II UKN 457/99

Wyrok z dnia 31 marca 2000 r. II UKN 457/99 Warunkiem objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą jest zgłoszenie działalności do ubez- pieczenia społecznego, połączone z jej rzeczywistym prowadzeniem na pods- tawie wpisu do ewidencji lub koncesji. Nie jest natomiast takim warunkiem zgłoszenie działalności w urzędzie skarbowym w celu wymierzenia podatku. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2000 r. sprawy z wniosku Bożeny D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o usta- lenie obowiązku ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 lutego 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. w decyzji z dnia 6 kwietnia 1998 r. ustalił, że Bożena D. nie podlega od dnia 1 sierpnia 1997 r. i nadal ubezpie- czeniu społecznemu przewidzianemu w ustawie z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpie- czeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) i w związku z tym odmówił wypłaty zasiłku chorobowego za okres od 17 września do 28 grudnia 1997 r. Pods- tawę wydania powyższej decyzji stanowiło ustalenie, że mimo wpisania do ewidencji działalności gospodarczej dnia 30 lipca 1997 r., wnioskodawczyni nie podjęła tej działalności. Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 25 czerwca 1998 r. zmienił w ten sposób zaskarżoną decyzję, że ustalił, iż ubezpieczona Bożena D. podlegała 2 ubezpieczeniu społecznemu od dnia 1 do 22 sierpnia 1997 r. oraz od 17 września do 28 grudnia 1997 r. i oddalił odwołanie wnioskodawczyni w pozostałej części. Sąd pierwszej instancji ustalił, że na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodar- czej z dnia 30 lipca 1997 r. wnioskodawczyni rozpoczęła działalność gospodarczą w zakresie handlu obwoźnego – sprzedaży artykułów przemysłowych pochodzenia krajowego i zagranicznego od dnia 1 sierpnia 1997 r. Działalność tę prowadziła do dnia 22 sierpnia 1997 r. Od dnia 17 września 1997 r. wnioskodawczyni korzystała ze zwolnienia lekarskiego z powodu choroby, a od dnia 29 grudnia 1997 r. – z urlopu macierzyńskiego. Skoro więc wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą do dnia 22 sierpnia 1997 r., a zachorowała w ciągu miesiąca od zaprzestania tej działalności, tj. 17 września 1997 r., to zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz.143 ze zm.) nabyła prawo do zasiłku chorobowego w czasie od 17 września do 28 grudnia 1997 r., gdyż podlegała ubezpieczeniu społecznemu od 1 do 22 sierpnia 1997 r. W apelacji od wyroku Sądu Wojewódzkiego organ rentowy twierdził, że wnios- kodawczyni pozorowała prowadzenie działalności, na co wskazywały ujawnione podczas kontroli poważne nieprawidłowości w dokumentowaniu handlu obwoźnego oraz rażące sprzeczności w oświadczeniach wnioskodawczyni składanych przez nią samą. Sam fakt rezerwacji przez męża wnioskodawczyni dwustanowiskowego miejs- ca na targowisku w O. nie potwierdza prowadzenia działalności gospodarczej wnios- kodawczyni, zwłaszcza że nie przedstawiła dowodu uiszczenia opłaty targowiskowej, chociaż podawała, iż sprzedaży dokonywała na targowiskach w O., W. i w K. Nie podała również jednoznacznie daty rozpoczęcia działalności gospodarczej, mia- nowicie w zgłoszeniu do ubezpieczenia i do protokołów podała datę 1 sierpnia 1997 r., natomiast w Urzędzie Skarbowym w O. - 18 sierpnia 1997 r., choć do tej daty była już siedmiokrotnie na targowisku. Z ewidencji przychodów wynikało też, że w okresie od 1 do 22 sierpnia 1997 r. wnioskodawczyni była na targowiskach 11 razy, nato- miast z przedstawionych później przez jej męża dowodów w postaci ewidencji przy- chodów wynikały 3 dodatkowe wyjazdy na targowiska we wrześniu 1997 r., przedłu- żające działalność do dnia 6 września 1997 r. Zdaniem organu rentowego, wyjazdy te zostały dopisane do ewidencji przychodów już po przeprowadzeniu kontroli i 3 słusznie nie zostały uznane przez Sąd Wojewódzki. Ponadto wnioskodawczyni nie przedstawiła dowodów zakupu od męża (prowadzącego także działalność gospodar- czą) towarów jakoby sprzedawanych w sierpniu 1997 r., jak również ewidencji sprze- daży dziennej, którą była obowiązana prowadzić dla celów podatkowych. Złożony przez męża wnioskodawczyni w dniu 2 lutego 1998 r. notes, zawierający rozchód dzienny towaru między innymi w okresie od 2 do 6 września 1997 r., nasuwa podej- rzenie, że jego treść została dopisana po przeprowadzeniu kontroli. Przytaczając podane wyżej twierdzenia i zarzuty strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 10 lutego 1999 r. oddalił ape- lację. Uznał, że brak jest w sprawie dowodów świadczących o tym, że wnioskodaw- czyni jakoby pozorowała prowadzenie działalności gospodarczej. Wprawdzie w ape- lacji strona pozwana przytoczyła szereg przykładów wskazujących na nieprawidło- wości w prowadzeniu działalności gospodarczej, jednak nie podała żadnego przeko- nywającego argumentu na to, że działalność ta w okresie od 1 do 22 sierpnia 1997 r. faktycznie nie była prowadzona. Nie może być wystarczającym argumentem brak dowodu opłaty targowiskowej, podawanie przez wnioskodawczynię różnych termi- nów rozpoczęcia działalności gospodarczej, brak dokumentów świadczących o za- kupie towarów bądź też sposób uiszczania podatku. Nieprawidłowości te mogą po- wodować konsekwencje karno-skarbowe, ale nie są wystarczającym dowodem nie- prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej. Zresztą w postę- powaniu przed Sądem Apelacyjnym wnioskodawczyni złożyła wystawiony dnia 30 lipca 1997 r. na jej nazwisko rachunek Firmy Handlowej „A.” na zakup odzieży dams- kiej o wartości 1.360,00 zł. Do wątpliwości organu rentowego, wyrażających się w stwierdzeniu, że na podstawie „sprawozdania i załączonych protokołów nie można jednoznacznie ustalić, czy Bożena D. prowadziła działalność gospodarczą czy też nie”, Sąd Apelacyjny odniósł się w ten sposób, że „uzyskanie zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej w zakresie handlu obwoźnego od 1.8.1997 r., uzyskanie statystycznego numeru identyfikacyjnego Regon oraz numeru identyfikacji podatkowej, dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i uiszczenie po- datku w Urzędzie Skarbowym” uznał za rozstrzygające dla sprawy. Dlatego też po- dzielił stanowisko Sądu Wojewódzkiego co do tego, że od 1 do 22 sierpnia 1997 r. wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą w zakresie handlu obwoźnego i z tego tytułu podlegała ubezpieczeniu społecznemu przewidzianemu w art. 1 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin. W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 1 ust. 1 oraz art. 3 ust. 1 wskazanej wcześniej ustawy wskutek niesłusznego przyjęcia, że wnioskodawczyni podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pro- wadzenia działalności gospodarczej w czasie od 1 do 22 sierpnia 1997 r., mimo iż nie podjęła tej działalności. Organ rentowy zarzucił ponadto naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 KPC, gdyż Sąd niedostatecznie wyjaśnił okoliczności sprawy i nietrafnie ocenił materiał dowodowy. Zdaniem organu rentowego, na wnios- kodawczyni – a nie na organie rentowym – ciążył obowiązek udowodnienia, że speł- niała warunki do objęcia jej ubezpieczeniem społecznym, Tymczasem wnioskodaw- czyni nie przedstawiła dowodów opłat targowych, okazując jedynie dowód opłaty za rezerwację dwóch stanowisk przez jej męża Jerzego D., podawała różne terminy rozpoczęcia działalności gospodarczej, zgłosiła wniosek o wpis do ewidencji działal- ności gospodarczej będąc w ciąży, nie okazała dowodów zakupu towarów, a rachu- nek wystawiony przez Firmę Handlową „A.”, złożony dopiero w postępowaniu apela- cyjnym, nie został ujęty w książce przychodów. Wszystkie te okoliczności, niedos- tatecznie rozważone przez Sąd Apelacyjny, przemawiają za nierozpoczęciem dzia- łalności gospodarczej. Tym samym nie było podstaw do zastosowania art. 1 ustawy o działalności gospodarczej. Z tego względu organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o jego zmianę przez ustalenie, że wnioskodawczyni nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. W odpowiedzi na kasację wnioskodawczyni zażądała jej oddalenia, wyjaśnia- jąc, że jednorazowych opłat targowych nie przechowywała, gdyż koszty korzystania z miejsc na targowiskach nie są odliczane od podatku. Prowadziła „natomiast książkę przychodów dla ryczałtowców”, okazała rachunki na zakup towarów oraz dzienne rozchody asortymentu i zapłaty podatku, a także uzyskała wpis prowadzonej działal- ności gospodarczej do ewidencji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 Kasacja okazała się niezasadna. Przede wszystkim należy zauważyć, że po wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach spór w sprawie ograniczał się do kwestii, czy wnioskodawczyni faktycznie rozpoczęła działalność gospodarczą i czy prowa- dziła ją w czasie od 1 do 22 sierpnia 1997 r. Wbrew stanowisku strony pozwanej, Sądy obu instancji nie popełniły błędu ustalając tę okoliczność. Ze sprawozdania z kontroli doraźnej z dnia 13 lutego 1998 r., przeprowadzonej przez inspektora Wy- działu Kontroli ZUS Oddziału w C. Janinę M., wynika bowiem, że wnioskodawczyni rozpoczęła działalność w zakresie handlu obwoźnego od dnia 1 sierpnia 1997 r. i prowadziła (osobną) książkę ryczałtową. Do dnia 22 sierpnia 1997 r. w książce tej znalazło się 11 zapisów świadczących o prowadzeniu handlu i uzyskiwaniu obrotów. Jednak w ocenie inspektora, czynności wnioskodawczyni w dniu, w którym zajmo- wała się handlem, zabierały jej każdorazowo 5 godzin, co daje łącznie 55 godzin, czyli rozmiar czasu nie wystarczający do ubezpieczenia społecznego. Również ze sprawozdania z kontroli doraźnej sporządzonego dnia 4 marca 1998 r. przez za- stępcę kierownika Wydziału Kontroli ZUS Ryszarda W. wynika, że w rejestrze roz- chodów prowadzonym przez wnioskodawczynię został odnotowany utarg w kwocie 1.683 zł pochodzący ze sprzedaży towarów w dniach 1,2,5,7,8,12,14,19,21 i 22 sierpnia 1997 r., chociaż w jego ocenie wnioskodawczyni nie udowodniła swego pobytu na targowiskach w te dni, gdyż nie okazała kwitów opłat targowych za sier- pień 1997 r., zaś przedłożone kwity wpłaty podatku od obrotu za sierpień i wrzesień 1997 r. do Urzędu Skarbowego w O. zawierały błędy w wyliczeniu należności. W świetle faktów opisanych w sprawozdaniach, a pomijając ocenę tych faktów przez osoby, które sporządziły sprawozdania, należy stwierdzić, że istniały podstawy do ustalenia przez Sąd Apelacyjny, iż wnioskodawczyni rozpoczęła działalność gos- podarczą od dnia 1 sierpnia 1997 r. i działalność tę faktycznie prowadziła. Nie jest więc trafny zarzut strony pozwanej zawarty w kasacji, że Sąd Apelacyjny naruszył art. 233 § 1 KPC, gdyż niedostatecznie wyjaśnił okoliczności sprawy i nietrafnie oce- nił materiał dowodowy. Nie może bowiem wzruszyć dokonanych ustaleń brak pokwi- towań na uiszczenie przez wnioskodawczynię opłaty targowej, skoro były to opłaty jednorazowe, nie wymagające przechowywania ze względu na możliwość odliczenia ich od podatku. Nie przemawia także przeciwko dokonanym ustaleniom nieprawidło- we – zdaniem strony pozwanej – wyliczenie przez wnioskodawczynię podatku od obrotu. Jest to bowiem sprawa między wnioskodawczynią a organami podatkowymi. Wreszcie nie może mieć decydującego znaczenia okoliczność, że w Urzędzie Skar- 6 bowym w O. wnioskodawczyni zgłosiła rozpoczęcie działalności gospodarczej w dniu 18 sierpnia 1997 r., natomiast wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym, złożony w Oddziale ZUS w C., pochodził z dnia 1 sierpnia 1997 r., ponieważ z punktu widzenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu osób prowadzących działalność gospodarczą istotne znaczenie ma fakt dokonania zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, połączony z faktycznym prowadzeniem działalności gospodarczej na podstawie formalnego wpisu tej działalności do ewidencji. Należy poza tym zazna- czyć, co zauważył także Sąd Apelacyjny, że organ rentowy, wydając decyzję nieko- rzystną dla wnioskodawczyni, nie twierdził kategorycznie, że nie prowadziła ona działalności gospodarczej, lecz że na podstawie „sprawozdania i załączonych proto- kołów nie można jednoznacznie ustalić, czy Bożena D. prowadziła działalność gos- podarczą czy też nie”. Z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) wynika, że warunkiem objęcia obowiązkowym ubez- pieczeniem społecznym osób wymienionych w tytule ustawy jest – oprócz posiadania przez nie obywatelstwa polskiego – prowadzenie na własny rachunek działalności gospodarczej na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej (lub konce- sji). Organ rentowy nie kwestionował tego, że wnioskodawczyni uzyskała wpis pro- wadzonej przez siebie działalności do ewidencji oraz że stało się to dnia 30 lipca 1997 r., z mocą od 1 sierpnia 1997 r. Tak więc wskazany w art. 1 ust. 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r. warunek formalny został niewątpliwie spełniony. Za nietrafne nale- żało jednak uznać stanowisko strony pozwanej, przywiązujące tak duże znaczenie do daty zgłoszenia przez wnioskodawczynię działalności w Urzędzie Skarbowym w O., która była późniejsza (18 sierpnia 1997 r.) niż data zgłoszenia przez nią działal- ności do ewidencji (30 lipca 1997 r.). Zgłoszenie bowiem działalności w celu wymie- rzenia podatku od prowadzonej działalności nie jest warunkiem wymaganym ustawą o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, w związku z czym data tego zgłoszenia mogłaby być tylko pośrednim dowodem i to nie wyłącznym, wskazującym na czas prowadzenia przez wnioskodawczynię działalno- ści gospodarczej. Trzeba poza tym zauważyć, że strona pozwana nie kwestionowała również i tego, że wnioskodawczyni zgłosiła wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym od dnia 1 sierpnia 1997 r. i okoliczność tę podawała kilkakrotnie w swoich pismach, znajdujących się w aktach sprawy i w aktach organu rentowego. 7 Według art. 3 ust. 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r. obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności rodzącej obowiązek ubezpieczenia, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie działalności. Z punktu widzenia tego przepi- su istotne znaczenie ma zatem rozpoczęcie i prowadzenie działalności, o której sta- nowi art. 1 ustawy, czyli takiej, która jest prowadzona na własny rachunek i na pods- tawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub na podstawie koncesji, okre- ślonych w przepisach o działalności gospodarczej. Te zaś okoliczności zostały w sprawie wyjaśnione i ustalone. Nie jest więc zasadny zarzut kasacji, według którego w stanie faktycznym sprawy Sąd Wojewódzki wydał wyrok z naruszeniem art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. Oznacza to, że kasacja oparta na drugiej z powołanych w niej podstaw również nie mogła odnieść skutku. Z tych względów i z mocy art. 39312 KPC Sąd Najwyższy orzekł jak w senten- cji wyroku. ========================================