II UK 32/11

Wyrok z dnia 21 września 2011 r. II UK 32/11 Przepis art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), w odniesieniu do osób ubiegających się o rentę socjalną obejmuje orzeczenie o trwałej niezdol- ności do pracy. Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Zbigniew Hajn (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 wrześ- nia 2011 r. sprawy z wniosku Magdaleny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w W. o rentę socjalną na stałe, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 21 lipca 2010 r. […] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie Magdaleny G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w W. z 26 września 2008 r., którą organ rentowy przyznał wnio- skodawczyni rentę socjalną na okres od 22 lipca 2008 r., tj. od dnia ukończenia 18- go roku życia, do 31 sierpnia 2013 r. Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołująca się Magdalena G., urodzona 22 lipca 1990 r., złożyła 4 lipca 2008 r. wniosek o rentę socjalną. Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z 4 sierpnia 2008 r. rozpoznał u niej mózgowe porażenie dziecięce z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym, osobowość infantylną, wyco- fanie społeczne, niedorozwój mowy, objawy nieznacznego niedowładu prawostron- 2 nego, skoliozę odcinka TH kręgosłupa znacznego stopnia, niedowidzenie obu oczu. Lekarz orzecznik, ustalając niezdolność Magdaleny G. do jakiejkolwiek pracy spo- wodowaną przede wszystkim stanem psychicznym i poziomem intelektualnym, orzekł jej niezdolność do pracy na okres 5 lat. Stwierdził, że rokowania poprawy są wątpli- we, niemniej z uwagi na wiek wnioskodawczyni (18 lat), nie można wykluczyć popra- wy. Wnioskodawczyni wniosła sprzeciw od powyższego orzeczenia, domagając się zmiany okresu, na jaki ustalono całkowitą niezdolność do pracy z 5 lat na trwałą nie- zdolność. Komisja lekarska ZUS, po zapoznaniu się z dokumentacją, przeprowadzo- nym wywiadzie i bezpośrednim badaniu rozpoznała u wnioskodawczyni: mózgowe porażenie dziecięce, upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym, skrzywienie boczne kręgosłupa piersiowego znacznego stopnia, niedowidzenie obu oczu, celia- kię. W uzasadnieniu Komisja lekarska wyjaśniła, że charakter i stopień zaawanso- wania rozpoznawanych i leczonych schorzeń, zwłaszcza zaburzenia stanu psychicz- nego oraz poziom funkcji intelektualnych, niewątpliwie powoduje naruszenie spraw- ności organizmu do poziomu niezdolności do podejmowania jakiegokolwiek syste- matycznego zatrudnienia. Jednakże z uwagi na młody wiek wnioskodawczyni, moż- liwość dalszego postępowania terapeutycznego „skutkującego w przyszłości zwięk- szeniem aktywności poznawczej i mobilizacji zadaniowej, a także postępem w opa- nowaniu technik szkolnych, poprawą funkcjonowania procesów poznawczych i zmniejszeniem poziomu lęku, nie można jednoznacznie wykluczyć możliwości uzy- skania w przyszłości poprawy stanu czynnościowego. W tej sytuacji Komisja lekarska ZUS nie znalazła podstaw do zmiany orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS. W związku z tym orzeczeniem organ rentowy, wskazaną już wyżej decyzją z 26 wrześ- nia 2008 r., przyznał Magdalenie G., rentę socjalną od 22 lipca 2008 r., tj. od dnia ukończenia osiemnastego roku życia, do 31 sierpnia 2013 r. Powołani w toku postę- powania przed Sądem pierwszej instancji biegli z zakresu psychologii i psychiatrii rozpoznali u odwołującej się mózgowe porażenie dziecięce z upośledzeniem umy- słowym umiarkowanym i fobią szkolną. W opinii z dnia 6 stycznia 2009 r. […] biegli orzekli, że badana jest całkowicie niezdolna do pracy od dzieciństwa do 31 sierpnia 2013 r. Stwierdzili, że charakter zaburzeń i stopień ich nasilenia czynią ją całkowicie niezdolną do pracy. W ich ocenie orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS i Komisji le- karskiej ZUS są prawidłowe, ponieważ mimo tego, że rokowania poprawy są wątpli- wie, to jednak nie można wykluczyć poprawy funkcjonowania. Biegli uznali także, że za nieorzekaniem o trwałej niezdolności przemawiają młody wiek ubezpieczonej, 3 możliwość dalszego postępowania terapeutycznego modyfikowanego w każdej dzie- dzinie w miarę rozwoju nauki i wzrostu poziomu wiedzy. W opinii uzupełniającej z dnia 9 czerwca 2009 r. […] biegli ci podtrzymali w swoje stanowisko o ustaleniu cał- kowitej niezdolności do pracy na okres 5 lat do 31 sierpnia 2013 r., podkreślając, że również Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w orzeczeniu z 1 sierpnia 2006 r. ustalił znaczny stopień niepełnosprawności Magdaleny G. na czas określony. W rezultacie, powołując się na art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa o rencie socjalnej) i przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren- tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 169, poz. 1412 ze zm., powoływanej dalej, jako „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”), określające zasady i tryb ustalania niezdolności do pracy, Sąd Okręgowy uznał, że decyzja organu rentowego była zasadna. Sąd Apelacyjny, wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną obecnie skargą kasa- cyjną, oddalił apelację odwołującej się od powyższego wyroku Sądu pierwszej in- stancji, uznając, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd wskazał, że przy bez- spornie istniejącej niezdolności odwołującej się do podejmowania jakiegokolwiek za- trudnienia, spór występujący w sprawie dotyczył rozstrzygnięcia, czy jej niezdolność do pracy ma charakter trwały. Sąd Apelacyjny zważył, że niezdolność do pracy, bę- dąca przesłanką przyznania renty socjalnej według art. 4 ustawy o rencie socjalnej, jest oceniana na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W szczególności, zgodnie z art. 13 ust. 2 tej ustawy niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, natomiast art. 13 ust. 3 stanowi, że niezdolność do pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma roko- wań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Od 1 listopada 2005 r. (daty wejścia w życie znowelizowanego art. 13), zasadą jest orzekanie niezdolno- ści do pracy na okres nie dłuższy niż 5 lat, a brak rokowań odzyskania zdolności do pracy według wiedzy medycznej, nie obliguje już do orzeczenia trwałej niezdolności do pracy. Konieczne jest wówczas ustalenie niezdolności na okres dłuższy niż 5 lat. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy przeprowadził właściwe postępowanie do- wodowe, niemniej jednak, ze względu na zastrzeżenia pełnomocnika odwołującej się i w celu pełnego i wszechstronnego rozstrzygnięcia sprawy, dopuścił dowód z opinii innego zespołu biegłych z zakresu psychologii i psychiatrii. Biegli ci, w opinii z 5 marca 2010 r., zgodzili się z wcześniejszymi opiniami co do stopnia niezdolności 4 Magdaleny G. do pracy, jednak nie znaleźli przesłanek do prognozowania zasadni- czej poprawy funkcjonowania Magdaleny G. w stopniu umożliwiającym jej odzyska- nie zdolności do pracy, nawet w bardzo ograniczonym stopniu. Opinię tę zakwestio- nował organ rentowy, wskazując, że odwołująca się jest osobą bardzo młodą i nie można jednoznacznie wykluczyć możliwości uzyskania w przyszłości poprawy stanu czynnościowego przy stosowaniu dalszego postępowania terapeutycznego (modyfi- kowanego w miarę rozwoju nauki i wzrostu poziomu wiedzy), które już w przeszłości powodowało zwiększenie jej aktywności poznawczej i zmniejszenie poziomu lęku. Sąd Apelacyjny uznał te zastrzeżenia za uzasadnione przede wszystkim ze względu na młody wiek odwołującej się (18 lat). W ocenie Sądu trudno jest przesądzić na tym etapie jej życia, że w jej stanie psychicznym już nic się nie zmieni i pozostanie nie- zdolna do pracy do końca życia. Dlatego orzeczenie trwałej niezdolności do pracy Magdaleny G. byłoby przedwczesne i niezasadne. Poza tym Sąd podkreślił wskaza- ną wyżej zmianę prawa, wprowadzającą zasadę orzekania o niezdolności do pracy na okres nie dłuższy niż 5 lat. Z tych względów, biorąc pod uwagę rzeczową i spójną opinię lekarzy specjalistów co do stanu zdrowia odwołującej się, Sąd Apelacyjny uznał wyrok Sądu pierwszej instancji za słuszny i na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił jej apelację jako bezzasadną. W skardze kasacyjnej pełnomocnik odwołującej się zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegającą na uzna- niu, że z treści tego przepisu wynika reguła nakazująca orzekanie niezdolności do pracy na okres nieprzekraczający pięciu lat nawet w tych sprawach, w których wska- zania wiedzy medycznej uzasadniają ustalenie dłuższego albo trwałego okresu tej niezdolności, następstwem czego było pominięcie przez Sąd Apelacyjny unormowa- nia zawartego w art. 13 ust. 3 tej ustawy, dającego podstawę, przy uwzględnieniu innych jej przepisów, do orzeczenia wobec wnioskodawczyni trwałej niezdolności do pracy, a w konsekwencji niesłuszne odstąpienie od zastosowania w niniejszej spra- wie art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej, przewidującego możliwość orzecze- nia takiej niezdolności i przyznania renty na stałe. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej, osobie spełniającej warunki do nabycia renty socjalnej przysługuje renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała (pkt 1) albo renta socjalna okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (2). Zgodnie z art. 4 ust. 3 tej ustawy, renta socjalna okresowa przysługuje przez okres wskazany w de- cyzji jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z powołanych przepisów wynika, że w przypadku orzeczenia trwałej niezdolności do pracy, przy- znaje się rentę socjalną stałą, a w razie orzeczenia okresowej niezdolności do pracy, rentę socjalną okresową. Nie ma wątpliwości, że unormowanie to opiera się na zało- żeniu dopuszczalności orzeczenia trwałej niezdolności do pracy. Konstatacja ta nie jest sprzeczna z art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mającym zgod- nie z art. 15 ustawy o rencie socjalnej zastosowanie do tego świadczenia. Według tego przepisu (pierwszego z wymienionych), niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, z zastrzeżeniem ust. 3, który stanowi, że niezdolność do pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Przepis ten, obowiązujący od 1 listopada 2005 r., wprowadził zmianę w porównaniu z poprzednim stanem prawnym, w którym w przypadku istnienia rokowań odzyskania zdolności do pracy, zgodnie ze stanem wiedzy medycznej w czasie orzekania, orzekano niezdol- ność okresową, a w razie braku takich rokowań, orzekano o trwałej niezdolności do pracy. Powyższe kryterium stanowiło przesłankę prawa do renty stałej lub okresowej (art. 59 ustawy o emeryturach i rentach). Po opisanej wyżej zmianie przepisów, za- sadą jest orzekanie o okresowej niezdolności do pracy na czas nie dłuższy niż 5 lat, chyba że, według wiedzy medycznej, nie ma rokowań do odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Brak rokowań do odzyskania zdolności do pracy przed upływem okresu 5 lat obliguje do orzeczenia niezdolności na okres dłuższy. Literalne brzmienie art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskazuje, że niezdolność do pracy powinna być zawsze orzekana na pewien okres, a więc na pewien odcinek czasu (Słownik języka polskiego, tom drugi, praca zbioro- wa pod red. M. Szymczaka, Warszawa 1988, s. 506). Pewność tego wniosku do- znaje jednak osłabienia przez to, że ustawodawca w samej ustawie o emeryturach i rentach z FUS pozostawił przepisy odwołujące się do trwałej bądź okresowej nie- zdolności do pracy (art. 14 ust. 1 pkt 2, art. 59, art. 102 ust. 1, art. 119 ust. 1, art. 134 ust. 2 pkt 1), co dało podstawę do wysunięcia poglądu, że możliwość orzekania o 6 trwałej niezdolności została zachowana także na gruncie tej ustawy (zob. M. Bart- nicki, Komentarz do art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] K. Antonów, M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa, 2009, wyd. III). Jednakże, nawet gdyby pominąć te wątpliwości i uznać, że art. 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza jedynie orzeczenie o okresowej niezdolności do pracy, to wniosek taki nie może być odniesiony do orze- kania o rencie socjalnej. Zgodnie bowiem z art. 15 ustawy o rencie socjalnej, art. 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być stosowany do orzekania o tym świadczeniu jedynie w zakresie nieuregulowanym w pierwszym z wymienionych aktów, a jak już wyżej wskazano, art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej przewiduje wprost trwałą niezdolność do pracy, uznając ją za przesłankę do przyznania renty stałej. W rezultacie, w odniesieniu do osób ubiegających się o rentę socjalną, dyspo- zycję art. 13 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą „niezdol- ność do pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okres” należy, w związku z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej, rozumieć w ten sposób, że obejmuje ona także orzeczenie o trwałej niezdolności do pracy. Orzeczenie takie powinno za- paść, gdy według wiedzy medycznej z daty orzekania całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o rentę socjalną jest trwała, to znaczy nie ma rokowań na jej odzyskanie przed upływem określonego czasu. Tak odczytana norma prawna nie usuwa jednak dyrektywy preferencyjnej wynikającej z art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o eme- ryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą, w razie braku wyraźnych wskazań wyni- kających z wiedzy medycznej do ustalenia dłuższego okresu niezdolności do pracy, powinna być ona orzekana na okres nie dłuższy niż 5 lat. Wobec tego sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest nieuzasadniony. Wbrew twierdzeniom skarżącej Sąd nie uznał, że orzekanie o trwałej niezdolności do pracy (a tym samym przyznawanie renty stałej) jest niedopuszczalne, lecz jedynie słusznie stwierdził, że zasadą jest orzekanie o niezdolności do pracy na okres do 5 lat. Poza tym, zarzut naruszenia art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS skarżąca opiera na przypisaniu Sądowi faktycznego założenia, którego Sąd nie przyjął. Skarżąca twier- dzi mianowicie, że Sąd uznał, że „z treści tego przepisu wynika reguła nakazująca 7 orzekanie niezdolności do pracy na okres nie przekraczający pięciu lat, nawet w tych sprawach, w których wskazania wiedzy medycznej uzasadniają ustalenie dłuższego albo trwałego okresu tej niezdolności”. Tymczasem Sąd Apelacyjny, po rozważeniu opinii biegłych lekarzy, ustalił, że w niniejszej sprawie nie ma podstaw do uznania, że odwołująca się pozostanie niezdolna do pracy przez okres przekraczający 5 lat. Skarżąca nie podważyła tego ustalenia w drodze stosownych zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================