I UK 18/11

uzasadnienie projektu ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3684/IV). Zdaniem Sądu Najwyższego postulat wykładni odpowiadającej takim wyma- ganiom realizuje jedynie interpretacja, zgodnie z którą w art. 5a ust. 10 chodzi o osoby fizyczne spełniające jednocześnie wymagania wskazane pkt 1 i 2 tego przepi- su. Z łącznie odczytanych przesłanek wskazanych w pkt 1 i 2 rozważanego przepisu wynika, że osobami prowadzącymi działalność w zakresie wolnego zawodu są tylko osoby wykonujące wolne zawody wymienione w ustawie o zryczałtowanym podatku dochodowym, które nie podlegają opodatkowaniu na podstawie jej przepisów, lecz na zasadach ogólnych (czyli płacą podatek dochodowy od osób fizycznych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej). Przepis art. 5a ust. 10 ustawy nie ma nato- miast zastosowania do osób wykonujących wolny zawód w rozumieniu przyjętym w innych przepisach bądź też w poglądach doktryny lub orzecznictwa, który nie został wymieniony w ustawie o zryczałtowanym podatku dochodowym. Wskazana wykład- nia oddaje intencję ustawodawcy, z jednej strony, dokładnego określenia kręgu osób objętych art. 5a ust. 10, z drugiej zaś, ograniczenia kręgu osób wykonujących wolny zawód, pozbawionych prawa kontynuacji ubezpieczenia rolniczego, do osób podle- gających opodatkowaniu na zasadach ogólnych, a więc z założenia osiągających wyższe dochody. Należy przy tym przypomnieć, że art. 5a ust. 10 w rozważanym brzmieniu został wprowadzony ustawą nowelizującą z 1 lipca 2005 r., a więc przed powołanym wyżej wyrokiem TK z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05, w którym Trybunał uznał za sprzeczne z Konstytucją dzielenie rolników wykonujących pozarolniczą działalność gospodarczą według kryterium formy opodatkowania podatkiem docho- dowym od osób fizycznych. Wynika więc stąd, że z przywileju wynikającego z art. 5a nie mogą skorzystać osoby wykonujące wolne zawody wymienione w ustawie o zry- czałtowanym podatku dochodowym, które nie podlegają opodatkowaniu na podsta- wie jej przepisów, lecz na zasadach ogólnych. Stosownie do art. 4 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od nie- 9 których przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, Dz.U. Nr 144, poz. 930 ze zm.) do kręgu tego należy zaliczyć: lekarzy, lekarzy stomatologów, lekarzy weteryna- rii, techników dentystycznych, felczerów, położne, pielęgniarki, tłumaczy oraz nau- czycieli w zakresie świadczenia usług edukacyjnych polegających na udzielaniu lekcji na godziny. Zdaniem Sądu Najwyższego, powyższa wykładnia, pozostając w zgodzie z literalnym brzmieniem i wymaganiem spójnej interpretacji art. 5a ust. 10 ustawy, pozwala zminimalizować negatywne w sferze zasady równego traktowania rolników i przedsiębiorców (o czym niżej) efekty wyłączania z przywileju ubezpieczenia w KRUS rolników spełniających wymagania z art. 5a ust. 1, a więc rolników, dla których dochód z działalności rolniczej jest podstawowy, a z pozarolniczej działalności go- spodarczej niewielki i uzupełniający, tylko dlatego, że ich pozarolnicza działalność gospodarcza ma postać wolnego zawodu. Nie można natomiast uznać za poprawną wykładni, opierającej się na przyjętym przez Sąd Apelacyjny założeniu, że punkty 1 i 2 art. 5a ust. 10 ustawy określają dwie grupy osób podlegających wyłączeniu z uprawnienia określonego w art. 5a ust. 1, tj.: po pierwsze, osoby prowadzące działal- ność w zakresie wolnego zawodu w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym po- datku dochodowym oraz po drugie, osoby niewymienione w przepisach o zryczałto- wanym podatku dochodowym, których przychody są przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zdaniem Sądu Najwyższego, na gruncie tej wykładni dokładne określenie drugiej z wymienionych wyżej grup osób nie jest możliwe. Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych nie definiuje wolnego zawodu, ani nawet nie posługuje się tym poję- ciem (jak czyniły to jej uchylone już przepisy, tj. art. 14a - nieobowiązujący od 1 stycznia 2001 r. i art. 13 pkt. 1 nieobowiązujący od 1 stycznia 1995 r.). W tym więc sensie art. 5a ust. 10 pkt 2 ustawy trafia w próżnię. Nie zasługuje też na uznanie twierdzenie, że przez art. 5a ust. 10 ustawy ustawodawca zamierzał wyłączyć z przywileju możliwości kontynuacji ubezpieczenia rolniczego wszystkie osoby prowa- dzące pozarolniczą działalność gospodarczą w postaci wolnego zawodu w szerokim doktrynalnym znaczeniu. Gdyby tak było, to nie formułowałby tego przepisu w tak skomplikowany sposób, dobitnie świadczący o dążeniu do dokładnego określenia kręgu adresatów tego unormowania. Należy dodać, że za przyjętą przez Sąd Apela- cyjny wykładnią nie przemawia też pewna zbieżność treści art. 5a ust. 10 ustawy z regulacją zawartą w art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Prze- pisy te służą różnym celom. Przepis art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń 10 społecznych ma na celu, w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, określenie kręgu osób prowadzących pozarolniczą działalność oraz osób z nimi współpracujących, podlegających obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, a w związku z art. 11 i 12 tej ustawy, kręgu osób prowadzących pozarolniczą działalność oraz osób z nimi współpracujących, podlegających obowiązkowo lub dobrowolnie ubez- pieczeniom chorobowemu lub wypadkowemu. Natomiast art. 5a ust. 10 ustawy usta- nawia autonomiczne, odmienne od wynikającego art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pojęcie pozarolniczej działalności gospodarczej, w celu wskazania, które osoby podlegające, w myśl art. 8 ust. 6 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 11 oraz 12 tej ustawy, ubezpieczeniom z systemu powszechnego (w ZUS), mogą pozostać w społecznym ubezpieczeniu rolniczym ze względu na podstawowy w strukturze ich dochodów charakter dochodu uzyskiwanego z działalności rolniczej. Z tego względu oparcie przez Sąd Apelacyjny, zasadniczej dla treści zaskarżonego wyroku, konkluzji, że osoby prowadzące działalność w zakresie wolnego zawodu podlegają powszechnemu, a nie rolniczemu, ubezpieczeniu społecznemu niezależnie od tego, czy są objęte zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób fizycznych, czy też są opodatkowane podatkiem od osób fizycznych na ogólnych zasadach, na wykładni art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i uznanie wyniku tej wykładni za przesądzający o wykładni art. 5a ust. 10 ustawy, jest nietrafne. Sąd Apelacyjny nie wziął też pod uwagę istnienia zasadniczych rozbieżności dotyczących wykładni samego art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (zob. R. Spyt: Znaczenie formy prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i pozarolniczej działalności w systemie ubezpieczeń społecznych, PiZS 2009 nr 1, s. 25 i n.; B. Gudowska [w:] Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, pod. red. B. Gudowskiej i J. Strusińskiej-Żukowskiej, Warszawa 2011, s. 214 i nast.). W świetle powyższych uwag należy uznać za trafne kasacyjne zarzuty naru- szenia art. 5a ust. 10 ustawy oraz art. 4 ust. 1 pkt 11 ustawy o zryczałtowanym po- datku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Wynika z nich również, że powódka nie należy do grupy wskazanej w art. 5a ust. 10 ustawy, co przesądza o zasadności skargi kasacyjnej. Pozwala to pozostawić poza zakresem niezbędnych rozważań zarzut sprzeczności art. 5a ust. 10 ustawy z art. 32 Konstytucji, ponieważ w świetle dokonanej wykładni art. 5a ust. 10 ustawy nie ma on znaczenia dla rozstrzygnięcia o żądaniu skarżącej. W szczególności od wyjaśnienia 11 tej kwestii nie zależy rozstrzygnięcie niniejszej sprawy w rozumieniu art. 193 Kon- stytucji RP. Jednakże, mając na uwadze pełniejsze uzasadnienie niniejszego wyroku, Sąd Najwyższy na marginesie wskazuje, że uważa ten zarzut za uzasadniony. Ubezpieczona zarzuca naruszenie art. 32 Konstytucji, przez nieuwzględnienie przez Sąd Apelacyjny sprzeczności i niezgodnego z nim brzmienia art. 5a ust. 10 ustawy, jako zakładającego nierówne traktowanie rolników ze względu na rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej. Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że również w sferze prawa do zabezpieczenia społecznego art. 32 ust. 1 Konstytucji jest źródłem zasady równości wobec prawa, rozumianej jako nakaz, aby wszystkie pod- mioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, były traktowane równo - bez dyskryminowania i fa- woryzowania (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2008 r., P 47/07, z odwołaniem się do wyroków TK: z 21 czerwca 2001 r., SK 6/01, OTK ZU 2001 nr 5, poz. 121; z 24 października 2005 r., P 13/04, OTK ZU 2005 nr 9/A, poz. 102 i z 11 grudnia 2006 r., SK 15/06, OTK ZU 2006 nr 11/A, poz. 170). Tak rozumiana zasada równości nie ma bezwzględnego charakteru, gdyż Trybunał Konstytucyjny dopuszcza od niej wyjątki. Powinny one jednak odpowiadać pewnym wymaganiom. Zaliczono do nich: 1) relewantność, oznaczającą, że muszą pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma, oraz służyć realizacji tego celu i treści; 2) proporcjonalność, oznaczającą że waga interesu, któremu ma służyć różnicowanie sytuacji adresatów normy, musi pozosta- wać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku nierównego potraktowania podmiotów podobnych; 3) związek z innymi wartościami konstytucyjnymi uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych. Try- bunał przyjmuje, że ustawodawca dysponuje szerokim zakresem swobody regulowa- nia życia społeczno-gospodarczego. W ramach tego zakresu może dokonywać wy- boru kryteriów różnicowania. Ponieważ kryteria te mają charakter ocenny, stosowa- nie zasady równości do ich oceny przez sąd konstytucyjny wymaga zachowania szczególnej powściągliwości (wyroki TK: z 18 listopada 2008 r., P 47/07; z 30 paź- dziernika 2007 r., P 36/06, OTK ZU 2007 nr 9/A, poz. 110). Dla stwierdzenia, że do- szło do naruszenia art. 32 Konstytucji RP konieczne jest zidentyfikowanie „wspólnej cechy istotnej” łączącej podmioty, w odniesieniu do których doszło do zróżnicowania ich sytuacji prawnej (wyrok TK z 18 listopada 2008 r., P 47/07). W świetle dotychcza- sowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, nie mają takiej wspólnej cechy 12 osoby, które „nie mają ustalonego prawa do świadczenia” oraz osoby, które „mają ustalone świadczenie z zabezpieczenia społecznego” (wyrok TK z 18 listopada 2008 r., P 47/07). Za odrębne sytuacje uznano „podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników” i „podleganie powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych” (wyrok TK z 5 października 2010 r., K 16/08). Taką istotną, wspólną cechą jest natomiast, jak wynika z wyroku Trybunału z 13 marca 2006 r., P 8/05, posiadanie gospodarstwa rolnego oraz prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Posiadanie go- spodarstwa rolnego jest podstawową przesłanką podlegania ubezpieczeniu rolni- czemu. Z uwagi na cechy systemu ubezpieczenia rolniczego oraz skalę partycypacji władzy publicznej w jego finansowaniu, ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r., na mocy której wprowadzono do ustawy art. 5a, w tym ust. 10, wprowadziła ograniczenia w przedmiocie dalszego podlegania ubezpieczeniu rolniczemu tych rolników, którzy rozpoczęli prowadzenie działalności gospodarczej. Ratio legis ustawy była ograni- czenie kręgu osób podlegających przedmiotowemu ubezpieczeniu do tych osób (rol- ników), dla których praca w gospodarstwie stanowi „zasadnicze źródło utrzymania”. Za dozwolone kryterium różnicowania rolników prowadzących pozarolniczą działal- ność gospodarczą, Trybunał Konstytucyjny uznał, jak już wcześniej wskazano, „mar- ginalny charakter działalności gospodarczej”, mierzony kryterium wysokości podatku. Za niedozwolone kryterium różnicujące w ramach tej grupy uznano natomiast rodzaj (formę opodatkowania). Powyższe rozumowanie przeniesione do stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy prowadzi do konkluzji, że wyłączenie w art. 5a ust. 10 ustawy z możliwości dalszego podlegania ubezpieczeniu rolniczemu tych rolników prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, którzy wykonują wolny zawód lub są wspólnikami spółek prawa handlowego, prowadzi do zróżnicowania sytuacji tych podmiotów względem pozostałych rolników prowadzących działalność gospo- darczą w oparciu o niekonstytucyjne kryterium różnicujące. Z „dobrodziejstwa” art. 5a ust. 1 ustawy wyłączono bowiem pewną kategorię rolników-przedsiębiorców w opar- ciu o kryterium formalne (rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej oraz formę opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych), a w oderwaniu od uznanego za dozwolone kryterium „zasadniczego źródła utrzymania” („marginalnego charakteru działalności gospodarczej”). Pozostałe zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego podniesione w rozpoznawanej skardze kasacyjnej są nieuzasadnione lub są bezprzedmiotowe. Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 88 k.s.h., ponieważ, jak wyjaśnił wprost 13 Sąd Apelacyjny, przepis ten nie został zastosowany w sprawie, lecz jedynie posłużył Sądowi pierwszej instancji jako argument na rzecz twierdzenia, iż zawód radcy praw- nego należy do wolnych zawodów. Natomiast zarzuty naruszenia art. 2 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1, art. 7 i art. 109 ustawy zostały sformułowane na wypadek uznania przez Sąd Najwyższy, że art. 5a ust. 10 ustawy obejmuje powódkę. Wobec przyjętej wyżej wykładni art. 5a ust. 10, wykluczającej takie założenie, rozpoznawanie tych zarzutów jest bezprzedmiotowe. Zwalnia to też Sąd Najwyższy od oceny ich popraw- ności i zasadności. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c. ========================================