III UK 2/10

Wyrok z dnia 18 maja 2010 r. III UK 2/10 Skutkiem utraty domniemania konstytucyjności ustawy w konsekwencji wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku stwierdzającego niezgodność jej przepisu z Konstytucją, jest obowiązek zapewnienia przez sądy orzekające w sprawach, w których przepis ten ma zastosowanie, stanu zgodnego z Kon- stytucją wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Małgorzata Wrębiakowska-Marzec, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 maja 2010 r. sprawy z odwołania Wiesława Z. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w S. o prawo do emerytury, na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 listopada 2009 r. [...] 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym w części uchylającej wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia 10 kwietnia 2008 r. [...] i zmienił ten wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że przy- znaje ubezpieczonemu Wiesławowi Z. prawo do emerytury od dnia 30 listopada 2007 r. 2. o d d a l i ł skargę kasacyjną w pozostałym zakresie. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Siedlcach (dalej jako organ ren- towy) decyzją z dnia 22 stycznia 2008 r. odmówił Wiesławowi Z. (dalej jako wniosko- dawca) przyznania prawa do emerytury, albowiem nie spełnił warunków określonych w art. 27 i 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., dalej jako ustawa). Wnioskodawca w odwołaniu od powyższej decyzji domagał się jej zmiany i przyznania emerytury od dnia 11 lutego 2004 r. W uzasadnieniu odwołania 2 wskazał, że zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 październi- ka 2007 r., P 10/07, przepis odmawiający prawa do emerytury mężczyźnie, który ukończył 60 lat i ma 35 letni staż pracy, jest niezgodny z Konstytucją, a zatem nie- ważny od dnia jego obowiązywania. W ocenie wnioskodawcy, nie ma przeszkód, aby przyznać mu emeryturę od 11 lutego 2004 r., tj. od dnia, w którym spełnił warunek ukończenia 60 lat życia, a przy tym ma wymagany staż 35 lat pracy. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2008 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy uznając, że nie ma pod- staw prawnych, aby przyznać wnioskodawcy prawo do emerytury na podstawie dwóch przesłanek, tj. w związku z osiągnięciem wieku 60 lat oraz wykazaniem ponad 35-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że podstawą prawną do przyznania wnioskodawcy prawa do emerytury na podstawie tych dwóch przesłanek (wieku 60 lat oraz wykazania ponad 35-letniego okresu składkowego i nieskładkowego) może być tylko przepis prawa materialnego zawarty w ustawie. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji, jak i na datę wyrokowania, brak jest takiej regulacji prawnej w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych. Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok w całości apelacją, którą Sąd Ape- lacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 3 lipca 2008 r. [...] oddalił. Sąd Apelacyjny wska- zał, że powoływany w apelacji wyrok Trybunału Konstytucyjnego należy do tzw. wy- roków zakresowych. Trybunał dostrzegł pominięcie ustawodawcze czyli stan prawny, w którym występuje niezgodny z Konstytucją wąski zakres unormowania - emerytura w warunkach wskazanych w art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy mogła być przyznana wyłącz- nie kobiecie, z dyskryminującym pominięciem mężczyzny. Z wyroku Trybunału Kon- stytucyjnego nie sposób wyprowadzić szczegółowych przesłanek nabycia prawa do emerytury dla mężczyzn w obniżonym wieku emerytalnym - innych niż to określiła sama ustawa, a tym samym nie można wyprowadzić pozytywnego przepisu o okre- ślonej treści. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego należy traktować jedynie jako po- stulat i zobowiązanie skierowane do prawodawcy o ustawowe uregulowanie proble- matyki, której wyrok dotyczy, w zakreślonym w tym celu czasie. Dopiero po uchwale- niu przepisu przez ustawodawcę, określeniu w nim przesłanek, które należy spełnić, aby nabyć prawo do emerytury, i po wejściu tych przepisów w życie, otwiera się dla wnioskodawcy droga do skutecznego ubiegania się o świadczenie emerytalne. Zda- niem Sądu Apelacyjnego innych przesłanek nabycia prawa do emerytury, które ni- 3 welowałyby dyskryminujące mężczyzn różnice w warunkach nabywania prawa do emerytury, nie można dopatrzyć się w unormowaniach konstytucyjnych. Przepis art. 32 Konstytucji traktuje o równości wszystkich wobec prawa i zakazie dyskryminacji, ale co do zakresu i formy zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego od- syła do ustawy (art. 67 ust. 1 Konstytucji). Konstytucja RP daje więc ustawodawcy swobodę w kształtowaniu uprawnień z zakresu zabezpieczenia społecznego. Sąd Apelacyjny zważył, że w dacie orzekania nastąpiła zmiana art. 29 ust. 1 ustawy - ustawą z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 67, poz. 411). Zmiana stanu prawnego na- stąpiła wskutek realizacji powołanego przez Sąd pierwszej instancji wyroku Trybu- nału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r. W sprawach z zakresu ubezpie- czeń społecznych sądy dokonują kontroli decyzji według stanu prawnego z daty jej wydania. Stan prawny obowiązujący w tej dacie, czyli w styczniu 2008 r., nie pozwa- lał organowi rentowemu na ustalenie wnioskodawcy prawa do emerytury, zatem wyrok wydany przez Sąd pierwszej instancji, którego zadaniem było zbadanie za- sadności i legalności wydanej decyzji, jest prawidłowy. Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w całości skargą kasacyjną. Wyrokiem z dnia 7 maja 2009 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyj- nego w Lublinie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi. W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wyjaśnił, że stan prawny w zakresie prawa do emerytury mężczyzn urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. zmienił się z dniem ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ten między innymi sposób, że z dniem tym ustało domniemanie konstytucyjności przepisu art. 29 ust. 1 ustawy, a w rezultacie sądy orzekające w sprawie takiej jak sprawa ubezpieczonego powinny uczynić wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, aby przywrócić stan zgodny z Konstytucją. Następnie Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zgodnie z wyrokiem Sądu Naj- wyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., III UK 25/07, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, sąd ocenia legalność decyzji rentowej według stanu rzeczy w chwili jej wydania, jednakże w uzasadnionych sytuacjach, kiedy przesłanka prawa do renty dotycząca wymaganego stażu ubezpieczeniowego spełni się w sposób pewny w dniu wydania zaskarżonej decyzji, sąd może przyznać ubezpieczonemu świadczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 13/01, OSNP 2003 nr 22, 4 poz. 549). Nawet gdyby uznać, że organ rentowy jest obowiązany do ścisłego i bez- względnego przestrzegania przepisu art. 29 ust. 1 ustawy, który w dniu rozstrzygania sprawy wnioskodawcy nie stwarzał - zgodnie z jego brzmieniem - podstaw do przy- znania wnioskodawcy prawa do emerytury, to ograniczenie takie nie dotyczy sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, który - rozpoznając sprawę taką jak sprawa wnio- skodawcy po dniu ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego jego niekonstytucyjność - jest obowiązany do podejmowania wszelkich, leżących w jego kompetencji środków mających ma celu przywrócenie stanu zgodnego z Kon- stytucją, czyli zapewnienie osobom znajdującym się w takiej jak skarżący sytuacji materialnoprawnej i procesowej, niedyskryminacyjnego traktowania w zakresie usta- lania prawa do emerytury. Sąd Najwyższy podzielił pogląd Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którym przepisy Konstytucji nie mogą stanowić podstawy prawnej ustale- nia ubezpieczonemu prawa do emerytury, jednakże wskazał, że zarówno z treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jak i treści nowego przepisu art. 29 ust. 1 ustawy wynika jednoznacznie, że to Trybunał Konstytucyjny w sentencji orzeczenia sformu- łował przesłanki niedyskryminacyjnego ustalania prawa do emerytury mężczyznom (osiągnięcie wieku 60 lat i wykazanie 35-letniego okresu składkowego i nieskładko- wego). Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, ustawodawca nie dysponował w tym zakresie „swobodą w kształtowaniu uprawnień z zakresu ubezpieczenia społeczne- go”, ponieważ te przesłanki wymienione w sentencji wyroku Trybunału zostały wpro- wadzone ustawą nowelizującą wprost do treści art. 29 ust. 1 ustawy. Z uzasadnienia decyzji organu rentowego i zapadłych w sprawie orzeczeń Sądów obu instancji wyni- ka zaś, że ubezpieczony spełnił powyższe przesłanki w dniu złożenia wniosku o ustalenie prawa do emerytury, co Sądy powinny były wziąć pod rozwagę przy rozpo- znaniu sprawy, stosując zgodną z Konstytucją wykładnię art. 29 ust. 1 w brzmieniu obowiązującym w okresie od dnia ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego do dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej lub - co odnosi się do Sądu drugiej instancji - stosując wprost przepis art. 29 ust. 1 w nowym brzmieniu obowiązującym w dniu wydania przez ten Sąd zaskarżonego niniejszą skargą kasacyjną wyroku. Sąd Apelacyjny w Lublinie, rozpoznając sprawę po uchyleniu poprzedniego orzeczenia przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 26 listopada 2009 r. [...] uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z 10 kwietnia 2008 r. [...] i umorzył postępowanie w zakresie prawa do emerytury wnioskodawcy od dnia 8 maja 2008 r. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Apelacyjny uznał za usprawiedliwione za- 5 rzuty apelacji tylko w zakresie dotyczącym ustalenia prawa do emerytury od dnia 8 maja 2008 r., to jest od daty wejścia w życie nowej treści art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy, jednakże postępowanie w tym zakresie należało umorzyć, gdyż w toku postępowania sądowego organ rentowy ustalił wnioskodawcy prawo do emerytury od dnia 8 maja 2008 r. W zakresie dotyczącym ustalenia prawa do emerytury za okres poprzedzają- cy tę datę, to jest od 11 lutego 2004 r., Sąd Apelacyjny uznał, że apelację należy od- dalić, ponieważ dopiero zmiana stanu prawnego od dnia 8 maja 2008 r. umożliwiła ubezpieczonemu nabycie prawa do świadczenia w oparciu o przesłanki ukończenia wieku 60 lat oraz legitymowania się 35-letnim okresem składkowym i nieskładkowym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego brak podstaw do ustalenia prawa do emerytury za okres wcześniejszy, zatem nie ma potrzeby prowadzenia szczegółowych rozważań dotyczących problematyki związanej ze stwierdzeniem niekonstytucyjności przepi- sów prawa. Wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skarga kasacyjną w cało- ści i wniósł o jego uchylenie oraz o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z 10 kwietnia 2008 r. w całości i przyznanie wnioskodawcy prawa do emerytury od dnia 11 lutego 2004 r. Zaskarżonemu wyrokowi wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy, art. 32 i 33 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 39820 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna wnioskodawcy ma uzasadnione podstawy. Sąd Apelacyjny w sposób rażący naruszył przepis art. 39820 k.p.c., orzekając w sposób sprzeczny z wykładnią przepisów prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku uchylającym wcześniejsze orzeczenie Sądu drugiej instancji w niniejszej sprawie. Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r. [...] wynika jednoznacznie, że z dniem ogłoszenia sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07, to jest z dniem 30 października 2007 r., przepis art. 29 ust. 1 ustawy - w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania decyzji przez organ rentowy w niniejszej sprawie - utracił domniemanie zgodności z art. 32 i 33 Konstytucji RP w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy. Z powoła- nego powyżej wyroku Sądu Najwyższego wynika również, że konsekwencją utraty domniemania konstytucyjności w powyższym zakresie jest obowiązek zapewnienia 6 przez sądy, orzekające w sprawie takiej jak sprawa wnioskodawcy, stanu zgodnego z Konstytucją RP poprzez zastosowanie wobec mężczyzn niedyskryminacyjnych przesłanek ustalenia prawa do emerytury, to jest przesłanki osiągnięcia wieku 60 lat oraz przesłanki 35-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. Jak wskazano w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., III UK 96/08, Sąd drugiej instancji powinien zastosować wprost przepis art. 29 ust. 1 w nowym brzmieniu obowiązują- cym w dniu wydania przez ten Sąd wyroku z dnia 3 lipca 2008 r. [...], ze skutkiem od daty złożenia wniosku o emeryturę przez wnioskodawcę, który to wniosek został zło- żony po publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem Sąd Apelacyjny, przytaczając treść art. 39820 k.p.c. i podkreślając związanie wykładnią przepisów dokonaną w wyroku kasatoryjnym przez Sąd Najwyższy, wydał wyrok w sposób rażąco odbiegający od interpretacji przyjętej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 maja 2009 r. [...], odmawiając zastosowania art. 29 ust. 1 ustawy w nowym brzmieniu do wniosku złożonego w dniu 30 listopada 2007 r. Z tych samych powodów za oczywiście uzasadniony należy uznać zarzut na- ruszenia art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy, gdyż z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że wnioskodawca spełnił opisane powyżej przesłanki wieku i stażu ubezpie- czeniowego w dniu złożenia wniosku o ustalenie prawa do emerytury. Ponieważ podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście uzasad- niona, zaś naruszenie przepisów prawa procesowego w niniejszej sprawie polega na wydaniu przez Sąd drugiej instancji orzeczenia sprzecznego z wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku uchylającym wcześniejszy wyrok Sądu drugiej in- stancji w tej samej sprawie, Sąd Najwyższy przyznaje wnioskodawcy prawo do eme- rytury od dnia 30 listopada 2007 r., to jest od dnia złożenia wniosku o emeryturę. W dacie tej wnioskodawca spełnił przesłanki nabycia prawa do emerytury określone w przepisie art. 29 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym od dnia 8 maja 2008 r., które to przesłanki powinny znaleźć zastosowanie przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa do emerytury złożonego po opublikowaniu sentencji wyroku Try- bunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07. Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================