I UK 301/11

Uzasadnienie Sąd Rejonowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 7 grudnia 2010 r., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 28 stycznia 2010 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawcom prawo do jednorazowych odszkodowań z tytułu śmierci ich ojca R. G., który zginął w wypadku w drodze do pracy w dniu 7 czerwca 2001 r. Sąd Rejonowy ustalił, że matka wnioskodawców T. G. złożyła 27 listopada 2006 r. wniosek o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci męża R. G. w związku z wypadkiem w drodze do pracy, który miał miejsce 7 czerwca 2001 r. Organ rentowy odmówił prawa do tego odszkodowania z uwagi na przedawnienie roszczenia. Sąd Rejonowy wyrokiem z 26 lutego 2007 r., oddalił odwołanie wnioskodawczyni od powyższej decyzji, zaś Sąd Okręgowy wyrokiem 13 czerwca 2 2007 r., oddalił jej apelację. We wniosku z 27 listopada 2006 r. o jednorazowe odszkodowanie T. G. występowała we własnym imieniu i nie wskazała małoletnich dzieci (wnioskodawców w niniejszej sprawie) jako uprawnionych do jednorazowego odszkodowania. Sąd Rejonowy stwierdził, że roszczenia o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, również dochodzone na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, nie mają charakteru pracowniczego, ale ubezpieczeniowy i jako takie nie podlegają przedawnieniu. Sąd Rejonowy powołał się przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 (OTK-A 2002, nr 3, poz. 28) uznający art. 32 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych za niekonstytucyjny, co w konsekwencji oznaczało przyznanie jednorazowemu odszkodowaniu charakteru świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sąd Rejonowy podniósł, że małoletnie dzieci T. G. nie były przez nią wskazane w pierwotnym wniosku o jednorazowe odszkodowanie ani też w odwołaniu rozpatrywanym przez Sąd w sprawie IV U …/07. Postępowanie w tamtej sprawie ich nie dotyczyło – nie były jego stronami. Od wyroku Sądu Rejonowego apelację wniósł organ rentowy – Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zarzucając naruszenie art. 12, 13 i 41 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w związku z art. 49a ust. 2 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.), poprzez przyjęcie, że wnioskodawcom przysługuje jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci ich ojca. Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 30 marca 2011 r., oddalił apelację. Sąd Okręgowy stwierdził, że według art. 366 k.p.c. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Powaga rzeczy osądzonej występuje w zakresie przedmiotowym i podmiotowym 3 określonym wydanym wyrokiem. Przedmiot rozstrzygnięcia i podstawa faktyczna rozstrzygnięcia wyznaczają granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej. W niniejszej sprawie i w sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Rejonowego z 26 lutego 2007 r. oraz wyrokiem Sądu Okręgowego z 13 czerwca 2007 r., przedmiotem rozstrzygnięcia było prawo do jednorazowego odszkodowania po śmierci R. G. Przedmiot sporu i podstawa faktyczna są więc tożsame. Jednakże nie zachodzi tożsamość stron postępowania, która wyznacza granice podmiotowe powagi rzeczy osądzonej. W sprawie dotyczącej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14 grudnia 2006 r. wniosek o jednorazowe odszkodowanie złożyła T. G., która występowała w toku całego procesu po stronie powodowej działając we własnym imieniu. Wyroki Sądu Rejonowego z 26 lutego 2007 r. i Sądu Okręgowego z 13 czerwca 2007 r. dotyczyły T. G. i organu rentowego – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W sprawie tej nie występowali małoletni M. i P. G., którzy złożyli wniosek o jednorazowe odszkodowanie w niniejszej sprawie i występowali w niej jako strona procesu. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu organu rentowego jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia „prawa materialnego” przez jego błędną wykładnię, w szczególności art. 199 § 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c. w związku z art. 49a ust. 2 ustawy z dnia 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.) w związku z art. 12, 13 i 14 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) poprzez stwierdzenie, że w niniejszej sprawie nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej określona w art. 366 k.p.c., a tym samym brak jest podstaw do zastosowania art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., co uzasadnia zasądzenie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci ojca wnioskodawców. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawców, oraz zasądzenie od wnioskodawców na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. 4 Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił tym, że w sprawie istnieje potrzeba wykładni art. 366 k.p.c. w związku z art.199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 49a ust. 2 ustawy z dnia 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.) w związku z art. 12, 13 i 14 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) z uwagi na poważne wątpliwości pojawiające się podczas interpretacji powołanych przepisów, a w szczególności wyjaśnienie, czy możliwe jest, na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni na podstawie ponownego wniosku wnioskodawczyni złożonego w tej samej sprawie, lecz tym razem wyłącznie w imieniu małoletnich dzieci. Organ rentowy podniósł, że ponadto w sprawie zachodzi konieczność rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego, sprowadzającego się do wyjaśnienia kwestii: „czy prawomocny wyrok sądu, wydany na skutek odwołania wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego w sprawie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni, korzysta z powagi rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. także w stosunku do małoletnich dzieci wnioskodawczyni, które nie zostały ujęte we wniosku o jednorazowe odszkodowanie, mimo że znajdowały się w kręgu osób uprawnionych do tego odszkodowania”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli: 1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, 2) istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub 5 wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, 3) zachodzi nieważność postępowania lub 4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nie spełnia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. powołanie się przez skarżącego na jakiekolwiek względy, które w jego ocenie uzasadniają przyjęcie skargi do rozpoznania. Argumentacja uzasadniająca taki wniosek powinna nawiązywać do wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek przedsądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr 189753). Jako okoliczności mające uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pełnomocnik strony skarżącej powołał potrzebę wykładni przepisów prawnych oraz występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Powołane przez skarżącego okoliczności nie uzasadniały – w ocenie Sądu Najwyższego – przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W rozpoznawanej sprawie nie występuje – powołana przez stronę skarżącą – potrzeba wykładni przepisów prawnych, zwłaszcza dotyczących granic powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Odwołanie się do przesłanki istnienia potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się jeszcze wykładni bądź jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231). Zgodnie z przyjętymi w doktrynie i judykaturze poglądami, brak potrzeby wykładni przepisów prawnych ma miejsce wtedy, gdy przepisy te zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie sądów, w szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) ani nie występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2006 r., I PK 230/02, OSNAPiUS – wkładka 2003, nr 13, poz. 5). 6 Pełnomocnik strony skarżącej wskazał na konieczność dokonania „wykładni art. 366 k.p.c. w związku z art.199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 49a ust. 2 ustawy z dnia 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.) w związku z art. 12,13, 14 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) z uwagi na poważne wątpliwości pojawiające się podczas interpretacji powołanych przepisów, a w szczególności wyjaśnienie, czy możliwe jest, na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni na podstawie ponownego wniosku wnioskodawczyni złożonego w tej samej sprawie, lecz tym razem wyłącznie w imieniu małoletnich dzieci”. Nie można się zgodzić z argumentami strony skarżącej o potrzebie dokonania wykładni wskazanych przepisów w przedstawionym kontekście, przede wszystkim dlatego, że najzupełniej oczywista jest odpowiedź na pytanie organu rentowego „czy możliwe jest, na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni na podstawie ponownego wniosku wnioskodawczyni złożonego w tej samej sprawie, lecz tym razem wyłącznie w imieniu małoletnich dzieci”. Złożenie wniosku o jednorazowe odszkodowanie przez jedna osobę uprawnioną do tego świadczenia wyłącznie we własnym imieniu nie wywiera wpływu na sytuację innych osób uprawnionych, którzy takiego wniosku nie złożyli. Z powołanych przez skarżącego przepisów wynika, że członkom rodziny pracownika, który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, przysługuje jednorazowe odszkodowanie pieniężne (art. 12 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych). Członkami rodziny uprawnionymi do odszkodowania są między innymi: 1) małżonek – zastrzeżeniem ust. 3 tego przepisu, oraz 2) dzieci własne i przysposobione, pasierbowie, wnuki i rodzeństwo, spełniające w dniu śmierci pracownika warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej. Sądy obu instancji 7 ustaliły, że wnioskodawczyni nie złożyła ponownego wniosku o przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża na swoją rzecz (w swoim imieniu), ponieważ wniosek będący przedmiotem niniejszego postępowania wnieśli małoletni /.../ – dzieci zmarłego, które były tylko reprezentowane w postępowaniu przed organem rentowym i przed Sądami przez przedstawiciela ustawowego – matkę T. G. Wnioskodawczyni złożyła swój własny wniosek o jednorazowe odszkodowanie, będący przedmiotem decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14 grudnia 2006 r., a następnie postępowania przed sądami ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawczyni występowała w toku tamtego postępowania we własnym imieniu. Wyroki Sądu Rejonowego z 26 lutego 2007 r. i Sądu Okręgowego z 13 czerwca 2007 r. dotyczyły T. G. (jako odwołującej się od decyzji organu rentowego) oraz organu rentowego – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W poprzedniej sprawie nie występowali w charakterze strony postępowania sądowego małoletni M. i P. G ., którzy dopiero w niniejszej sprawie złożyli wniosek o jednorazowe odszkodowanie i stali się stroną postępowania w tej sprawie. Zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. obligatoryjne odrzucenie pozwu następuje w przypadku, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. Przepis ten - zarówno z punktu widzenia przesłanki lis pendens, jak i res iudicata - powinien być wykładany i stosowany w powiązaniu z art. 366 k.p.c., który reguluje zakres powagi rzeczy osądzonej stanowiąc, że wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Prawomocny wyrok sądu ma zatem powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Innymi słowy, o wystąpieniu stanu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga nie tylko sama tożsamość podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, ale równocześnie tożsamość stron. Dopiero kumulacja obu tych przesłanek przesądza o wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej prowadzącej do nieważności postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 1998 r., I PKN 266/98, OSNP 1999 nr 17, poz. 554). 8 Powyższe rozważania należy odnieść również do drugiej przesłanki z przedstawionych w ramach uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Sformułowane przez stronę skarżącą zagadnienie prawne nie uzasadniało przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i angażowania Sądu Najwyższego w jej merytoryczne rozpoznanie. Zasygnalizowana przez stronę skarżącą kwestia nie może być uznana za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., a ma jedynie charakter pozornego zagadnienia prawnego. Pełnomocnik strony skarżącej nie wykazał, że przedstawione zagadnienie uzasadnia przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na jej publicznoprawne funkcje – potrzebę ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych lub rozwoju jurysprudencji. Tak określony cel skargi kasacyjnej wynika nie tylko ze szczególnej konstrukcji tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, ale przede wszystkim z ustrojowej, konstytucyjnej funkcji Sądu Najwyższego, którą stanowi sprawowanie nadzoru nad działalnością wszystkich innych sądów, a także zapewnianie prawidłowości oraz jednolitości wykładni prawa i praktyki sądowej. W rozpoznawanej sprawie nie ma takich kwestii, których rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy służyłoby ujednoliceniu wykładni i stosowania prawa oraz rozwojowi orzecznictwa. Kwestia przedstawiona przez stronę skarżącą jako zagadnienie prawne sprowadza się do pytania o granice podmiotowe powagi rzeczy osądzonej w niniejszej sprawie w relacji do sprawy prawomocnie zakończonej wyrokami Sądu Rejonowego z 26 lutego 2007 r. i Sądu Okręgowego z 13 czerwca 2007 r. dotyczącymi jedynie T. G. i nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego. Powaga rzeczy osądzonej występuje w zakresie przedmiotowym i podmiotowym, określonym wydanym wyrokiem. O wystąpieniu stanu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga tożsamość stron, występujących w poprzednim postępowaniu (choćby w odmiennych rolach procesowych), tożsamość podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Dopiero kumulacja tych przesłanek przesądza o wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, LEX nr 253401, z 6 marca 2008 r., II UK 144/07, LEX nr 420911). Podmiotowe granice powagi rzeczy osądzonej dotyczą stron 9 postępowania. Wyroki mają powagę rzeczy osądzonej tylko między tymi samymi stronami. Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia prawomocnego wyroku, co oznacza, że w postępowaniu kasacyjnym nie rozpoznaje się sprawy merytorycznie w kolejnej instancji. Skarga jest instrumentem wybitnie kontrolnym. Wymaganie dotyczące przedstawienia okoliczności uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wprowadzone zostało w związku z instytucją przedsądu. Ma ono umożliwić stronie wnoszącej skargę kasacyjną przekonanie Sądu Najwyższego o istnieniu przesłanek, na których opiera się wstępne badanie skargi pod kątem przyjęcia (dopuszczenia) jej do rozpoznania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr 198753). Dla spełnienia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. konieczne jest przedstawienie argumentacji przekonującej o potrzebie przyjęcia jej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy. O tym, czy skarga kasacyjna zawiera niezbędny dla niej element, o którym mowa we wspomnianym przepisie, decyduje nie tyle użycie w niej określeń nawiązujących do ustawowo sformułowanych wymagań konstrukcyjnych skargi kasacyjnej, lecz merytoryczna ocena argumentów przytoczonych w skardze, które powinny w sposób przekonywający świadczyć o tym, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności opisanych w art. 3989 § 1 k.p.c., uzasadniających rozpoznanie jej przez Sąd Najwyższy. W rozpoznawanej sprawie nie zostało przez stronę skarżącą wykazane, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, ani że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.