I UK 104/08

Wyrok z dnia 20 listopada 2008 r. I UK 104/08 Nauczyciel urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. zachowuje prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli w ciągu 10 lat od wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) spełni warunki określone w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), a warunek rozwiązania stosunku pracy zostanie spełniony po dniu 31 grudnia 2008 r. (art. 88 ust. 2a tej ustawy). Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Zbigniew Korzeniowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 listopa- da 2008 r. sprawy z odwołania Urszuli B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w C. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowe- go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 listopada 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie wyro- kiem z dnia 9 października 2006 r. zmienił decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w C. z dnia 20 lipca 2006 r. i przyznał Urszuli B. prawo do emerytury nauczycielskiej od lipca 2006 r. Przy uwzględnieniu spornego między skarżącą a or- ganem rentowym okresu pracy w gospodarstwie rolnym ustalił, że ubezpieczona wy- kazała ogółem trzydziestoletni okres ubezpieczenia, w tym dwudziestoletni okres pracy nauczycielskiej, a skoro nie przystąpiła do Otwartego Funduszu Emerytalnego 2 i wyraziła wolę odejścia na emeryturę w myśl ustawy Karta Nauczyciela, to spełniła wszystkie warunki niezbędne do przyznania emerytury nauczycielskiej. W apelacji organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego przez nie- właściwe zastosowanie art. 88 ust.1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nau- czyciela i przyznanie ubezpieczonej emerytury bez wypełnienia warunku rozwiązania stosunku pracy. Skarżący podniósł, że z oświadczenia złożonego przez ubezpieczo- ną na rozprawie w dniu 9 października 2006 r. wynikało, że pracuje ona nadal, przy- najmniej do grudnia 2007 r. Wyrokiem z dnia 29 listopada 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Katowicach zmienił zaskarżony wyrok i przyznał ubezpieczonej prawo do emerytury od dnia 1 września 2007 r., oddalając odwołanie w pozostałej części oraz apelację organu rentowego w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny za- stosował art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym w chwili orze- kania, nadanym od dnia 31 sierpnia 2007 r. ustawą z dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 158, poz. 1103), który wyłożył w ten sposób, że od dnia 1 września 2007 r. warunek rozwiązania stosunku pracy nie jest istotny przy ocenie uprawnień emerytalnych ubezpieczonej. W ocenie Sądu, warunek rozwiązania stosunku pracy nie jest wymagany, jeśli pozostałe warunki do uzyskania emerytury określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela zostały spełnione w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ubezpieczony nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego. Skarga kasacyjna wywiedziona przez organ rentowy zawierała wniosek o uchylenie wyroku Sąd drugiej instancji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania, a oparta została na podstawie naruszenia prawa mate- rialnego przez błędną wykładnię art. 88 ust. 1 w związku z ust. 2a Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 września 2007 r., prowadzącą do przyjęcia, że ubezpieczonej przysługuje prawo do emerytury nauczycielskiej bez spełnienia nadal wymaganego warunku rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela, bądź w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 Karty. Skarżący podniósł, że ubezpieczona (urodzona w dniu 10 października 1957 r.) udowodniła okres pracy w szczególnym charakterze w wymiarze przekraczającym 20 lat oraz legitymuje się ogólnym stażem pracy wynoszącym ponad 30 lat, lecz nadal nie rozwiązała stosunku pracy, więc - w jego ocenie - nie może nabyć prawa 3 do emerytury. Wbrew twierdzeniu Sądu Apelacyjnego, zmiana art. 88 Karty Nauczy- ciela (wprowadzona od dnia 31 sierpnia 2007 r.) nie polegała na dodaniu do tego ar- tykułu ustępu 2a, lecz na ustaleniu innego jego brzmienia. W brzmieniu obowiązują- cym do dnia 31 sierpnia 2007 r. art. 88 ust. 2a Karty stanowił, że nauczyciele uro- dzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do emerytury, o której mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu dziesięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych, jeżeli nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wnio- sek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu eme- rytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody bu- dżetu państwa. Po zmianie art. 88 ust. 2a otrzymał brzmienie, zgodnie z którym nau- czyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., za- chowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, gdy spełnili warunki do uzyskania emerytury określone w ust. 1, w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z wy- jątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy, przy czym art. 88 ust. 1 Karty Nauczy- ciela pozostał w takim samym brzmieniu jak poprzednio. Stosownie zaś do art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczyciele mający 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Wykładnia tych przepisów wskazuje - zdaniem organu rentowego - że nauczyciele urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. mo- gli skorzystać z prawa do wcześniejszej emerytury, jeżeli legitymowali się 30-letnim okresem zatrudnienia, 20-letnim okresem pracy w szczególnym charakterze oraz rozwiązali stosunek pracy. Porównanie art. 88 ust. 2a - w nowym brzmieniu - z art. 88 ust. 1 prowadzi do wniosku, że frazę: „z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy" należy odnieść do czasu, w jakim mają być spełnione warunki do uzyskania emerytury, wymienione w ust. 1, nie zaś do samego katalogu tych warunków, co powoduje, że w stanie praw- nym obowiązującym od dnia 31 sierpnia 2007 r., nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., mogą przejść na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli spełnią wszystkie warunki wymienione w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, tzn. posiadają 30 - letni ogólny staż pracy, w tym 20 lat pracy w szcze- gólnym charakterze oraz rozwiążą stosunek pracy na swój wniosek, przy czym oby- dwa warunki stażowe muszą zostać spełnione do dnia 31 grudnia 2007 r., natomiast 4 warunek rozwiązania stosunku pracy może zostać spełniony również po dniu 31 grudnia 2007 r. Taka wykładnia - jak twierdził skarżący - jest również uzasadniona równym potraktowaniem nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. i przed dniem 1 stycznia 1949 r., których nie dotyczy zmiana prawa, i którzy w celu uzyska- nia prawa do emerytury nauczycielskiej bezspornie muszą spełnić warunek rozwią- zania stosunku pracy. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Przepis art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) tworzy pełną i wyczerpującą regulację warunków przejścia na emeryturę nauczycieli bez względu na wiek, a po wykazaniu 30-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, lub 25-letniego okresu zatrudnienia, w którym co najmniej 20 lat przypa- da na pracę w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym. W art. 88 ust. 1 in fine postanowiono, że nauczyciel po spełnieniu tych warunków może przejść na emeryturę po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy. Ugruntowany jest po- gląd, że jest to dodatkowe wymaganie powstania prawa do emerytury nauczycielskiej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99, OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 46, z dnia 30 sierpnia 2001 r., II UKN 525/00, OSNP 2003 nr 12, poz. 298, z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 390, z dnia 13 czerwca 2007 II UK 232/06, niepublikowany, z dnia 19 września 2007 III UK 43/07, niepublikowany, z dnia 17 kwietnia 2008 II UK 194/07, niepubli- kowany, z dnia 25 kwietnia 2008 I UK 267/07, niepublikowany). W brzmieniu obowiązującym przed dniem 31 sierpnia 2007 r., a po dniu 1 stycznia 1999 r., nadanym przez art. 150 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118), zgodnie z zasadami nowego systemu emerytalnego, art. 88 Karty uzupełniony został o dodatkową regulację ust. 2a, obejmującą nauczycieli urodzonych po dniu 31 grud- nia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którym zagwarantowano prawo do emerytury, o której mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu ośmiu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego. W trak- cie kolejnych nowelizacji okres zachowania uprawnień był przedłużany, ostatnio do 5 dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 r. (ustawa z dnia 7 września 2007 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektó- rych innych ustaw, Dz.U. Nr 191, poz.1369). W ówczesnym stanie prawnym nie budziło wątpliwości istnienie jednolitych re- guł przechodzenia na emeryturę nauczycieli urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. i po tej dacie; wszyscy przechodzili na emeryturę, „o której mowa w ust. 1”. Po zmianie od dnia 31 sierpnia 2007 r. treści art. 88 ust. 2a Karty ustawą z dnia z dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 158, poz. 1103) nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli spełnili warunki do emerytury, określone w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy oraz nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu państwa. Ta zmieniona konstrukcja przepisu, w której nie ma odwołania do „emerytury, o której mowa w ust. 1”, lecz nawiązuje się do „warunków do emerytury, określonych w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy”, może rodzić istotną wątpliwość co do tego, czy ustawodawca całkowicie odstąpił od warunku roz- wiązania przez tę grupę nauczycieli stosunku pracy, czy też mogą oni przejść na emeryturę po spełnieniu tego warunku, lecz bez czasowego ograniczenia jego wy- pełnienia przed dniem 31 grudnia 2008 r., jeżeli pozostałe warunki przewidziane w art. 88 ust. 1 Karty wypełnią przed tą datą. Przyjęcie stanowiska o rezygnacji z warunku rozwiązania stosunku pracy znajduje pewne uzasadnienie w ogólnej tendencji prawodawcy do likwidacji wyma- gania rozwiązania stosunku pracy w odniesieniu do osób uprawnionych do emerytur wcześniejszych (por. uchylenie z dniem 16 września 2005 r. art. 46 ust. 1 pkt 3, art. 49 i art. 50 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ustawę z dnia 27 lipca 2005 r., Dz.U. Nr 167, poz. 1397). Rozwiązanie stosunku pracy jest wymagane tylko z punktu widzenia art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych, stanowiącym o zawieszeniu prawa do emerytury bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał 6 je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w decyzji or- ganu rentowego. Przyjmując to stanowisko, należałoby stwierdzić, że warunek rozwiązania sto- sunku pracy przez nauczycieli „młodszych” nie musi być w ogóle spełniony, a od rozwiązania stosunku pracy zależy tylko wypłata emerytury. Przeciwko tej koncepcji przemawia jednak pozostawienie w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który jest prze- pisem odrębnym w rozumieniu art. 47 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), warunku rozwiązania stosunku pracy. Zachowanie tego wa- runku wobec nauczycieli wywołuje problem podmiotowego zakresu jego obowiązy- wania, sprowadzający istotę występującego w sprawie zagadnienia prawnego do określenia wzajemnego stosunku art. 88 ust. 1 i art. 88 ust. 2a ustawy - Karta Nau- czyciela w obecnym brzemieniu. Rozwiązując ten problem, należy odpowiedzieć na pytanie, czy każdy z tych przepisów zyskał autonomiczną odrębność i stał się nieza- leżną od drugiego regulacją - art. 88 ust. 1 warunków emerytalnych nauczycieli uro- dzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., a art. 88 ust. 2a - nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., czy też w art. 88 Karty wa- runki emerytalne nauczycieli są usystematyzowane w ten sposób, że wszyscy uprawnieni do emerytury bez względu na wiek nie mogą nabyć prawa do emerytury bez rozwiązania stosunku pracy. Za zachowaniem emerytalnego warunku rozwiązania stosunku pracy wzglę- dem wszystkich nauczycieli, o których mowa w art. 88 Karty Nauczyciela, a jedynie odroczenia jego spełnienia przez nauczycieli, dla których możliwość przejścia na emeryturę bez osiągnięcia wieku emerytalnego wygasa z dniem 31 grudnia 2008 r., przemawiają mocne argumenty. Założenie możliwości uzyskania przez nauczyciela statusu emeryta z mocy samego prawa z chwilą spełnienia warunku dotyczącego okresu zatrudnienia i pozostania w stosunku pracy nie jest uzasadnione, gdyż art. 88 Karty Nauczyciela zakłada pewną procedurę przechodzenia na emeryturę; nauczy- ciel nie staje się emerytem z mocy samego prawa, lecz na skutek własnego działa- nia, przez wyrażenie woli przejścia na emeryturę przez wniesienie wniosku do właściwego organu oraz przez rozwiązanie stosunku pracy. Sformułowanie przesła- nek przejścia na emeryturę w art. 88 ust. 1 wyraża tę zasadę wystarczająco jasno; chodzi o określenie, że nauczyciele, jeżeli mają wymagany okres zatrudnienia, to „mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę”. Z 7 takiego określenia nie wynika możliwość uzyskania prawa do emerytury z tytułu wy- pełnienia wyłącznie warunku co do długości stażu pracy. Argumenty przemawiające za zachowaniem, przy przełożeniu tylko na czas po dniu 1 stycznia 2009 r., warunku rozwiązania stosunku pracy przez nauczycieli „młodszych”, zawarte zostały expressis verbis w uzasadnieniu projektu ustawy o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (druk Nr 1929 z dnia 4 lipca 2007 r.). Wynika z niego, że zmiana art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela wiązała się z koniecznością pilne- go zapobieżenia masowemu składaniu wypowiedzeń przez nauczycieli urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którzy warunki stażowe speł- nią do końca roku. W intencji projektodawcy zaproponowana zmiana Karty Nauczy- ciela miała na celu umożliwienie nauczycielom, którzy spełnią warunki dla przejścia na wcześniejszą emeryturę, jej uzyskanie niezależnie od terminu złożenia wniosku o rozwiązanie stosunku pracy. Oznacza to, że nauczyciel urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., chcący przejść na wcześniejszą emerytu- rę, musi do dnia 31 grudnia 2007 r. spełnić warunki dotyczące stażu, tj. posiadania trzydziestoletniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szcze- gólnym charakterze, a nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz za- kładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - 25-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjal- nym, natomiast nie będzie musiał spełnić warunku rozwiązania stosunku pracy do dnia 31 grudnia 2007 r. Wykładni art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela, także w brzmieniu nadanym po dniu 31 sierpnia 2007 r., nie można więc dokonać w oderwaniu od art. 88 ust.1, i in- terpretować w sposób prowadzący do zróżnicowania zasad przechodzenia na eme- ryturę nauczycieli wyłącznie według kryterium daty urodzenia dlatego, że wykładnia systemowa i celowościowa prowadzą do niebudzącego wątpliwości wniosku o auto- nomicznym, pełnym i wyczerpującym określeniu warunków emerytalnych wszystkich nauczycieli, bez względu na przedział wiekowy. W konsekwencji nauczyciele uro- dzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli w ciągu 10 lat od wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych spełnią warunki określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, a warunek rozwiązania stosunku pracy po dniu 31 grudnia 2008 r. 8 Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.). ========================================