I UK 269/08

Wyrok z dnia 24 marca 2009 r. I UK 269/08 Brak wniosku nauczyciela o rozwiązanie stosunku pracy i podjęcie przez niego zatrudnienia po rozwiązaniu tego stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) nie stanowią przeszkody do nabycia prawa do emerytury na mocy art. 88 ust. 1 i 1a tej Karty. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra- wozdawca), Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 marca 2009 r. sprawy z odwołania Aliny S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w B. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wy- roku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 1 lipca 2008 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 9 stycznia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział Wojewódzki w B. odmówił Alinie S. prawa do emerytury nauczycielskiej z uwagi na brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego. Organ rentowy za udowodniony przez wnioskodawczynię staż uznał okres 28 lat, 9 miesięcy i 19 dni. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2008 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży zmienił tę decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury od dnia 1 paź- dziernika 2007 r. Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawczyni po ukończeniu szesna- stego roku życia mieszkała razem z rodzicami prowadzącymi gospodarstwo rolne o powierzchni około 8 hektarów w miejscowości G. (gmina T.). Jej starsi bracia oraz siostra pracowali poza gospodarstwem. Wnioskodawczyni uczyła się wówczas w Te- chnikum Przemysłu Spożywczego w B., do której dojeżdżała codziennie samocho- 2 dem. Do szkoły wyjeżdżała około godziny 600 , a wracała w godzinach popołudnio- wych (1500 -1700 ). W okresie od 24 lutego 1975 r. do 23 lipca 1977 r. wnioskodaw- czyni pomagała w gospodarstwie rolnym rodziców i jednocześnie uczyła się. Przed i po zajęciach szkolnych zajmowała się oporządzaniem zwierząt, jak również wykony- wała prace polowe (w czasie żniw, wykopków, sianokosów). Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy uznał, że okres pracy wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym jej rodziców od 24 lutego 1975 r. do 23 lipca 1977 r. należy doliczyć do jej ubezpieczeniowego stażu pracy, skoro z materiału dowodowego sprawy wynika, iż pracowała stale przy obrządku inwentarza oraz przy innych pracach w wymiarze co najmniej czterech godzin każdego dnia. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie była to praca dorywcza w okresach nasilonych prac sezono- wych, lecz wnioskodawczyni świadczyła ją w celu zaspokojenia potrzeb własnych i rodziny, zwłaszcza że ze względu na sytuację rodzinną (rodzeństwo wnioskodaw- czyni nie mieszkało w gospodarstwie) pomoc rodzicom mogła świadczyć tylko ona. Z tego względu Sąd Okręgowy przyjął, że - po uwzględnieniu spornego okresu - wnio- skodawczyni spełniła warunek dotyczący stażu wymaganego przez art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.). Sąd pierwszej instancji ponadto uznał, że stosunek pracy wniosko- dawczyni uległ rozwiązaniu z dniem 31 sierpnia 2007 r. z powodu likwidacji Szkoły Podstawowej w S., a więc w trybie określonym w art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczy- ciela. Te okoliczności - zdaniem Sądu Okręgowego - świadczą o spełnieniu warun- ków uzyskania prawa do emerytury na podstawie art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) w związku z art. 88 Karty Nauczyciela. Wyrokiem z dnia 1 lipca 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił ape- lację organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji. Zdaniem Sądu Apelacyj- nego, poza sporem jest, że stosunek pracy łączący wnioskodawczynię ze Szkołą Podstawową w S. uległ rozwiązaniu w dniu 31 sierpnia 2007 r. na skutek likwidacji szkoły i dlatego ubezpieczona w dacie złożenia wniosku o emeryturę (12 paździer- nika 2007 r.) spełniała warunek rozwiązania stosunku pracy przewidziany w art. 88 Karty Nauczyciela. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił ustalenia Sądu Okręgowego co do tego, że w spornym okresie wnioskodawczyni stale i systematycznie pracowała co najmniej cztery godziny dziennie w gospodarstwie rolnym jej rodziców, stąd też do- puszczalne było zaliczenie tej pracy w zakresie niezbędnym do uzupełnienia okresu 3 zatrudnienia wymaganego do przyznania emerytury w oparciu o art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem Sądu odwoławczego, w kwestii ustalenia, że było możliwe łączenie przez wniosko- dawczynię nauki w szkole z pracą w gospodarstwie rolnym, na pełne uznanie zasłu- gują zarówno wyjaśnienia samej wnioskodawczyni, jak i zeznania świadków. Wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył w całości skargą kasa- cyjną, zarzucając naruszenie: 1) art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, „poprzez błędne przyjęcie polegające na uznaniu, że wnioskodawczyni spełnia wszystkie warunki do przyznania jej prawa do świadczenia emerytalnego - emerytury nauczycielskiej, tj. posiada wymagany 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20-letni okres pracy nauczy- cielskiej oraz rozwiązała stosunek pracy na swój wniosek”, podczas gdy w dacie zło- żenia wniosku o emeryturę nie spełniała wszystkich warunków przewidzianych w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, skoro pozostawała w zatrudnieniu od 1 września 2007 r. oraz nie legitymowała się trzydziestoletnim stażem ubezpieczeniowym; 2) art. 47714 § 1 k.p.c., przez oddalenie apelacji organu rentowego pomimo zaistnienia podstaw do jej uwzględnienia. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ rentowy wywiódł w szczególności, że określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela warunki legitymowania się trzydziestoletnim okresem zatrudnienia i dwudziestoletnim okresem pracy w szcze- gólnym charakterze muszą być spełnione w dacie rozwiązania przez nauczyciela stosunku pracy. Zatem, aby możliwe było przejście na emeryturę, w pierwszym rzę- dzie muszą być spełnione oba warunki dotyczące stażu pracy, a następnie powinien zostać rozwiązany stosunek pracy. Zdaniem skarżącego, prawa do emerytury nie można przyznać ubezpieczonemu nauczycielowi, jeżeli w dacie złożenia wniosku o emeryturę nie był spełniony którykolwiek z tych warunków. Według organu rento- wego, w przedmiotowej sprawie stosunek pracy nie został rozwiązany na wniosek nauczyciela, natomiast w dacie złożenia wniosku o emeryturę ubezpieczona pozosta- wała w zatrudnieniu, co sama przyznała przed Sądem Apelacyjnym, wyjaśniając, iż od 1 września 2007 r. otrzymała zatrudnienie „z litości”, ponieważ ma na utrzymaniu sześcioro dzieci. Zdaniem organu rentowego, doliczenie wnioskodawczyni okresu pracy w gospodarstwie rolnym do stażu zatrudnienia było wadliwe skoro w spornym okresie ubezpieczona „pobierała naukę” w szkole średniej znajdującej się w miejsco- wości oddalonej o 49 kilometrów od miejsca zamieszkania. Stąd trudno zakładać, że wnioskodawczyni pracowała co najmniej cztery godziny dziennie w gospodarstwie 4 rolnym. Co najwyżej, ubezpieczona doraźnie pomagała rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa. Skarżący zarzucił Sądowi odwoławczemu pominięcie tego, że emery- tura nauczycielska z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela przysługuje tylko temu nauczy- cielowi, który rozwiązał na swój wniosek stosunek pracy, a prawo do tej emerytury nauczyciel nabywa dopiero po rozwiązaniu stosunku pracy, stąd istotna jest data roz- wiązania umowy o pracę. Ponieważ wnioskodawczyni nie legitymowała się trzydzie- stoletnim ogólnym stażem zatrudnienia i nie rozwiązała stosunku pracy na swój wnio- sek, to nie spełniła wszystkich przesłanek przyznania prawa do emerytury. Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżo- nego wyroku przez oddalenie odwołania oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni kosztów zastępstwa procesowego, a dodatkowo w razie uwzględnienia skargi kasa- cyjnej - na podstawie art. 415 k.p.c. - o „orzeczenie obowiązku zwrotu emerytury”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Bezzasadny jest zarzut obrazy prawa procesowego (art. 47714 § 1 k.p.c.), po- legającej - według skarżącego - na oddaleniu przez Sąd drugiej instancji apelacji or- ganu rentowego. Zgodnie z tym przepisem, sąd oddala odwołanie wówczas, gdy nie ma podstaw do jego uwzględnienia. Skoro Sąd odwoławczy (podobnie, jak Sąd Okręgowy) doszedł do przekonania, że odwołanie wnioskodawczyni od decyzji or- ganu rentowego zasługiwało na uwzględnienie, bowiem ubezpieczona spełniła wszystkie warunki nabycia prawa do emerytury określone przez normy prawa mate- rialnego, to postąpił zgodnie ze wskazanym przepisem i oddalił apelację organu ren- towego od korzystnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instan- cji. Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela w zakre- sie, w którym skarżący zarzuca błędne uznanie, że wnioskodawczyni spełniła waru- nek przyznania jej emerytury nauczycielskiej polegający na posiadaniu wymaganego stażu ubezpieczeniowego. W tym przedmiocie skarżący w istocie kwestionuje ustale- nia faktyczne przyjęte za podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego, że wnioskodawczyni w spornym okresie stale, przez co najmniej cztery godziny każdego dnia pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców. Dla oceny podniesionego w skardze zarzutu obrazy art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela w tym przedmiocie miarodajne jest ustalenie, zgodnie z którym w okresie od 24 lutego 1975 r. do 23 lipca 1977 r. wnioskodawczyni pra- 5 cowała we wskazany sposób w gospodarstwie rolnym rodziców (art. 39813 § 2 k.p.c.). To zaś pozwala na doliczenie okresu pracy rolniczej do stażu wymaganego dla naby- cia przez wnioskodawczynię emerytury nauczycielskiej na zasadach przewidzianych w art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych, bowiem przez okres zatrudnienia wymagany do przyznania emerytury na pod- stawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela rozumie się okresy składkowe i nieskładkowe oraz okresy pracy w gospodarstwie rolnym wymienione w art. 6, art. 7 i art. 10 ust. 1 tej ustawy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2002 r., II UKN 337/01, OSNP 2004 nr 1, poz. 8). W konsekwencji nietrafny jest zarzut, że w dacie rozwiąza- nia stosunku pracy i w dacie złożenia wniosku o emeryturę, wnioskodawczyni nie legitymowała się łącznym trzydziestoletnim stażem ubezpieczeniowym. Zgodnie z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym dwudziestu lat wykonywania pracy w szczególnym charak- terze, mogą - po rozwiązaniu stosunku pracy na swój wniosek - przejść na emery- turę. Nie ma wątpliwości, że w stanie faktycznym sprawy nie doszło do rozwiązania stosunku pracy na wniosek ubezpieczonej. Jednakże, oceny prawnej stanu faktycz- nego sprawy należy dokonać na podstawie art. 88 ust. 1a Karty Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciele spełniający warunki co do stażu pracy (zarówno ogólnego, jak i w szczególnym charakterze) mogą przejść na emeryturę również w przypadku roz- wiązania stosunku pracy lub jego wygaśnięcia w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 tej Karty. W myśl art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy w razie całkowitej likwidacji szkoły. Taka sytuacja miała miejsce w ustalonym przez Sądy stanie faktycznym sprawy. Nie- trafne jest twierdzenie skarżącego, że rozwiązanie stosunku pracy, uprawniające do uzyskania emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 i 1a Karty Nauczyciela musi zawsze nastąpić na wniosek nauczyciela. Wręcz odwrotnie, rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela następuje bez wniosku nauczyciela, a z reguły wbrew jego woli. Decyzje o likwidacji szkoły i w konsekwencji o rozwiązaniu stosunku pracy z zatrudnionym w niej nauczy- cielem są niezależne od jego woli i podejmują je odpowiednie organy oraz pracodaw- ca. Skoro nabycie prawa do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela nastę- puje według stanu istniejącego w dacie złożenia wniosku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2000 r., II UKN 376/99, OSNAPiUS 2001 nr 14, poz. 467), to należy uznać, że do tej daty powinno nastąpić rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem 6 legitymującym się wymaganym stażem pracy. W przypadku rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, rozwiązanie stosunku pracy nie musi jednak nastąpić „na wniosek” nauczyciela. Nie ma wątpliwości, że w dniu 12 października 2007 r. wnioskodawczyni spełniała te warunki, gdyż legitymowała się wymaganym stażem (ogólnym i kwalifikowanym), a stosunek pracy, w jakim pozosta- wała ze zlikwidowaną Szkołą Podstawową w S., został rozwiązany z dniem 31 sierp- nia 2007 r. Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ma wpływu na ocenę prawną okoliczności sprawy, to że wnioskodawczyni po ustaniu zatrudnienia w Szkole Podstawowej w S. w dniu 31 sierpnia 2007 r., następnego dnia (1 września 2007 r.) podjęła zatrudnienie w innej placówce oświatowej. Nie można bowiem wymagać od nauczyciela, z którym nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy, aby pozostawał bez pracy (w istocie bez środ- ków utrzymania) do czasu zakończenia postępowania w przedmiocie przyznania prawa do emerytury. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy organ rentowy odmó- wił przyznania tego świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99, OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 46). W ocenie Sądu Najwyższe- go, w ogóle nie jest istotne, czy nauczyciel, z którym rozwiązano stosunek pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, podjął następnie zatrudnienie (obojętne, czy w charakterze nauczyciela, czy inną pracę), czy też pozostawał bez pracy. Istotne jest, że do dnia rozwiązania stosunku pracy spełnił warunki dotyczące okre- sów zatrudnienia i pracy w szczególnym charakterze określone w art. 88 Karty Nau- czyciela (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 390). Przepis art. 88 Karty Nauczyciela jest regulacją szczególną i dlatego musi być interpretowany ściśle. Wynika z jego treści, że uzyskanie prawa do emerytury zależy od posiadania statusu „nauczyciela” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2005 r., I UK 184/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 22). Nie chodzi jednak o to, że ma być nauczycielem w chwili złożenia wniosku o emeryturę, gdyż oznacza- łoby to, iż musi złożyć wniosek przed rozwiązaniem stosunku pracy. Z reguły wniosek jest składany po rozwiązaniu stosunku pracy, a więc w tym momencie ubezpieczony jest już byłym nauczycielem. Przy ocenie, czy spełniony jest warunek „posiadania statusu nauczyciela” należy oceniać stan rzeczy istniejący w dacie rozwiązania nau- czycielskiego stosunku pracy, a więc czy w tym momencie są spełnione pozostałe przesłanki prawa do emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela. Inaczej mówiąc, podjęcie zatrudnienia po rozwiązaniu z nauczycielem stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 7 1 Karty Nauczyciela nie stanowi przeszkody do nabycia prawa do emerytury na pod- stawie art. 88 ust. 1 i 1a tej Karty (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2003 r., III AUa 1944/02, OSA 2005 nr 1, poz. 1). Z tego powodu, podjęcie przez ubezpieczoną pracy w innej szkole, po rozwiązaniu w dniu 31 sierpnia 2007 r. stosunku pracy nauczycielskiej, w czasie trwania którego zostały spełnione prze- słanki nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela dotyczące stażu pracy, a także kontynuowanie tego nowego zatrudnienia w dacie złożenia wnio- sku o emeryturę nauczycielską, nie wyklucza nabycia prawa do tego świadczenia. Z powyższych przyczyn, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną organu ren- towego jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw (art. 39814 k.p.c.). ========================================