I UK 425/10

Postanowienie z dnia 15 lipca 2011 r. I UK 425/10 W sprawie, w której ubezpieczony zaprzecza podleganiu obowiązkowi ubezpieczeń społecznych w okresach, co do których sprawa została już prawo- mocnie rozstrzygnięta przez sąd ubezpieczeń społecznych, występuje powaga rzeczy osądzonej (art. 365 i art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra- wozdawca), Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 lipca 2011 r. sprawy z odwołania Hieronima Ś. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w C. o ustalenie, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 2 czerwca 2010 r. […] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Postanowieniem z dnia 31 marca 2010 r. […] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie odrzucił odwołanie ubezpieczonego Hie- ronima Ś. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w C. z dnia 30 grudnia 2009 r., którą organ rentowy zmienił swą wcześniejszą decyzję z dnia 14 czerwca 2006 r. w ten sposób, że objął z urzędu ubezpieczonego obowiązkowymi ubezpieczeniami: emerytalnym, rentowymi i wypadkowym w następujących okre- sach: - od 1 maja 2001 r. do 29 maja 2001 r.; - od 1 lipca 2001 r. do 29 lipca 2001 r.; - od 1 listopada 2001 r. do 30 listopada 2001 r.;- od 1 maja 2002 r. do 30 maja 2002 r.; - od 12 czerwca 2002 r. do 11 lipca 2002 r.; - od 24 lipca 2002 r. do 22 sierpnia 2002 r.; - od 1 sierpnia 2003 r. do 18 sierpnia 2003 r.; - od 21 sierpnia 2003 r. do 7 wrze- śnia 2003 r.; - od 10 września 2003 r. do 29 września 2003 r.; - od 30 kwietnia 2004 r. do 5 maja 2004 r.; - od 27 maja 2004 r. do 11 czerwca 2004 r.; - od 26 czerwca 2004 2 r. do 12 lipca 2004 r.; - od 26 sierpnia 2004 r. do 30 sierpnia 2004 r.; - od 21 maja 2005 r. do 2 czerwca 2005 r.; - od 11 czerwca 2005 r. do 23 czerwca 2005 r. Sąd pierwszej instancji ustalił, że decyzją z dnia 14 czerwca 2006 r. organ ren- towy z urzędu objął ubezpieczonego obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi (emerytalnym, rentowymi i wypadkowym) w następujących okresach: - od 1 maja 2001 r. do 29 maja 2001 r.; - od 1 lipca 2001 r. do 29 lipca 2001 r.; - od 1 listopada 2001 r. do 30 listopada 2001 r.; - od 1 maja 2002 r. do 30 maja 2002 r.; - od 12 czerwca 2002 r. do 11 lipca 2002 r.; - od 24 lipca 2002 r. do 22 sierpnia 2002 r.; - od 1 sierpnia 2003 r. do 18 sierpnia 2003 r.; - od 21 sierpnia 2003 r. do 7 września 2003 r.; - od 10 września 2003 r. do 29 września 2003 r.; - od 1 października 2003 r. do 30 listopada 2003 r.; - od 30 kwietnia 2004 r. do 5 maja 2004 r.; - od 27 maja 2004 r. do 11 czerwca 2004 r.; - od 26 czerwca 2004 r. do 12 lipca 2004 r.; - od 26 sierpnia 2004 r. do 30 sierpnia 2004 r.; - od 11 marca 2005 r. do 21 marca 2005 r.; - od 21 maja 2005 r. do 2 czerwca 2005 r.; - od 11 czerwca 2005 r. do 23 czerwca 2005 r.; - od 30 lipca 2005 r. do 7 sierpnia 2005 r. W wyniku rozpoznania odwołania od tej decyzji wyrokiem z dnia 7 listopada 2008 r. […] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie zmienił decyzję z dnia 14 czerwca 2006 r. w ten sposób, iż ustalił, że ubezpieczony nie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w następujących okresach: - od 1 października 2003 r. do 30 listopada 2003 r.; - od 11 marca 2005 r. do 21 marca 2005 r.; - od 30 lipca 2005 r. do 7 sierpnia 2005 r. To rozstrzygnięcie uprawomocniło się w dniu 7 maja 2009 r. (w dacie wydania przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wyroku w sprawie […], oddalającego apelację ubezpieczonego od orzeczenia Sądu pierwszej instancji). W wykonaniu tego orze- czenia organ rentowy w dniu 30 grudnia 2009 r. wydał decyzję, która jest przedmio- tem odwołania wniesionego w rozpoznawanej sprawie. W tej decyzji organ rentowy stwierdził, że ubezpieczony podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w okresach objętych rozstrzygnięciem Sądu Okręgowego z dnia 7 listopada 2008 r. oraz ustalił za te okresy miesięczne podstawy wymiaru składek. Sąd Okręgowy, rozpoznając odwołanie ubezpieczonego wniesione od decyzji z dnia 30 grudnia 2009 r., stwierdził, że w sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzo- nej, co powoduje odrzucenie odwołania na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Zda- niem Sądu, nie ulega wątpliwości, że kwestia dotycząca tego, czy ubezpieczony w okresach wskazanych w decyzji z dnia 30 grudnia 2009 r. prowadził działalność go- 3 spodarczą i czy był z tego powodu zobowiązany do uiszczenia należnych składek na ubezpieczenia społeczne była już przedmiotem rozpoznania przez sąd ubezpieczeń społecznych i zakończyła się wydaniem prawomocnego orzeczenia. Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2010 r. […] Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił zażalenie ubezpieczonego na postanowienie Sądu pierwszej instancji odrzu- cające odwołanie. Sąd odwoławczy wywiódł, że w rozpoznawanej sprawie postępo- wanie przed organem rentowym nie zostało wszczęte na podstawie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ani na wnio- sek ubezpieczonego. Decyzja z dnia 30 grudnia 2009 r. została wydana w wykonaniu prawomocnego wyroku sądu i jedynie „odzwierciedla jego treść”. Z tej przyczyny Sąd Apelacyjny w całości podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji i dodał, że w odwołaniu od przedmiotowej decyzji nie można kwestionować zasadności zawartego w niej rozstrzygnięcia dotyczącego ustalenia okresów podlegania przez ubezpieczo- nego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, bowiem decyzja w tej części miała wyłącznie charakter wykonawczy. Mając na uwadze zakres zaskarżenia decyzji organu rentowego z dnia 30 grudnia 2009 r. (kwestionowanie przez ubezpieczonego podlegania przez niego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym we wskazanych w niej okresach) należało więc przyjąć, że występuje powaga rzeczy osądzonej, co powoduje odrzucenie odwołania. W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zarzucił naruszenie art. 199 § 2 k.p.c., wskutek przyjęcia, że w sprawie zachodzi po- waga rzeczy osądzonej, uzasadniająca odrzucenie odwołania ubezpieczonego oraz art. 4779 § 1 k.p.c., wskutek uznania, że od decyzji organu rentowego wydanej w wy- konaniu wyroku sądu nie przysługuje odwołanie. W uzasadnieniu podstaw kasacyj- nych ubezpieczony wywiódł w szczególności, że przedmiotem odrzuconego odwoła- nia była decyzja organu rentowego z dnia 30 grudnia 2009 r. Tymczasem przedmio- tem rozpoznania wcześniejszych spraw między stronami była inna decyzja organu rentowego (z dnia 14 czerwca 2006 r.). Zdaniem skarżącego, z tego względu nie można przyjąć, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej. Występuje wprawdzie tożsamość podmiotowa, ale nie ma tożsamości przedmioto- wej, skoro przedmiotem odwołania ubezpieczonego jest „zupełnie inna” decyzja or- ganu rentowego niż poddana kontroli w poprzednim postępowaniu. W ocenie skarżą- cego, nie ma przy tym znaczenia, że decyzja z dnia 30 grudnia 2009 r. miała jedynie 4 charakter wykonawczy. Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny stanowiska, że od takiej de- cyzji nie przysługuje odwołanie do sądu prowadzi w istocie do stworzenia odrębnego katalogu decyzji niepodlegających kontroli sądu, co narusza art. 4779 § 1 k.p.c. Skar- żący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i „nadanie odwołaniu ubezpie- czonego dalszego biegu” oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona, przy czym na wstępie należy stwier- dzić, że art. 199 § 2 k.p.c., którego naruszenie zarzuca skarżący, w ogóle nie był podstawą rozstrzygnięcia w zaskarżonym postanowieniu Sądu Apelacyjnego. Przepis ten stanowi bowiem, że z powodu braku zdolności sądowej jednej ze stron albo zdol- ności procesowej powoda i niedziałania przedstawiciela ustawowego lub braku w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej powodem, uniemożliwiającego jej działanie, sąd odrzuci pozew dopiero wówczas, gdy brak nie będzie uzupełniony zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Odrzucenie odwołania w rozpoznawanej sprawie nie nastąpiło z powodu braków zdolności sądowej lub proce- sowej stron, lecz było konsekwencją przyjęcia przez Sądy obu instancji, że pomiędzy ubezpieczonym a organem rentowym, sprawa dotycząca obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym w spornych okresach została już prawomocnie osądzo- na (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). W odniesieniu do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych powaga rzeczy osądzonej ma walor szczególny, który w pewien sposób ogranicza jej praktyczne znaczenie. Choć rozstrzygnięcia sądowe w tych sprawach ustalają treść łączącego strony stosunku prawnego w chwili wyrokowania, to nowe zdarzenia zachodzące po uprawomocnieniu się orzeczenia mogą spowodować przekształcenie treści praw i obowiązków stron stosunku ubezpieczenia społecznego, gdyż nie jest wykluczone spełnienie się lub upadek przesłanek materialnoprawnych prawa do świadczeń ubez- pieczeniowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2005 r., I UK 11/05, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 98). Ta specyfika spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych może w praktyce wywoływać wątpliwości co do rozumienia pojęcia „sprawa prawo- mocnie osądzona” zawartego w art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. W judykaturze problem ten jest szeroko omawiany. Generalnie przyjmuje się, że w sprawie z zakresu ubezpie- czeń społecznych wyrok nie ma powagi rzeczy osądzonej, jeżeli dotyczy odmowy 5 przyznania świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a po jego uprawomocnieniu się organ rentowy wydał nową decyzję, opartą na nowych dowodach mających wpływ na ujawnienie rzeczywistego stanu faktycznego i jego prawidłową ocenę, gdyż wydanie nowej decyzji uprawnia ubezpieczonego do złożenia od niej odwołania i zo- bowiązuje sąd do sprawdzenia jej prawidłowości (por. postanowienie Sądu Najwyż- szego z dnia 19 stycznia 1984 r., III URN 131/83, OSNCP 1984 nr 10, poz. 177; uchwałę z dnia 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117, a poprzednio uchwałę z dnia 20 września 1978 r., II UZP 7/78, OSNCP 1979 nr 3, poz. 48 oraz wyrok z dnia 8 października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212). Wydanie przez organ rentowy nowej decyzji, także co do świadczenia bę- dącego przedmiotem wcześniejszej decyzji i postępowania wcześniej zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu wszczętego w wyniku wniesienia od niej odwołania - co do zasady - uprawnia ubiegającego się o świadczenie do wniesienia kolejnego odwołania do sądu a wszczęta w ten sposób sprawa cywilna nie jest sprawą o to samo świadczenie w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyż- szego: z dnia 19 lutego 2007 r., I UK 266/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 79 oraz z dnia 21 maja 2008 r., I UK 370/07, LEX nr 491467), Dotyczy to również tak zwanej decyzji wykonawczej, czyli decyzji co do świadczenia będącego przedmiotem wcześniejszej decyzji i postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2010 r., II BU 4/10, LEX nr 707411) oraz decyzji organu rentowego odmawiającej ponownego ustalenia prawa do świadczenia na podstawie wniosku złożonego po uprawomocnieniu się wyroku oddalającego po- przednie odwołanie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., III UK 100/08, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 24; OSP 2011 nr 5, poz. 53, z glosą R. Babińskiej- Góreckiej). Nie oznacza to jednak, że w sprawie z zakresu ubezpieczenia powaga rzeczy osądzonej nigdy nie ma miejsca. Wszczynające postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych odwołanie od decyzji organu rentowego pełni rolę pozwu, stąd też w sytuacji, gdy o to samo roszczenie między tymi samymi stronami sprawa została już prawomocnie osądzona, sąd powinien odwołanie odrzucić na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. O tożsamości przedmiotu sporu świadczy nie tylko tożsamość żądania zawarta w poszczególnych wnioskach skierowanych do organu rentowego, ale także stan faktyczny i prawny, jaki istniał w chwili zamknięcia rozpra- wy w poprzednim postępowaniu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 6 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, OSNAPiUS 1999 nr 16, poz. 529). Prawomocny wy- rok oddalający odwołanie w sprawie o rentę inwalidzką (rentę z tytułu niezdolności do pracy), w którym ustalono okres zatrudnienia i datę powstania inwalidztwa ma powa- gę rzeczy osądzonej, wobec czego odwołanie od kolejnej decyzji organu rentowego, wydanej w tym samym stanie faktycznym, podlega odrzuceniu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1998 r., II UKN 373/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 702). Przedmiotem sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych jest wprawdzie kon- trola decyzji organu rentowego, ale w istocie nie tyle chodzi o tę decyzję, co o ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia organu rentowego w zakresie ustalenia prawa do świadczenia z ubezpieczeń społecznych lub obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym (innych praw i obowiązków ze stosunku ubezpieczenia społecznego). Powaga rzeczy osądzonej dotyczy więc tych orzeczeń sądów ubezpieczeń społecz- nych, których podstawa faktyczna nie może ulec zmianie lub gdy odwołanie od decy- zji organu rentowego zostało oddalone po stwierdzeniu niespełnienia prawnych wa- runków do świadczenia wymaganych przed wydaniem decyzji będącej przedmiotem postępowania sądowego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., II UK 61/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 371 oraz wyrok z dnia 14 maja 2009 r., II UK 211/08, LEX nr 509035, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 26 kwietnia 2006 r., III AUa 3303/04, LEX nr 217149 i postanowienie Sądu Apelacyj- nego w Warszawie z dnia 12 października 2006 r., III AUa 842/06, OSA 2007 nr 10, poz. 17). Decyzją z dnia 30 grudnia 2009 r., od której ubezpieczony wniósł odwołanie w rozpoznawanej sprawie, ustalono obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecz- nym z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej w okresach, które były już objęte kontrolą sądu ubezpieczeń społecznych w poprzedniej sprawie zakończonej prawo- mocnym wyrokiem. Przedmiotem sporu w poprzedniej sprawie było, czy w okresach wskazanych w decyzji z dnia 14 czerwca 2006 r. - tożsamych z okresami wymienio- nymi w decyzji z dnia 30 grudnia 2009 r. - skarżący podlegał obowiązkowym ubezpie- czeniom społecznym. Spór ten został prawomocnie rozstrzygnięty przez sąd w ten sposób, że odwołanie ubezpieczonego w tym zakresie nie zostało uwzględnione, co oznacza, że ubezpieczony w tych okresach podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym. Z uwagi na przedmiot decyzji z dnia 30 grudnia 2009 r. (stwierdzenie podlegania przez ubezpieczonego obowiązkowi ubezpieczeń społecznych w prze- szłości), po uprawomocnieniu się wyroku w poprzedniej sprawie, nie mogły zaistnieć 7 zdarzenia powodujące przekształcenie treści stosunku ubezpieczenia społecznego w tym zakresie. W niniejszym postępowaniu ubezpieczony zaprzecza więc podleganiu obowiązkowi ubezpieczeń społecznych w okresach, co do których sprawa została już prawomocnie rozstrzygnięta przez sąd ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji występuje powaga rzeczy osądzonej i odwołanie od decyzji organu rentowego z dnia 30 grudnia 2009 r. jako niedopuszczalne (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) prawidłowo zostało odrzucone w zaskarżonym postanowieniu Sądu Apelacyjnego. Z powołanych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podsta- wie art. 39814 k.p.c. ========================================