II UK 130/11

Wyrok z dnia 22 lutego 2012 r. II UK 130/11 Obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych doty- czy pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szcze- gólnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.). Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2012 r. sprawy z wniosku V.T. Spółki z o.o. z siedzibą w T., następcy prawnego V.T.K. Spółki z o.o. z siedzibą w T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w T. o interpretację, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wy- roku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 28 grudnia 2010 r. […] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 4 lutego 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Toruniu uznał za nieprawidłowe stanowisko zawarte we wniosku płatnika V.T.K. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w T. o wydanie interpretacji w trybie art. 10 ust. 1 i ust. 5 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) w sprawie co do zakresu i sposobu opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych w okresie od stycznia 2010 r. za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze pozostających w stosunku pracy z płatnikiem w niepełnym wymiarze czasu pracy. 2 W odwołaniu od powyższej decyzji płatnik wniósł o jej zmianę i uznanie za prawidłowe stanowiska przedstawionego we wniosku o wydanie interpretacji indywi- dualnej. Odwołujący się podniósł, że jednym z warunków uznania pracownika za wy- konującego pracę w szczególnych warunkach albo o szczególnym charakterze jest wykonywanie pracy określonej odpowiednio w art. 3 ust. 1 bądź art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.) w pełnym wymiarze czasu pracy. Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu oddalił odwołanie płatnika. Sąd Okręgowy ustalił, że wszyscy zatrudnieni w zakładzie pracy płatnika kierowcy (wykonujący pracę na stanowiskach: kierowca, kierowca konduktor, kierowca autobusowy), zarówno zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy, jak i pozostający w stosunku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., zostali ujęci w wykazie stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczegól- nym charakterze, jak również zostali ujęci w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Sąd pierwszej in- stancji stwierdził, że treść przepisów art. 3 ust. 4 i ust. 5 ustawy o emeryturach po- mostowych, zgodnie z którymi za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze rozumie się pracowników wykonujących te prace w pełnym wymiarze czasu pracy, ma znaczenie jedynie przy ubieganiu się o ustalenie prawa do emerytury pomostowej, nie ma natomiast znaczenia dla obowiąz- ków płatnika (pracodawcy), który jest zobowiązany zamieścić dane stanowiska w ewidencji prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze oraz odpro- wadzać składki na Fundusz Emerytur Pomostowych. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, wyrokiem z dnia 28 grudnia 2010 r. oddalił apelację, którą od powyższego wyroku wniósł płat- nik składek. W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że w pełni podziela ocenę prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji i uznaje ją za wyczerpującą. Podkre- ślając zasadę ścisłej wykładni przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, Sąd dru- giej instancji zauważył, że wykładnia językowa art. 35 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych jest w jego ocenie jednoznaczna i nie uzależnia obowiązku opłacenia składek od tego, czy pracownik zatrudniony jest w pełnym czy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Stwierdził ponadto, że nie można przy dekodowaniu normy z art. 35 ustawy sięgać w szczególności do definicji z art. 3 ust. 4 i 5, albowiem ich definien- 3 dum to odpowiednio „pracownicy wykonujący prace w szczególnych warunkach” oraz „pracownicy wykonujący prace o szczególnym charakterze”, a więc pojęcia zakreso- wo węższe od „pracownika”, którym posłużono się przy budowie wskazanego prze- pisu. Sąd zwrócił także uwagę, że gdyby przy interpretacji przepisu art. 35 uwzględ- niać definicje z art. 3 ust. 4 i 5 ustawy, to pkt 2 ust. 1 byłby całkowicie zbędny, gdyż do przecinka stanowiłby powtórzenie, zaś w części końcowej powtórne odesłanie do art. 3 ust. 1 i 3. Odnosząc się do zarzutu naruszenia wskazanych wyżej przepisów w związku z art. 2 Konstytucji, Sąd w pierwszej kolejności wskazał, że nie można z góry przyjąć, iż osoba wykonująca prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakte- rze a zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy nigdy nie uzyska świadczeń z ustawy o emeryturach pomostowych, gdyż możliwe jest uzupełnienie czasu pracy do pełnego wymiaru czasu pracy w innym zakładzie pracy, a po wtóre ubezpieczenia społeczne nie są oparte o zasadę bezwzględnej ekwiwalentności. Odwołujący się zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego: art. 35 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 1 i 3 oraz w związku z art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych, przez ich błędną wy- kładnię polegającą na przyjęciu, że na odwołującym się ciąży obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych za pracowników wskazanych w załącz- niku nr 2 do przedmiotowej ustawy zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, podczas gdy z powołanych przepisów nie można wyciągnąć takiego obowiąz- ku ze względu na niewykonywanie przez owych pracowników prac o szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy oraz art. 35 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 4 i 5 oraz art. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z art. 2 Kon- stytucji, przez ich błędną wykładnię (ewentualnie ich niezastosowanie) i uznanie, że na odwołującym się ciąży obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomo- stowych za pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, wska- zanych w załączniku nr 2 do przedmiotowej ustawy, pomimo że w określonych oko- licznościach nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie rozważań zwrócić należy uwagę, że ustawa o emeryturach pomo- stowych od 1 stycznia 2009 r. poszerzyła katalog ubezpieczeń społecznych wymie- 4 nionych w art. 1 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo- łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Dodała bowiem odrębne, obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne z tytułu pracy w szczególnych wa- runkach lub o szczególnym charakterze (uprawniające do świadczeń z Funduszu Emerytur Pomostowych), o czym wyraźnie stanowi jej art. 2 pkt 3, stosownie do któ- rego użyty przez ustawodawcę termin „pracownik” oznacza między innymi ubezpie- czonego podlegającego ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. W prawie ubezpieczeń społecznych objęcie z mocy ustawy ubezpieczeniem społecznym wiąże się z obowiązkiem opłacania składki na to ubezpieczenie. Taki obowiązek wprowadziła od 1 stycznia 2010 r. ustawa o emeryturach pomostowych. Inaczej jednak niż w przypadku ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych usta- wodawca nie wskazał expressis verbis kręgu osób objętych tym ubezpieczeniem (tak w art. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i okresu ubezpieczenia (tak w art. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Nie ulega wątpliwości, że ubezpieczenie to obejmuje osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, które od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych wy- konują prace w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. Natomiast nie jest tak oczywiste to, czy dla objęcia ubezpieczeniem wymagane jest wykonywa- nie tych prac w pełnym wymiarze czasu pracy. Wyjaśnienie tej kwestii wymaga się- gnięcia do istoty prawa ubezpieczeń społecznych. Z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP wy- nika obowiązek zapewnienia obywatelom prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnię- ciu wieku emerytalnego. Realizacja tego obowiązku spoczywa na ustawodawcy. Określenie przez niego zakresu i formy zabezpieczenia społecznego ma na celu wykreowanie warunków, od których zależy prawo do świadczeń. Jednym z tych wa- runków o charakterze podstawowym i zasadniczym jest podleganie ubezpieczeniu społecznemu. Istotą prawa ubezpieczeń społecznych jest więc ścisła zależność mię- dzy podleganiem ubezpieczeniu społecznemu a prawem do świadczenia z tego ubezpieczenia, stąd obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co do której od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie otrzyma. Nie chodzi w tym przypad- ku o zasadę wzajemności składki i prawa do świadczenia w ubezpieczeniu społecz- nym, która nie ma charakteru absolutnego (nie ma prostej zależności między prawem 5 do świadczeń i ich wysokością a okresem opłacania i rozmiarem składki), ale o kon- strukcyjną cechę stosunku zobowiązaniowego ubezpieczenia społecznego, w którym obie strony są względem siebie zobowiązane. Stosownie do treści art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłaca się za pracownika, który wyko- nuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3. Jako podmiot ubezpieczenia (za którego należy opłacić składki) przepis powyższy wskazuje „pracownika”, a więc posługuje się pojęciem, którego ustawowa definicja zawarta jest w art. 2 pkt 3, stosownie do którego „pra- cownik” to „ubezpieczony, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych, podlegający ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych wa- runkach lub o szczególnym charakterze, a także ubezpieczony, który przed dniem wejścia w życie ustawy z tytułu takiej pracy podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu”. Odwołanie się do art. 2 pkt 3 wskazuje, że w przepisie 35 ust. 1 pkt 2 chodzi o pracownika podlegającego ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze zatrudnio- nego lub kontynuującego zatrudnienie po 31 grudnia 2008 r. Pracownik spełniający wymagania przewidziane w art. 4 pkt 1-5 i 7 ustawy o emeryturach pomostowych, który po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy, nigdy nie nabędzie prawa do emerytury pomostowej, gdyż co do tego okresu ustawodawca przyjął wy- maganie pełnego wymiaru czasu pracy. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 4, za pracowni- ków wykonujących prace w szczególnych warunkach uważa się pracowników wyko- nujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 1. W myśl natomiast art. 3 ust. 5, za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 3. Skoro w przypadku takiego pracownika prawo do emerytury pomostowej jest wykluczone, to nie sposób przyjąć, że należy on do kręgu osób objętych ubezpiecze- niem społecznym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym cha- rakterze na mocy ustawy o emeryturach pomostowych. Poza tym uważna analiza gramatyczna zwrotu „pracownik, który wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w 6 art. 3 ust. 1 i 3” prowadzi do wniosku, że powtarza on w formie skondensowanej treść art. 3 ust. 4 i 5 ustawy. Chodzi w nim o pracownika, który wykonuje (wykonującego) prace w szczególnych warunkach, o których mowa w art. 3 ust. 1 lub prace o szcze- gólnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 3. Zastąpienie imiesłowu przymiot- nikowego czynnego (wykonujący) czasownikiem w czasie teraźniejszym (wykonuje) nie zmienia sensu zdania. Pracownik, który wykonuje prace, jest także pracownikiem wykonującym prace. Poza tą nieistotną znaczeniowo zmianą gramatyczną - art. 35 ust. 1 pkt 2 stanowi kalkę językową oraz znaczeniową art. 3 ust. 4 i 5. Dlatego daje to podstawę do przyjęcia, że ustawodawca w art. 35 ust. 1 pkt 2 w istocie powielił re- gulację z art. 3 ust. 4 i 5. Można też uznać, że z tego powodu werbalne wyrażenie zastrzeżenia o warunku pełnego wymiaru czasu pracy ustawodawca uznał za niepo- trzebne. Natomiast zawarcie odesłania do art. 3 ust. 1 i 3 ustawy, wynika z koniecz- ności zaznaczenia, że chodzi o pracownika wykonującego pracę w szczególnych wa- runkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o eme- ryturach pomostowych, a nie w rozumieniu art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem zakres pojęciowy tych przepisów nie jest identyczny. Usta- wodawca w ten sposób dał wyraz temu, że obowiązek składkowy dotyczy pracow- nika wykonującego pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze określoną wyłącznie w ustawie o emeryturach pomostowych. Nie można też nie dostrzec podobieństwa w redakcji przepisu określającego jeden z warunków prawa do emerytury pomostowej - art. 4 pkt 6 i przepisu dotyczą- cego obowiązku opłacania składek - art. 35 ust. 1 pkt 2. W pierwszym z nich ustawo- dawca posłużył się zwrotem „pracownik, który wykonywał prace w szczególnych wa- runkach lub o szczególnym charakterze”, w drugim - „pracownik, który (…) wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze”, w obu przypad- kach nie nawiązując do wymiaru czasu pracy przez odesłanie do art. 3 ust. 4 i 5. Oba te zwroty dotyczą tego samego okresu, a mianowicie pracy wykonywanej pod rzą- dami ustawy o emeryturach pomostowych, gdyż w przypadku art. 4 pkt 6 wynika to z jego brzmienia („po dniu 31 grudnia 2008 r.”), a w przypadku art. 35 ust. 1 pkt 2 cho- dzi o składki od dnia wejścia w życie przepisów ustawy o emeryturach pomostowych kreujących obowiązek opłacania składki (od 1 stycznia 2010 r.). Gdyby zatem przyjąć stanowisko przedstawione w zaskarżonym wyroku, uznać by należało, że niezawa- rcie w art. 4 pkt 6 wymagania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy oznacza, że jednym z warunków koniecznych prawa do emerytury pomostowej jest wykonywanie 7 po dniu 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze niezależnie od tej okoliczności. Takie stanowisko pozostawałoby jednak w jaskrawej sprzeczności z art. 1 ust. 1 ustawy, wedle którego ustawa określa wa- runki nabywania i utraty prawa do emerytur i rekompensat przez niektórych „pracow- ników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakte- rze”, a za takich ustawodawca uważa pracowników wykonujących pracę w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 3 ust. 4 i 5). Podkreślić też należy, że całkowite oderwanie obowiązku odprowadzania skła- dek na Fundusz Emerytur Pomostowych od warunków, które muszą spełnić ubezpie- czeni, aby uzyskać prawo do emerytury pomostowej, oznaczałoby, że składka na ten Fundusz nie miałaby charakteru składki na ubezpieczenie społeczne, ale stanowiłaby daninę publicznoprawną. Obciążenie nią pracodawców z tego tytułu, że zatrudniają oni pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wymagałoby jednoznacznego uregulowania niepozostawiającego wąt- pliwości co do intencji ustawodawcy. Wynikająca z art. 2 Konstytucji RP zasada na- leżytej legislacji nie pozwala na to, aby na podstawie niejednoznacznych norm praw- nych konstruować obowiązki o charakterze fiskalnym. Nakaz poprawnej (należytej) legislacji, jest jednym z elementów generalnej zasady demokratycznego państwa prawnego, wyrażonej w art. 2 Konstytucji. Jedną z jej dyrektyw jest zasada określo- ności przepisów prawa. Wymaganie określoności przepisów prawa stanowi zarazem element składowy zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i tworzonego przez nie prawa, wynikający z art. 2 Konstytucji. Z zasady tej wynika nakaz stano- wienia przepisów prawa w sposób dostatecznie precyzyjny i jasny, umożliwiający jednoznaczną ich wykładnię oraz konstruowanie na gruncie tych przepisów dosta- tecznie precyzyjnych norm prawnych, jeśli przepisy te mają za zadanie taką funkcję normotwórczą spełniać (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 15 września 1999 r., K 11/99, OTK 1999 nr 6, poz. 116; 11 stycznia 2000 r., K 7/99, OTK 2000 nr 1, poz. 2; 21 marca 2001 r., K 24/00, OTK 2000 nr 3, poz. 51; 30 października 2001 r., K 33/00, OTK 2001 nr 7, poz. 217; 22 maja 2002 r., K 6/02, OTK-A 2002 nr 3, poz. 33; 20 listopada 2002 r., K 41/02, OTK-A 2002 nr 6, poz. 83; 3 grudnia 2002 r., P 13/02, OTK-A 2002 nr 7, poz. 90; 29 października 2003 r., K 53/02, OTK-A 2003 nr 8, poz. 83; 9 października 2007 r., SK 70/06, OTK-A 2007 nr 9, poz. 103). Trybunał Konstytucyjny wyjaśniał w swoich orzeczeniach, że przez określoność przepisów prawnych należy rozumieć możliwość konstruowania na gruncie tych przepisów (de- 8 kodowania) jednoznacznych norm prawnych oraz jednoznacznych konsekwencji tych norm, za pomocą reguł interpretacji przyjmowanych na gruncie określonej kultury prawnej (zob. np. orzeczenia z: 19 czerwca 1992 r., U 6/92, OTK 1992, cz. I, poz. 13; 1 marca 1994 r., U 7/93, OTK 1994, cz. I, poz. 5; 26 kwietnia 1995 r., K 11/94, OTK 1995, cz. I, poz. 12; postanowienie z 24 lutego 2003 r., K 28/02, OTK-A 2003 nr 2, poz. 18 oraz wyroki z 17 października 2000 r., SK 5/99, OTK 2000 nr 7, poz. 254 i 28 czerwca 2005 r., SK 56/04, OTK-A 2005 nr 6, poz. 67). Określoność przepisów winna prowadzić do precyzyjności norm prawnych, przejawiającej się w konkretności regu- lacji praw i obowiązków, tak by ich treść była oczywista i pozwalała na ich wyegze- kwowanie. Niejasność przepisu oznacza w praktyce niepewność sytuacji prawnej adresata normy i pozostawienie jej ukształtowania organom stosującym prawo (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 listopada 2007 r., SK 39/06, OTK-A 2007 nr 10, poz. 127). Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego stanowienie przepisów niejasnych, wieloznacznych, które nie pozwalają obywatelowi na przewidzenie konsekwencji prawnych jego zachowań, jest naruszeniem Konstytu- cji (por. wyroki w sprawach: K 6/02 i K 41/02). Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. ========================================