasadniczej służby wojskowej, do zatrudnienia go na poprzednio zajmowanym stanowisku lub na stanowisku równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz zaszeregowania osobistego jeżeli w ciągu 30 dni od dnia zwolnienia z tej służby pracownik zgłosił swój powrót do zakładu pracy w celu podjęcia zatrudnienia. Jedynie „dla porządku” w orzecznictwie wskazywano, iż przewidziany w art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu pierwotnym, trzydziestodniowy okres, w którym pracownik miał zgłosić powrót do pracy u pracodawcy zatrudniającego go przed służbą wojskową, nie był okresem służby wojskowej ani okresem pracy, dlatego nie podlegał zaliczeniu do okresu zatrudnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., II UK 125/11, OSNP 2013 nr 1-2, poz. 18). Szczegółowe zasady zaliczenia zasadniczej służby wojskowej skarżącego do okresu zatrudnienia były uregulowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin. Z jego § 5 ust. 1 wynikało, że pracownikowi, który podjął zatrudnienie po odbyciu służby, zaliczało się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi pracy oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Rozporządzenie to zostało uchylone z dniem 1 września 1979 r. przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin (Dz.U. Nr 21, poz. 125). Przepis art. 108 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony został nieznacznie zmieniony z dniem 1 stycznia 1975 r. przez art. X pkt 2 lit. c ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks pracy, Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.) i zgodnie z jego nowym brzmieniem, czas odbywania zasadniczej lub okresowej służby wojskowej wliczał się pracownikowi do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w 12 którym był zatrudniony przed powołaniem do służby. Poważniejsza zmiana nastąpiła w brzmieniu przepisów ujętym w tekście jednolitym (Dz.U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111). W myśl art. 120 ust. 1, pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni od zwolnienia z zasadniczej lub okresowej służby wojskowej podjął pracę, czas odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym podjął pracę, w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z Kodeksu pracy oraz przepisów szczególnych. Pomimo kolejnych zmian redakcyjnych przepisów o powszechnym obowiązku obrony, zawsze zatem obowiązywała zasada „wliczania” okresów odbywania zasadniczej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z wykonywanym zatrudnieniem, które „przerywał” okres służby wojskowej, w tym do uprawnień emerytalno-rentowych. Zgodnie art. 1 pkt 39 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie ustawy o służbie zastępczej (Dz.U. Nr 180, poz. 1496), który nadał nową treść między innymi art. 120 ust. 3 ustawy i obowiązuje do chwili obecnej, pracownikowi, który podjął pracę po upływie trzydziestu dni od dnia zwolnienia z czynnej służby wojskowej, czas odbywania tej służby wlicza się do okresu zatrudnienia wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień wynikających ze stosunku pracy, z wyjątkiem uprawnień przysługujących wyłącznie pracownikom u pracodawcy, u którego podjęli pracę. Do oceny określonego stanu faktycznego, w tym zrealizowanego przed wejściem w życie ustawy o emeryturach i rentach, wywołującego określony skutek prawny, należy stosować ówcześnie obowiązujące przepisy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2013 r., I UK 544/12), w którym przyjęto, że przy kwalifikowaniu okresu zasadniczej służby wojskowej jako okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, należy stosować regulacje prawne obowiązujące w okresie odbywania tej służby. W okresie odbywania służby wojskowej przez skarżącego (od 22 kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r.) szczególne uprawnienia żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową normował art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony (w jego pierwotnym brzmieniu) oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. Z przepisów tych wynikała zasada, że pracownikowi, który w prawnie określonym terminie po zakończeniu służby wojskowej podjął pracę u pracodawcy, 13 u którego był zatrudniony w chwili powołania do tej służby, okres służby podlegał wliczeniu do okresu zatrudnienia w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Przepisy te ustanawiały zatem tzw. fikcję prawną, z której wynikało, że pracownik zatrudniony w szczególnych warunkach, który po zakończeniu czynnej służby wojskowej powracał do tego samego zatrudnienia w przepisanym terminie, zachowywał w okresie pełnienia tej służby status zatrudnionego w szczególnych warunkach w rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Nie dotyczyło to przypadku, gdy okres zasadniczej służby wojskowej nie przypadał w okresie takiego szczególnego zatrudnienia. W konsekwencji nie ulega wątpliwości, że ustawa z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym oraz ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej regulowały odbywanie zasadniczej służby wojskowej w przepisach „gwarancyjnych” (odpowiednio art. 125 tej pierwszej oraz art. 108 ust. 1 tej drugiej) nie tylko dla celów zachowania uprawnień pracowniczych, poprzez zaliczanie okresów służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień (art. 125 ustawy z 1959 r.), ale także w zakresie wszelkich uprawnień związanych z takim zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu służby wojskowej pracownik podjął („odzyskał”) zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony przed powołaniem do służby (art. 108 ustawy z 1967 r.). Przepisy te znajdują zastosowanie również w zakresie kwalifikowania takiej służby do okresów ubezpieczenia społecznego, dlatego odbywanie poborowej („przymusowej”) służby wojskowej przez skarżącego gwarantowało skarżącemu, po spełnieniu warunków w niej wskazanych (określonych w art. 106 ust. 1), wliczenie okresu służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem pod warunkiem, że po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w szczególnych warunkach w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony przed powołaniem do służby. Według przepisów rozporządzenia wykonawczego z 1968 r., pracownikowi, który podjął zatrudnienie (stosownie do zasad określonych w § 1 lub 2), zalicza się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w 14 zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi pracy oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. W konsekwencji nie tylko z gramatycznej, ale także celowościowej i systemowej wykładni tych przepisów, w sposób niebudzący wątpliwości wynikało, że pod rządem przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz wydanego na podstawie jej art. 108 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy, pracownikowi zatrudnionemu przed powołaniem do czynnej służby wojskowej w warunkach szczególnych (lub I kategorii zatrudnienia), który po zakończeniu tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, czas odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem przed powołaniem do służby wojskowej oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. W konsekwencji, taki okres służby wojskowej był nie tylko okresem służby w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach, ale także okresem pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., jeżeli dodatkowo uwzględni się wartości konstytucyjne sygnalizowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06, w którym wskazano, że z wynikającego z art. 85 ust. 1 Konstytucji obowiązku obywatela polskiego obrony ojczyzny oraz z art. 2 i 32 ust. 1 i 2 Konstytucji wynika zakaz ustanawiania takich regulacji ustawowych lub dokonywania takiej wykładni przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które dopuszczałyby jakiekolwiek pokrzywdzenie obywatela z powodu wykonywania pu- blicznego obowiązku obrony ojczyzny. Skład orzekający podzielił argumentację zawartą w treści oraz w wyżej zreferowanych motywach uchwały powiększonego składu Sądu Najwyższego, która została podjęta w celu ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych (art. 1 pkt 1a i 1b ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r. Nr 499), przeto wymagała uwzględnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy. W konsekwencji w rozpoznanej sprawie Sąd Najwyższy 15 wyrokował jak w sentencji na podstawie art. 39816 k.p.c., orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego w zgodzie z art. 98 k.p.c.