I UK 138/08

Wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. I UK 138/08 Umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem (spółką) lub kontrakt mene- dżerski wskazane w art. 13 pkt 9 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku do- chodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.) jako źródła przychodu z działalności wykonywanej osobiście, nie stano- wią samodzielnej podstawy podlegania ubezpieczeniom społecznym z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo- łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), jeżeli są re- alizowane w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej. Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf, Zbigniew Hajn. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 grudnia 2008 r. sprawy z odwołania „G.” Spółki z o.o. w B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w B. z udziałem zainteresowanego Fran- ciszka S. o podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 6 lutego 2008 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z 6 lutego 2008 r. oddalił apelację Spółki z o.o. G. w B. od wyroku Sądu Okręgowego z 25 października 2007 r., odda- lającego jej odwołanie od decyzji pozwanego organu rentowego z 7 grudnia 2006 r., stwierdzającej, że Franciszek S. - który jest zainteresowanym w sprawie - podlega od 1 stycznia 2004 r. obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wy- 2 padkowemu, z tytułu umowy zlecenia - kontraktu menedżerskiego łączącego go z tą Spółką, a podstawę składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne stanowią kwoty wymienione w decyzji. W niespornym stanie sprawy zainteresowany zawarł z odwo- łującą się Spółką 2 stycznia 2004 r. kontrakt menedżerski na zarządzanie przedsię- biorstwem (spółką) i został przez Spółkę zgłoszony jedynie do ubezpieczenia zdro- wotnego. Pozwany przyjął, że podstawę jego ubezpieczenia stanowił przepis o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących zlecenie (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - dalej jako ustawa systemowa). Spółka i zainteresowany przyjmowali, że zarządzanie (kontrakt mene- dżerski) wykonywane było przez zainteresowanego w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej i wobec tego, że jest emerytem (wojskowym), to nie podlegał z tego tytułu obowiązkowym ubezpieczeniom. Zainteresowany podał, że prowadzi działalność gospodarczą w zakresie doradztwa, zarządzania i usług. W ramach tej działalności wykonuje umowę o zarządzenie przedsiębiorstwem zawartą ze Spółką G. Przed Sądem Okręgowym dodał, że dla tej Spółki, na podstawie innej umowy zawartej w 2005 r., świadczy jeszcze inne usługi w zakresie doradztwa go- spodarczego, za co otrzymuje wynagrodzenie. Wskazał też, że przedmiot jego dzia- łalności gospodarczej obejmuje nadto wynajmowanie pomieszczeń własnych różnym podmiotom oraz zarządzanie przedsiębiorstwami. Sąd Okręgowy decyzję pozwanego uznał za prawidłową. W szczególności stwierdził, że do kontraktu menedżerskiego oraz umowy o zarządzanie przedsiębior- stwem stosuje się przepisy o zleceniu i stąd z takiego tytułu zainteresowany podlega ubezpieczeniom. Jest to umowa wykonywana osobiście i nie może być traktowana jako umowa wykonywana w ramach działalności pozarolniczej, nawet gdy wpis do ewidencji działalności gospodarczej dotyczy zarządzania przedsiębiorstwem. Obo- wiązku ubezpieczenia nie wyłączała emerytura zainteresowanego, gdyż zgodnie z art. 9 ust. 4a ustawy systemowej osoba wykonująca pracę na podstawie zlecenia, która ma ustalone prawo do emerytury, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom spo- łecznym i zdrowotnemu. Sąd Apelacyjny podzielił argumentację pierwszej instancji o tym, że kontrakt menedżerski jest umową starannego działania (zlecenia) i nie stanowi działalności gospodarczej zainteresowanego. Przychody z zarządzania (kontraktu) stanowiły jego dochód osobisty, a nie z działalności gospodarczej, zgodnie z art. 13 pkt 9 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej jako ustawa po- 3 datkowa). Dla menedżera, który ma wpis do ewidencji działalności gospodarczej w zakresie zarządzania i jednocześnie ma kontrakt menedżerski na zarządzanie, przy- chód uzyskiwany z takiej umowy jest przychodem z działalności wykonywanej osobi- ście, zatem dla ubezpieczenia społecznego dochody te traktowane są tak jak ze zle- cenia. Nastąpił zatem zbieg tytułów do ubezpieczenia (z emeryturą), w którym zainte- resowany z tytułu kontraktu menedżerskiego podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a z racji prowadzenia działalności gospodarczej ubezpie- czenie było dobrowolne. W skardze kasacyjnej Spółka G. zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię: 1. art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemowej, polegającą na uznaniu, iż pojęciem „umowy”, o której mowa w tym przepisie objęte są również umowy o zarządzanie (kontrakty menedżerskie) zawierane przez osoby świadczące usługi zarządzania w ramach działalności gospodarczej (w oparciu o wpis do ewi- dencji działalności gospodarczej); 2. art. 13 pkt 2 ustawy o systemowej, polegającą na przyjęciu, iż zgodnie z dyspozycją tego przepisu umowy o zarządzanie (kontrakty menedżerskie) zawierane przez osoby świadczące usługi zarządzania w ramach działalności gospodarczej (w oparciu o wpis do ewidencji działalności gospodarczej) powinny być traktowane jak umowy, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 tej ustawy; 3. art. 13 pkt 9 ustawy podatkowej, wskutek przyjęcia, iż zgodnie z dyspozycją tego przepisu umowy o zarządzanie (kontrakty menedżerskie) zawierane przez osoby świadczące usługi zarządzania w ramach działalności gospodarczej (w oparciu o wpis do ewidencji działalności gospodarczej) powinny być traktowane jak umowy, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy systemowej; 4. art. 9 ust. 5 ustawy syste- mowej, polegającą na przyjęciu, iż przepis ten dotyczy tylko emerytów prowadzących działalność gospodarczą, ale bez równoczesnego osiągania przychodów z umów zlecenia - kontraktów menedżerskich, które są wyłączone z przychodów wynikają- cych z pozarolniczej działalności gospodarczej; 5. oraz naruszenie art. 9 ust. 5 ustawy systemowej, przez jego niezastosowanie w sprawie, tj. przyjęcie, iż osoba mająca ustalone prawo do emerytury lub renty podlega obowiązkowym ubezpiecze- niom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Na takiej podstawie skarżący wniósł: o uchylenie wyroku i orzeczenie, iż zain- teresowany z tytułu kontraktu menedżerskiego nie podlega obowiązkowym ubezpie- czeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu, a także zdrowotnemu oraz że nie są należne składki na fundusz pracy i gwarantowanych świadczeń pracowniczych 4 i skarżąca nie jest zobowiązana do złożenia dokumentów ubezpieczeniowych za okres wskazany w decyzji pozwanego z 7 grudnia 2006 r.; ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest zasadna. Obie ustawy, z 26 lipca 1991 r. o podatku do- chodowym od osób fizycznych i z 13 października 1991 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zajmują się odrębnymi przedmiotami regulacji. Wspólną podstawą do zastosowania ich w tej sprawie jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospo- darczej. Działalność ta stanowi podstawę podlegania ubezpieczeniom społecznym a z drugiej strony dochód osoby fizycznej podlega ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych (ustawie podatkowej). Nie określa ona jednak co stanowi podstawę podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, gdyż samodzielnie reguluje to ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych (ustawa systemowa). Zasadniczą podstawą decyzji pozwanego i rozstrzygnięć Sądów obu instancji jest art. 13 pkt 9 ustawy podatkowej. Nie jest uprawnione wnioskowanie, że wprowa- dzenie do tej ustawy od 1 stycznia 2004 r. tego przepisu - stanowiącego, iż za przy- chody z działalności wykonywanej osobiście, uważa się przychody uzyskane na pod- stawie umów o zarządzanie przedsiębiorstwem, kontraktów menedżerskich lub umów o podobnym charakterze, w tym przychody z tego rodzaju umów zawieranych w ramach prowadzonej przez podatnika pozarolniczej działalności gospodarczej - uprawnia do przyjęcia podstawy ubezpieczenia społecznego z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy systemowej, czyli dotyczącej osób wykonujących pracę na podstawie umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cy- wilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Przepis art. 13 pkt 9 ustawy podat- kowej nie ingeruje w ustrojowe podstawy działalności gospodarczej, a dotyczy wy- łącznie opodatkowania i taka tylko jest przedmiotowa granica jego regulacji (zob. wy- rok Trybunału Konstytucyjnego z 19 lipca 2007 r., K 11/06). Za przychody z działal- ności wykonywanej osobiście ustawodawca uznał przychody uzyskane na podstawie wskazanych w nim umów (umów menedżerskich), w tym przychody z tego rodzaju umów zawieranych w ramach prowadzonej przez podatnika pozarolniczej działalno- ści gospodarczej. Jeżeli więc nawet założyć, że przepis ten miałby mieć znaczenie decydujące, to wynika z niego wniosek przeciwny od przyjętego w zaskarżonym 5 rozstrzygnięciu, gdyż sam literalnie stwierdza, że umowy menedżerskie mogą być zawierane w ramach prowadzonej przez podatnika pozarolniczej działalności gospo- darczej (verba legis - „w tym przychody z tego rodzaju umów zawieranych w ramach prowadzonej przez podatnika pozarolniczej działalności gospodarczej“). Prowadzi to do rozważenia podstawy ubezpieczeń społecznych wskazywanej przez skarżącą, gdyż zainteresowanemu nie ogranicza się prowadzenia działalności gospodarczej, jednak ujmuje się z niej umowy menedżerskie i traktuje je odrębnie od tej działalności, jako samodzielną podstawę ubezpieczenia. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega osoba fizyczna prowadząca pozarolniczą działalność, którą - zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy - jest osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodar- czą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych. Wskazano wyżej, że działalność gospodarcza stanowi podstawę do stosowania ustawy systemowej i podatkowej, lecz nie odwrotnie. Wynika to z przyję- cia w Konstytucji wolności działalności gospodarczej (art. 20), podlegającej ograni- czeniom ustanowionym tylko w ustawie i tylko gdy są konieczne z określonych w niej przyczyn, które jednak nie mogą naruszać istoty tej wolności (art. 31). Ustawy o działalności gospodarczej właściwe dla spornego okresu (z 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej i kolejna z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej) nie wskazują, iżby umowy menedżerskie były wyłączone z działalno- ści gospodarczej. Przeciwnie działalność gospodarcza dozwolona jest każdemu i na równych prawach. Nie jest więc już oparta na reglamentacji, lecz tylko na jej ewiden- cji (art. 7 i art. 14 wskazanych ustaw o działalności gospodarczej). W szczególności więc przy braku definicji na czym ma polegać usługowa działalność gospodarcza nie można wprowadzać ograniczenia, które nie wynika z ustawy. Pojęcie gospodarczej działalności usługowej nie pozwala też przyjąć, że stałe wykonywanie rodzajowo jednej umowy (usługi) i dla jednego podmiotu nie może być działalnością gospodar- czą. Brak jest też podstaw do ingerowania w sposób prowadzenia i wykonywania tej działalności, w szczególności do stwierdzenia, że umowy menedżerskie mają być wykonywane tylko osobiście i wówczas wobec tego nie stanowią prowadzenia dzia- łalności gospodarczej. W zaskarżonym wyroku (a wcześniej w decyzji) z przepisu art. 13 pkt 9 ustawy podatkowej wyprowadzono zatem nieuprawnione wnioski i skarżący zasadnie to 6 kwestionuje, gdyż chodzi w nim jedynie o kwalifikację przychodu z tej działalności, jako przychodu z działalności wykonywanej osobiście dla celów podatkowych. W sprawie należało więc oddzielić opodatkowanie od podstawy ubezpieczeń społecznych. Kwalifikacja ustawodawcy, że przychód z umów menedżerskich sta- nowi przychód z działalności wykonywanej osobiście nie znosiła podstawy ubezpie- czeń społecznych, które była działalność gospodarcza zainteresowanego, w ramach której zawarł i realizował umowy menedżerskie. Ubezpieczenie społeczne jest pochodne od działalności (zatrudnienia) wybra- nej przez ubezpieczonego. Zainteresowany wybrał działalność gospodarczą i pod- stawy tej w istocie się nie podważa, jedynie wydziela się z niej umowy menedżerskie, co w oparciu o przepis art. 13 pkt 9 ustawy podatkowej nie było zasadne. Jeżeli Sąd Apelacyjny rozważał dalej tę kwestię, to nie można nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że kontrakty menedżerskie czy umowy o zarządzanie bliskie są konstrukcji umowy zlecenia, ze względu na zobowiązanie do starannego działania (zarządzania), w któ- rym ryzyko braku efektu może obciążać zatrudniającego (zleceniodawcę). Nie ozna- cza to jednak wyłączenia ustawowych cech działalności gospodarczej, gdy przedsię- biorca przyjmuje, że w ramach własnej działalności gospodarczej będzie realizował takie usługi. Realizacja w ramach działalności gospodarczej umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu, nie znosi ryzyka prowadzącego taką działalność przez to, że wykonywana przez niego umowa menedżerska może być wykonywana - tak jak zlecenie - na ryzyko zatrudniającego. Reguła ta nie miała- by zastosowania, gdyby sam zainteresowany zawierał i realizował umowę o usługę jako zlecenie poza swoją działalnością gospodarczą. W sprawie nie kwestionowano też, iżby zainteresowany nie prowadził działal- ności gospodarczej. Ustalono, co jest wiążące (art. 39813 § 2 k.p.c.), że zaintereso- wany zgłosił do ewidencji między innymi taki przedmiot działalności gospodarczej jak usługi w zakresie zarządzania przedsiębiorstwami, doradztwo w zakresie prowadze- nia działalności gospodarczej i zarządzania. Z przedmiotu działalności zainteresowa- nego wynika, że jego wolą była realizacja tych umów w ramach prowadzonej działal- ności gospodarczej i tak też określał ją w umowach o zarządzanie Spółką G. Umowy menedżerskie nie były wyłącznym przedmiotem jego faktycznej działalności bowiem wykonywał jeszcze stałe doradztwo i wynajmował pomieszczenia. W umowach ze Spółką G. zainteresowany określany był jako przedsiębiorca (podmiot) prowadzący działalność gospodarczą, a nie jako osoba jej niprowadząca i realizująca te kontrakty 7 poza prowadzoną działalnością gospodarczą. W sprawie nie można było uznać, że nie prowadził działalności gospodarczej oraz że umowy menedżerskie były z niej wyłączone. Nie wskazano podstawy prawnej do takiego wyłączenia (art. 13 pkt 9 ustawy podatkowej jej nie stanowił). Pozwany nie twierdził też, że umowa o zarzą- dzanie czy kontrakty menedżerskie nie mogą być realizowane w ramach działalności gospodarczej, tyle tylko, że wyłączenie ich jako samodzielnych umów i podstawy do ubezpieczenia miało wynikać z art. 13 pkt 9 ustawy podatkowej, co jak wskazano nie było zasadne, gdyż kwalifikacja dochodów z tych umów jako dochodów osobistych a nie z działalności gospodarczej, została podjęta przez ustawodawcę i miała znacze- nie tylko w sferze podatkowej. Ustawodawca nie wyłączył jednak z działalności go- spodarczej umów menedżerskich (zarządzania przedsiębiorstwem spółki). Nie do zaakceptowania było również stanowisko, że zainteresowany miałby tytuły ubezpieczenia z obu podstaw, czyli, że zachodziłby zbieg tytułów ubezpiecze- nia z działalności pozarolniczej i na podstawie kontraktu menedżerskiego. Taki zbieg byłby wbrew logice ustawy systemowej, która odrębnie (wyłącznie) stawia obie pod- stawy ubezpieczenia. Wcale przy tym nie zakazuje, bo nie jest to jej rola, lecz ustaw ustrojowych o działalności gospodarczej, aby przedsiębiorca (podmiot prowadzący działalność gospodarczą) mógł w ramach pozarolniczej działalności usługowej świadczyć, nawet osobiście, usługi na podstawie umów menedżerskich. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie wymienia kontraktu menedżerskiego (umowy o zarządzanie) jako odrębnej (samodzielnej) podstawy ubezpieczenia. Rozstrzygnię- cie sprawy sprowadza się zatem do stwierdzenia, że umowa o zarządzanie przed- siębiorstwem (spółką) lub kontrakt menedżerski ujęte w ustawie o podatku dochodo- wym od osób fizycznych jako źródła przychodu z działalności wykonywanej osobiście nie stanowią samodzielnej podstawy podlegania ubezpieczeniom społecznym z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy systemowej, jeżeli są realizowane w ramach prowadzonej przez przedsiębiorcę (podatnika) pozarolniczej działalności gospodarczej. Z tych motywów Sąd Najwyższy przyjął, że zainteresowany miał podstawę do ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, którą obejmował również umowy menedżerskie, czyli z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemo- wej. Skoro miał już ustalone prawo do emerytury to zgodnie z art. 9 ust. 5 tej ustawy ubezpieczenie społeczne było dobrowolne. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. 8 ========================================