II UZP 11/09

Uchwała z dnia 10 lutego 2010 r. II UZP 11/09 Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Beata Gudowska (sprawozdawca) Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2010 r. sprawy z wniosku Krajowego Biura Ochrony A.-M. Spółki z o.o. w T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. o nieobciążanie składką na ubezpiecze- nie społeczne, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 listopada 2009 r. [...] „Czy płatnik składek, który dokonując rozliczenia niektórych zatrudnionych osób niepełnosprawnych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne błędnie zawarł kod "0" w bloku trzecim pole 0-3 w deklaracjach rozliczeniowych DRA za okresy: luty 2004 roku - styczeń 2005 roku oraz marzec 2005 roku - styczeń 2007 roku może w oparciu o przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 15 czerwca 2007 roku o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnospraw- nych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 115, poz. 791) złożyć do dnia 30 czerwca 2008 roku deklaracje korygujące, tj. zawierające prawidłowy kod "3" i skorzystać tym samym z uprawnienia do finansowania składek na ubezpieczenia społeczne za niektóre zatrudnione osoby niepełnosprawne za środków PFRON i budżet państwa (w sprawie PFRON ) w związku z art. 11 ust. 1 ustawy zmieniającej op. cit. wyżej oraz art. 25 ust. 2 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2007 roku ?” p o d j ą ł uchwałę: Płatnik składek na ubezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych mógł do dnia 30 czerwca 2008 r. sprostować w korygujących deklaracjach roz- liczeniowych za okres od 2004 do 2007 r. omyłki danych ujętych w art. 25 ust. 2 i 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób nie- 2 pełnosprawnych w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 20 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2003 r. Nr 7, poz. 79), obowiązującym do dnia 31 grudnia 2007 r. (art. 47 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. w związku z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 15 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecz- nej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych in- nych ustaw (Dz.U. Nr 115, poz. 791). U z a s a d n i e n i e Krajowe Biuro Ochrony „A.-M.", Spółka z o.o. z siedzibą w T. do końca czerwca 2008 r. przedłożyło Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych deklaracje rozli- czeniowe korygujące rozliczenie składek za okresy od lutego 2004 r. do stycznia 2005 r. oraz od marca 2005 r. do stycznia 2007 r. wraz z miesięcznymi raportami imiennymi, zaznaczając w druku ZUS DRA w polu 03 bloku III kod „3" oraz deklaru- jąc w bloku IV, pod poz. 13 i 28 składki na ubezpieczenie społeczne osób niepełno- sprawnych w kwocie obniżonej o część pokrywaną ze środków Państwowego Fun- duszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej - PFRON). Decyzją z dnia 29 września 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w T. wymierzył składki bez uwzględnienia ich współfinansowania przez PFRON. Po- wołując się na art. 25 ust. 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz za- trudnianiu osób niepełnosprawnych, wskazał na zasadę składania wniosku o dofi- nansowanie składek na bieżąco, łącznie z deklaracją rozliczeniową i stwierdził, że niezłożenie przez spółkę takiego wniosku w deklaracji pierwszorazowej przez wypeł- nienie pola 03 w bloku III kodem „0" wyklucza późniejszą korektę i uwzględnienie współfinansowania składek na ubezpieczenia społeczne zatrudnionych w spółce pracowników niepełnosprawnych. Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z dnia 19 lutego 2009 r. oddalił odwołanie płatnika z wnioskiem o wymierzenie składek w spo- sób rozliczony w deklaracjach korygujących, a Sąd Apelacyjny w Gdańsku, rozpo- znając apelację Spółki, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagad- nienie prawne przytoczone na wstępie. 3 W nawiązaniu do stanu faktycznego sprawy Sąd Apelacyjny podniósł, że skarżący rozliczał roczne deklaracje za okres od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31 grudnia 2006 r. z uwzględnieniem finansowania składek z tytułu zatrudniania osób niepełnosprawnych, natomiast nie dokonywał takiego rozliczenia w miesięcznych raportach imiennych oraz deklaracjach rozliczeniowych, choć niespornie spełniał wa- runki do finansowania ich zgodnie z art. 25 ust. 2 i 3a ustawy o rehabilitacji zawodo- wej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31 grud- nia 2007 r. zasady finansowania, rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne były regulowane przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o sys- temie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.; jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), z tym że składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób niepełnosprawnych, należne według stopy obowiązującej wszystkich ubezpieczonych, finansowane były zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 25 ust. 2-3a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (w brzmieniu Dz.U. z 2003 r. Nr 7, poz. 79, dalej „ustawa o rehabilitacji”). W związku z tym, że część kosztów osobowych praco- dawcy zatrudniającego pracowników niepełnosprawnych, odpowiadająca składce na ubezpieczenia społeczne, pokrywana była przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, płatnik rozliczał je według ustalonego wzoru deklaracji rozliczeniowej, w której podawał między innymi zestawienie należnych składek na poszczególne rodzaje ubezpieczeń społecznych, z uwzględnieniem podziału na składki finansowane przez ubezpieczonego i przez płatnika oraz budżet państwa i PFRON oraz składał oświadczenie o zgodności danych zawartych w deklaracji ze stanem faktycznym. Dokumenty te oraz imienne raporty miesięczne płatnik powinien przesłać do 15 dnia następnego miesiąca (art. 46 i 47 ustawy o systemie ubezpie- czeń społecznych). Finansowanie składek na ubezpieczenia społeczne zatrudnionych przez płat- nika osób niepełnosprawnych odpowiednio przez Fundusz i budżet państwa było zapewnione - jak stanowił art. 25 ust. 8 i ust. 9 ustawy o rehabilitacji - w każdym mie- siącu przez rok, na wniosek pracodawcy składany łącznie z deklaracją rozliczeniową 4 tych składek. Po upływie roku pracodawcy wraz z deklaracją rozliczeniową mogli zło- żyć wniosek o objęcie finansowaniem składek na to ubezpieczenie na kolejne okresy roczne. Wniosek, o którym mowa, przybierał formę określoną w rozporządzeniu Mini- stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 grudnia 1998 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych ra- portów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących oraz innych dokumentów (Dz.U. Nr 149, poz. 982 ze zm.), a jego złożenie polegało na wypełnieniu deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA przez wpisanie odpowiedniego kodu - cyfry w polu 03 bloku III deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA, przy czym „0” wpisywał płatnik składek nieuprawniony lub niewnioskujący o dofinansowanie na podstawie art. 25 ust. 2, 3 lub 3a ustawy. Wpisanie cyfry „1” oznaczało wniosek o dofinansowa- nie składek na podstawie art. 25 ust. 2 ustawy, cyfry „2” - na podstawie art. 25 ust. 3, a cyfry „3” - wniosek przy spełnianiu warunków określonych w art. 25 ust. 3a ustawy. Rozstrzygając zagadnienie, czy wniosek taki może być złożony skutecznie tylko w deklaracji pierwszorazowej, a ostatecznie, czy brak wniosku (wpisanie kodu „0”) może być uzupełniony w deklaracji rozliczeniowej korygującej, Sąd Najwyższy uznał za konieczne potwierdzenie - jako oczywistości - że korygowanie składanych przez płatników dokumentów rozliczeniowych jest dopuszczalne w pełnym zakresie. Co więcej, płatnik składek ma obowiązek złożyć deklarację rozliczeniową korygującą w formie nowego dokumentu zawierającego wszystkie prawidłowe dane, łącznie z raportem miesięczny korygującym, jeżeli stwierdził nieprawidłowości w przesłanych dokumentach (por. art. 41 ust. 6 i 7 i w art. 47 ust. 3 w związku z art. 46 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Jeżeli deklaracja rozliczeniowa była wypeł- niona niewłaściwie (niektóre dane nie zostały wykazane, albo były wykazane błęd- nie), płatnik ma możliwość naprawienia tych błędów w deklaracji rozliczeniowej kory- gującej. Zastąpienie deklaracji dotkniętej błędem nowym dokumentem zawierającym prawidłowe dane powoduje, że deklaracja korygująca staje się jedyną właściwą de- klaracją rozliczenia za wskazany w niej okres, a poprzednia traci znaczenie. Mogą być również naprawione błędy dotyczące danych umieszczonych w polu 03 w bloku III deklaracji rozliczeniowej. Także w tym wypadku rozporządzenie Mini- stra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie określenia ro- dzaju dokumentacji będącej podstawą rozliczeń finansowania składek na ubezpie- czenia społeczne niektórych zatrudnionych osób niepełnosprawnych, z uwzględnie- 5 niem dotacji Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych i bu- dżetu państwa (Dz.U. Nr 122, poz. 1341) przewiduje korektę deklaracji, stanowiąc, że podstawę rozliczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z PFRON z tytułu finan- sowania składek na ubezpieczenia społeczne niektórych zatrudnionych osób niepeł- nosprawnych stanowi dokument sporządzony przez Zakład sporządzony - stosownie do § 1 ust. 2 tego rozporządzenia - na podstawie danych wykazywanych przez płat- ników składek zarówno w deklaracji rozliczeniowej, jak i w deklaracji rozliczeniowej korygującej. Nietrafne jest identyfikowanie wypełnienia odpowiednim kodem pola, o którym mowa w zagadnieniu prawnym, ze złożeniem wniosku w tym sensie, w jakim - za- strzeżony formą i terminem - stanowi ono oświadczenie woli otwierające postępowa- nie w określonym prawem trybie, wyrażające wolę jego wszczęcia i uzyskania wyniku zgodnego z wnioskiem (por. np. art. 61 § 1 k.p.a. oraz art. 117 § 1, art. 168 § 1, art. 1837 i 351 k.p.c.). Wniosek, o którym była mowa w art. 28 ust. 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej nie wszczynał jakiegokolwiek postępowania; prawo opłacania składek pomniejszonych o część finansowaną przez PFRON realizowało się ipso iure przez zatrudnienie osób niepełnosprawnych. W związku z tym, ewentualny wniosek nie dotyczył przyznania prawa określoną decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, lecz był wnioskiem o realizację prawa nabytego, któremu Zakład nie mógł odmówić, jeśli w deklaracji zostały umieszczone dane dotyczące składek odpowiadające regu- lacji art. 25 ust. 2, 3 lub 3a ustawy o rehabilitacji; rozliczenie według zasad określo- nych w tym przepisie było równoznaczne ze złożeniem wniosku, o którym mowa w art. 25 ust. 8 tej ustawy. W tej sytuacji, skoro wniosek przewidziany w art. 25 ust. 8 ustawy wyrażał tylko wiedzę płatnika o przysługującym mu sposobie rozliczenia składek, żadnego znaczenia nie mają tu rozważania ogólne o obowiązywaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zasady rozpoznawania spraw na wniosek zgłoszony przez osobę zainteresowaną. Nie wchodziło także w rachubę przekroczenie terminu prze- widzianego w art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - stwierdzone przez Sąd pierwszej instancji - gdyż nie jest to termin inny jak instrukcyj- ny także dlatego, że możliwym skutkiem jego niedotrzymania była przewidziana w art. 48 ustawy możliwość działania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z urzędu, w zastępstwie płatnika. Pogląd o dyscyplinującym charakterze terminu do składania 6 deklaracji rozliczeniowych wspiera również regulacja art. 41 ust. 7 w związku z art. 47 ust. 3 i ust. 3b ustawy systemowej. W konsekwencji tego, że rozdzielenie kosztów składki między płatnika i PFRON następowało bez względu na niewypełnienie lub błędne wypełnienie pola 03 w bloku III formularza ZUS DRA, płatnik składek mógł - jeżeli stwierdził, że ma takie uprawnienie płynące z ustawy - opłacać składki w odpowiednio niższej kwocie, pod- legającej kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie budzi więc wątpliwości, że w dotychczasowym stanie prawnym płatnik składek mógł skorygować błąd w wypeł- nieniu deklaracji ZUS DRA i w miejsce cyfry „0” wpisać kod odpowiedni do jego sytu- acji prawnej, tak samo jak mógł cyfrę „2” zastąpić w deklaracji korygującej cyfrą „3”, jeżeli zorientował się, że finansowanie składek zatrudnionym przez niego osób nie- pełnosprawnych wynika z art. 25 ust. 3a, a nie z art. 25 ust. 3 ustawy. Oczywista omyłka polegająca na wpisaniu cyfry „0” zamiast cyfry„3” w polu 03 bloku III deklara- cji mogła być sprostowana w każdym czasie. W wypadku rozliczeń składek za okres sprzed dnia 1 stycznia 2008 r., termin tej korekty został wyznaczony w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 1 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i spo- łecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 115, poz. 791), dozwalającym na rozliczenie składek za okres od 2004 do 2007 r. z uwzględnieniem ich finansowania przez budżet i PFRON przez złożenie korekty imiennych raportów miesięcznych lub deklaracji rozliczeniowej albo imiennych raportów miesięcznych korygujących lub deklaracji rozliczeniowej korygu- jącej za okres do dnia 31 grudnia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2008 r. Przytoczony przepis ustawy zmieniającej nie stanowił samodzielnej podstawy prawnej korekt w dokumentach składanych za okres do grudnia 2007 r., lecz - jako przepis przejściowy - osiągał cel załatwienia niezakończonych, będących w toku, czy właśnie wymagających korekty zagadnień regulowanych w przepisach, które utraciły moc. Dopiero po określonym w tym przepisie dniu 30 czerwca 2008 r. korekta stała się niemożliwa, gdyż od dnia 1 stycznia 2008 r. obowiązują nowe zasady finansowa- nia składek na ubezpieczenia społeczne opłacanych za osoby niepełnosprawne, wprowadzone przepisami ustawy z dnia 15 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o re- habilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Stosownie do art. 25a, wprowadzonego z mocą od dnia 1 stycznia 2008 r. (uwzględnionego w tekście jednolitym ustawy o rehabilitacji zawodowej, Dz.U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92), Fundusz refunduje część kosztów oso- 7 bowych pracodawcy odpowiadającą składce należnej od pracodawcy na ubezpie- czenie emerytalne pod warunkiem terminowego opłacenia przez pracodawcę tych składek w całości. Począwszy od składek na ubezpieczenia społeczne należnych za okres od 1 stycznia 2008 r., w bloku III pole 03 deklaracji ZUS DRA wszyscy płatnicy zobowiązani są wpisywać kod „0” lub pole to może pozostać puste (por. rozporzą- dzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2009 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowot- nego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygu- jących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych ko- rygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz innych dokumentów, Dz.U. Nr 186, poz. 1444). Z tych względów, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie. ========================================