I UK 320/12

uzasadnienie wyroku z dnia 26 lipca 2011 r., I PK 22/11, OSNP 2012 nr 19-20, poz. 235). Dla zakresu sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, oznacza to, że przepisy art. 15 i 22 ustawy zasiłkowej należy wykładać w powiązaniu z - wynikającą z art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1 i art. 6 ust. 1 tej ustawy - generalną zasadą przysługiwania zasiłku chorobowego w każdym przypadku niezdolności do pracy, a ustanowione w jej przepisach wyjątki od tej zasady, powodujące wyłączenie lub ograniczenie prawa do zasiłku, muszą być odczytywane ściśle i wprost. Przy dokonywaniu tej wykładni należy również mieć na uwadze, że pozbawienie prawa do zasiłku chorobowego (świadczenia rehabilitacyjnego) nie stanowi sankcji za popełnienie czynu karalnego, ale jest wyłącznie sankcją za spowodowanie niezdolności do pracy (bezpośrednio lub pośrednio) przez umyślne i karalne zachowanie samego ubezpieczonego. Wynika to już tylko z użytego w art. 15 ust. 1 ustawy zasiłkowej zwrotu „w wyniku umyślnego przestępstwa lub wykroczenia popełnionego przez tego ubezpieczonego”. Niewątpliwie w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy zasiłkowej fakt (okoliczność) popełnienia przez ubezpieczonego umyślnego przestępstwa lub wykroczenia podlega stwierdzeniu na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu karnego. O ile przy umyślnych przestępstwach skutkowych (np. udziału w bójce lub pobiciu - art. 7 158 k.k.) kwestia powstania u ubezpieczonego niezdolności do pracy w wyniku ich popełnienia nie budzi większych wątpliwości, to wyłaniać się one mogą np. w przypadku stwierdzenia przez sąd karny popełnienia nieumyślnego przestępstwa skutkowego polegającego na spowodowaniu wypadku przez ubezpieczonego prowadzącego pojazd w stanie nietrzeźwości bądź umyślnego przestępstwa formalnego określonego w art. 178a k.k. W tym pierwszym przypadku sytuacja wydaje się prostsza o tyle, że zachowanie sprawcy, kierującego pojazdem w stanie nietrzeźwości lub po użyciu środka odurzającego, który w następstwie naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu powoduje wypadek komunikacyjny, stanowi dwa odrębne czyny zabronione - jeden określony w art. 178a § 1 lub 2 k.k., drugi zaś - w art. 177 § 1 lub 2 k.k. w związku z art. 178 § 1 k.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2002 r., I KZP 4/02, OSNKW 2002 nr 5-6, poz. 37). Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżący został skazany prawomocnym wyrokiem sądu karnego wyłącznie za popełnienie występku określonego w art. 178a § 1 k.k. Objęty tym przepisem czyn karalny stanowi działanie polegające na prowadzeniu (kierowaniu) pojazdu w - abstrakcyjnie narażającym na niebezpieczeństwo - stanie nietrzeźwości i jest dokonany w momencie podjęcia jazdy, bez konieczności nastąpienia jakiegokolwiek skutku. Ustanowione w art. 15 ust. 1 ustawy zasiłkowej wymaganie, aby niezdolność do pracy ubezpieczonego spowodowana została „w wyniku” popełnionego przez niego umyślnego przestępstwa lub wykroczenia, wskazuje na konieczność wystąpienia pomiędzy tymi elementami związku przyczynowego. Językowo zwrot „w wyniku” znaczy bowiem tyle, co „wskutek”, „w rezultacie”, „w następstwie”, „co wynika z jakiegoś działania”, a więc „co jest następstwem przyczynowym czegoś”. Sąd drugiej instancji - przyjmując, że skarżący „popełniając umyślny występek z art. 178a k.k. spowodował wypadek”, którego skutkiem była jego niezdolność do pracy - zdaje się prezentować stanowisko, że prowadzenie przez skarżącego pojazdu w stanie nietrzeźwości stworzyło warunki do powstania zdarzenia („wypadku”) będącego bezpośrednią przyczyną skutku w postaci niezdolności do pracy, a zarówno ta niezdolność do pracy, jak i powodujące ją zdarzenie („wypadek”) stanowią normalne następstwo kierowania pojazdem przez osobę nieposiadającą pełnych zdolności psychomotorycznych z uwagi na stan nietrzeźwości. Można 8 zatem uznać, że Sąd odwoławczy posłużył się teorią adekwatnego związku przyczynowego, w pierwszej kolejności dokonując wyselekcjonowania zdarzeń istotnych dla ustalenia relacji przyczynowo-skutkowej (teoria równowartości warunków, conditio sine qua non), co doprowadziło go do wniosku, iż niezdolność skarżącego do pracy pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym z jego zachowaniem polegającym na prowadzeniu pojazdu w czasie znajdowania się w stanie nietrzeźwości (bez tego warunku niezdolność wnioskodawcy do pracy nie powstałaby), a następnie przyjął, że niezdolność skarżącego do pracy spowodowana obrażeniami odniesionymi wskutek uderzenia samochodu w drzewo stanowi normalne następstwo popełnienia występku z art. 178a k.k. z uwagi na prowadzenie pojazdu przy niezachowanych zdolnościach psychomotorycznych. Ten końcowy wniosek rozważań Sądu drugiej instancji budzi jednak poważne zastrzeżenia. O ile bowiem - co wynika z testu conditio sine qua non - pomiędzy podjęciem przez skarżącego jazdy w stanie nietrzeźwości a zaistnieniem zdarzenia powodującego u niego niezdolność do pracy istnieje związek przyczynowy (gdyby skarżący nie podjął jazdy, nie doszłoby do zdarzenia), to nie jest to związek adekwatny, gdyż co prawda posiadanie 1,9 promila stężenia alkoholu we krwi niewątpliwie powoduje co najmniej zaburzenie zdolności psychomotorycznych, jednakże typowym następstwem prowadzenia pojazdu w takim stanie nie jest powstanie obrażeń powodujących niezdolność do pracy. W omawianym przypadku dla ustalenia związku przyczynowego w rozumieniu art. 15 ust. 1 ustawy zasiłkowej nie jest zatem właściwa stosowana w prawie cywilnym teoria adekwatnego związku przyczynowego. Zresztą powołany przepis do takiego związku nie odsyła, jak czyni to art. 361 § 1 k.c. W art. 15 ust. 1 ustawy zasiłkowej chodzi o skutek w postaci powstania u ubezpieczonego niezdolności do pracy jako następstwa popełnienia przez niego umyślnego przestępstwa lub wykroczenia. W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną, z przepisu tego nie można wyprowadzić reguły, że do unicestwienia prawa ubezpieczonego do zasiłku chorobowego (świadczenia rehabilitacyjnego) dochodzi w przypadku wystąpienia jakiegokolwiek związku pomiędzy popełnieniem przez niego umyślnego czynu karalnego a powstaniem niezdolności do pracy. Pomiędzy tymi faktami musi 9 zachodzić związek przyczynowy tego rodzaju, że gdyby ubezpieczony nie popełnił umyślnego przestępstwa lub wykroczenia, to w okolicznościach konkretnego przypadku z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że niezdolność do pracy (zdarzenie ją powodujące) nie powstałaby. Jest to zatem związek przyczynowy bliski stosowanej w prawie karnym w odniesieniu do przestępstw skutkowych polegających na naruszeniu reguł ostrożności (np. spowodowania wypadku komunikacyjnego przez prowadzącego pojazd w stanie nietrzeźwości - art. 177 § 1 lub 2 w związku z art. 178 § 1 k.k.) teorii obiektywnej przypisywalności. Według tej teorii przypisanie skutku wymaga ustalenia, że po pierwsze - zachowanie sprawcy stworzyło niebezpieczeństwo dla dobra chronionego prawem i po drugie - do skutku z dużym prawdopodobieństwem by nie doszło, gdyby sprawca przestrzegał obowiązujących w tym wypadku reguł ostrożności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się w tym zakresie, że - w świetle art. 9 § 2 k.k., który posługuje się zwrotem „na skutek niezachowania ostrożności” - przypisanie przestępstwa skutkowego wymaga zawsze ustalenia związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem konkretnej reguły ostrożności a popełnieniem czynu zabronionego. Sam fakt, iż uczestnik ruchu naruszył obowiązującą regułę ostrożności (np. prowadził pojazd będąc w stanie nietrzeźwości) nie wystarcza do przypisania mu spowodowania wypadku, jeżeli nie zostanie ustalone, że wypadek był następstwem naruszenia tej właśnie reguły, a nie wyniknął z innej przyczyny (np. naruszenia zasad bezpieczeństwa przez innego uczestnika ruchu drogowego). Oznacza to, że nie wypełniają znamion przestępstwa takie naruszenia reguł ostrożności, które nie pozostają w związku z popełnieniem czynu zabronionego. Inaczej rzecz ujmując, nie można przypisać spowodowania wypadku nietrzeźwemu kierowcy, jeżeli zostanie ustalone, że przyczyną wypadku było naruszenie zasad bezpieczeństwa przez innego uczestnika ruchu drogowego, a nie nietrzeźwość kierującego pojazdem, która co prawda jest naruszeniem reguły ostrożności, ale w tym przypadku - nieistotnym. Spowodowanie skutku tylko wtedy może być przypisane sprawcy, gdy przestrzeganie przez niego obowiązku ostrożności (w tym przypadku przestrzeganie obowiązku trzeźwości) zapobiegłoby nastąpieniu skutku (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1998 r., V KKN 303/97, OSNKW 1998 nr 11-12, poz. 50; z dnia 8 marca 2000 r., III KKN 10 231/98, OSNKW 2000 nr 5-6, poz. 45; z dnia 20 maja 2009 r., II KK 306/09, OSNwSK 2010 nr 1, poz. 1058 oraz postanowienie z dnia 7 czerwca 2011 r., III KK 49/11, LEX nr 860605). Odwołanie się do teorii obiektywnej przypisywalności znajduje swoje uzasadnienie również w tym, że art. 15 ust. 2 ustawy zasiłkowej odsyła w kwestii stwierdzenia okoliczności popełnienia przez ubezpieczonego umyślnego przestępstwa lub wykroczenia do prawomocnego wyroku sądu karnego. W odniesieniu do przypadku skarżącego konieczne jest zatem ustalenie, czy gdyby przestrzegał reguły nakazującej prowadzenie pojazdu w stanie trzeźwości, z dużym prawdopodobieństwem nie doszłoby do utraty przez niego panowania nad pojazdem i uderzenia w drzewo, czego konsekwencją było powstanie niezdolności do pracy wskutek odniesionych obrażeń. Sąd drugiej instancji za podstawę swojego rozstrzygnięcia przyjął ustalenie, że to skarżący „spowodował wypadek”, gdyż „nie można przyjąć, że osoba będąca w stanie nietrzeźwości ma zachowane zdolności psychomotoryczne i będzie prawidłowo prowadziła pojazd mechaniczny i prawidłowo reagowała na warunki panujące na drodze”. Sąd odwoławczy nie wyjaśnił jednak, na czym ustalenie to oparł i z jakich względów zmienił w tym zakresie ustalenie Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym przyczyną zdarzenia nie był stan nietrzeźwości wnioskodawcy, ale nieprawidłowe zachowanie innego uczestnika ruchu drogowego, który - w trakcie wykonywania przez skarżącego manewru wyprzedzania - zbytnio zbliżył się do środka jezdni, zmuszając go do „zjechania na lewo”, czego skutkiem było uderzenie w krawężnik i utrata panowania nad pojazdem. Nie wiadomo, czy Sąd drugiej instancji zmieniając ustalenia w tym zakresie oparł się na środkach dowodowych, a jeśli tak to jakich i jak je ocenił, czy też na innych środkach (bezdowodowych), np. domniemaniu faktycznym (art. 231 k.p.c.). Tymczasem w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ponieważ postępowanie przed sądem apelacyjnym jest dalszym ciągiem merytorycznego rozpoznania sprawy (art. 382 k.p.c.), to sąd ten powinien dokonać samodzielnej oceny wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji i poczynić własne ustalenia faktyczne oraz w uzasadnieniu swojego orzeczenia zdać szczegółową relację z oceny zgromadzonego materiału i dokonanych ustaleń (art. 328 § 2 k.p.c.), przy uwzględnieniu charakteru orzeczenia 11 drugoinstancyjnego (art. 391 § 1 k.p.c.). Jeżeli zatem sąd drugiej instancji przyjmuje odmienne rozstrzygnięcie niż sąd pierwszej instancji, oparte na innej podstawie faktycznej, powinien dokonać własnych stanowczych ustaleń faktycznych, jasnych i kategorycznych, które pozwalałyby na ocenę czy zmiana ta była usprawiedliwiona. W przypadku zmiany wyroku jedynie wskutek innej oceny materialoprawnej roszczenia wystarczy wyraźne zaznaczenie, że sąd drugiej instancji podziela ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji oraz dokonaną przez ten sąd ocenę dowodów (por. np. wyroki z dnia 3 marca 2006 r., II CK 428/05, LEX nr 180195; z dnia 11 stycznia 2008 r., V CSK 240/07, LEX nr 515708; z dnia 10 sierpnia 2010 r., I PK 41/10, LEX nr 667488; z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 349/10, LEX nr 864024 i orzeczenia w nich powołane). Sąd Okręgowy nie sprostał tym wymaganiom, co powoduje zasadność zarzutu obrazy art. 328 § 2 w związku z art. 382 k.p.c. Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815 § 1 oraz odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c. /tp/