I UK 40/08

Wyrok z dnia 20 sierpnia 2008 r. I UK 40/08 Prawo do wojskowej renty inwalidzkiej uzależnione jest od powstania w ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby wojskowej inwalidztwa z powodu chorób powstałych w związku ze szczególnymi jej właściwościami lub warunkami, przez które należy rozumieć także choroby i schorzenia, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwa- nia służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na okre- ślonych stanowiskach (art. 19 pkt 3 w związku z art. 23 ust. 3 pkt 4 i 5 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.). Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 sierpnia 2008 r. sprawie z odwołania Antoniego T. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytal- nemu w O. o wojskową rentę inwalidzką, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczone- go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 23 października 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania ka- sacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 24 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie oddalił odwołanie Antoniego T. od decyzji Wojskowego Biura Emerytalnego w O. z dnia 31 stycznia 2007 r. po ustaleniu, że inwalidztwo ubezpieczonego powstało po upływie 18 miesięcy od zwolnienia ze służby wojsko- wej. Antoni T. pełnił służbę wojskową od dnia 15 września 1969 r. i od dnia 4 kwiet- nia 1997 r. przeszedł na emeryturę. Rejonowa Komisja Lekarska w E. zaliczyła go w 2 dniu 22 stycznia 1999 r. do trzeciej grupy inwalidów w związku ze służbą wojskową z powodu pogorszenia stanu psychicznego i przewlekłego zespołu bólowo-korzenio- wego odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa z rwą kulszową. Uzyskał 15% zwiększenie emerytury oraz odszkodowanie równe 10% trwałego uszczerbku na zdrowiu z tytułu schorzenia kręgosłupa lędźwiowego pozostającego w związku ze służbą wojskową. Sąd stwierdził, że ubezpieczony nie spełnia warunków uzasadniających przy- znanie prawa do wojskowej renty inwalidzkiej, gdyż stał się inwalidą z powodu scho- rzeń wymienionych w pkt 4 i 12 załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. w sprawie ustalenia wykazu chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej oraz cho- rób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległy po- gorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach (Dz.U. Nr 62, poz. 567), a scho- rzenia te uzasadniają prawo do renty, jeżeli powodują inwalidztwo przed upływem 18 miesięcy od zwolnienia ze służby. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację ubezpieczonego wyrokiem z dnia 23 października 2007 r. Podzielił stanowi- sko prawne Sądu pierwszej instancji, że prawo do renty inwalidy wojskowego zwią- zane z ustaleniem inwalidztwa po upływie 18 miesięcy od zwolnienia ze służby, kon- kretnie w ciągu 3 lat od tego zdarzenia, powstaje wyłącznie wówczas, gdy inwalidz- two jest następstwem choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej (art. art. 19 pkt 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.), a więc wymienionej w załączniku nr 1, a nie w załączniku nr 2 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. Wywiódł, że w związku ze służbą wojskową pozostaje inwalidztwo będące skut- kiem chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby (art. 20 ust. 3 pkt 4 stawy) oraz chorób i schorzeń, które istniały przed powo- łaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowi- skach (art. 20 ust. 3 pkt 5). Tym dwu rodzajom inwalidztwa odpowiadają wykazy cho- rób powstałych w związku ze służbą wojskową, które wynikają z załączników do roz- porządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. W załączniku nr 1 3 zamieszczono wykaz chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej (wymienionych w art. 20 ust. 3 pkt 4 ustawy), a w załączniku nr 2 wykaz chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach (wy- mienionych w art. 20 ust. 3 pkt 5 ustawy). Są to osobne wykazy, a tylko pierwszy z nich koresponduje z art. 19 pkt 3 ustawy. Gdy więc w przypadku ubezpieczonego przyczyną naruszenia sprawności organizmu są choroby, które istniały przed powo- łaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu w czasie trwania służby wskutek szczegól- nych właściwości lub warunków jej pełnienia, jego prawo do renty powstałoby tylko wówczas, gdyby z ich powodu stał się inwalidą przed dniem 4 października 1998 r. Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w całości, zawierająca wniosek o jego uchylenie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, została oparta na podstawie naruszenia art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy oraz ich rodzin przez błędne przyjęcie, że ubezpieczony nie nabył prawa do renty inwa- lidzkiej w związku z chorobą powstałą w wyniku szczególnych właściwości lub wa- runków służby wojskowej, powodującą inwalidztwo w związku ze służbą wojskową po upływie 18 miesięcy a przed upływem 3 lat od zwolnienia ze służby. Skarżący stwierdził, że główna wątpliwość dotyczy ujętego w art. 19 ust. 3 ustawy o zaopa- trzeniu emerytalnym żołnierzy oraz ich rodzin sformułowania „choroba powstała w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej”, w szczególności, czy zwrot ten należy wiązać z chorobami wymienionymi w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r., czy również z chorobami wymienionymi w załączniku nr 2. Podkreślił, że zgodnie z art. 20 ust. 2-4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy oraz ich rodzin w związku ze służbą pozostaje zarówno inwalidztwo będące następstwem chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby, jak i to, które jest następstwem chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach, oraz że ujawnienie się choroby lub pogorszenie stanu zdrowia w trakcie trwania służby wskutek szcze- gólnych jej właściwości lub warunków można potraktować jako chorobę powstałą w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej. W kon- 4 kluzji uznał potrzebę rozstrzygnięcia, czy zgodnie z art. 19 ust. 3 ustawy o zaopa- trzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w związku z treścią za- łączników nr 1 i 2 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. renta inwalidzka przysługuje żołnierzowi, który stał się inwalidą wskutek sta- łego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby wojskowej, gdy inwalidztwo było następstwem choroby lub schorzenia istniejącego przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległo pogorszeniu lub ujawniło się w czasie trwania służby wojskowej wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach. W odpowiedzi na skargę dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego w O. wniósł o jej oddalenie przy zastosowaniu literalnej wykładni art. 19 pkt 3 ustawy, uwzględniającego jedynie choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwo- ściami lub warunkami służby wojskowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do art. 19 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emery- talnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, renta inwalidzka przysługuje żołnie- rzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej, który stał się inwalidą wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w czasie pełnienia służby albo w ciągu 18 miesięcy po zwolnieniu ze służby, jeżeli inwalidztwo jest na- stępstwem urazów doznanych w czasie pełnienia służby lub chorób powstałych w tym czasie, a w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby wojskowej, jeżeli inwalidztwo jest następstwem wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby woj- skowej albo choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub wa- runkami służby wojskowej. Spór co do wykładni art. 19 pkt 3 ustawy, posługującego się pojęciem „chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby woj- skowej” w powiązaniu z art. 20 ust. 2 i 3 ustawy, sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy pojęcie to obejmuje także choroby i schorzenia, które istniały przed po- wołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowi- skach. Koncentruje się on na rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. w sprawie ustalenia wykazu chorób powstałych w związku ze szcze- 5 gólnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej oraz chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warun- ków służby na określonych stanowiskach (Dz.U. Nr 62, poz. 567), w którym okre- ślono dwa osobne wykazy chorób i schorzeń oraz właściwości i warunki służby po- wodujące ich ujawnienie lub pogorszenie stanu zdrowia; wykaz (załącznik 1) chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby woj- skowej oraz wykaz (załącznik 2) chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby wojskowej na określonych stanowiskach. W szczególności rozbieżność poglądów dotyczy tego, czy ustaleniu w przepisach wykonawczych osobnego wykazu schorzeń, które uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warun- ków służby, można przypisywać znaczenie wykluczające je z zakresu pojęcia „cho- rób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej”, użytym przez ustawodawcę w art. 19 pkt 3 ustawy. W sporze tym należy stanąć na stanowisku zgodnym z tezami skargi kasacyj- nej, przyjmując, że prawo do wojskowej renty inwalidzkiej uzależnione jest od po- wstania w ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby wojskowej inwalidztwa z powodu cho- rób powstałych w związku ze szczególnymi jej właściwościami lub warunkami, przez które należy rozumieć także choroby i schorzenia, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach. W art. 19 ustawy wyraźnie odróżniono choroby wywołujące inwalidztwo w związku ze służbą wojskową, dzieląc je na choroby samoistne, powstałe w czasie pełnienia służby, które - dla nabycia prawa do renty - powinny spowodować inwa- lidztwo najpóźniej w ciągu 18 miesięcy po zwolnieniu ze służby, oraz choroby po- wstałe w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej, które uzasadniają prawo do renty w przypadku powstania inwalidztwa z ich powodu w ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby. Wystarczyłoby więc stwierdzić, że inwalidztwo pozostaje w związku ze służbą, gdy powstało między innymi wskutek chorób po- wstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby oraz cho- rób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub wa- 6 runków służby na określonych stanowiskach. W obydwu wypadkach, z semantycz- nego punktu widzenia, można o powstaniu choroby (schorzenia) bez różnicy twier- dzić, że powstała bez wcześniejszych objawów, jak też że powstała wskutek ich po- gorszenia lub ujawnienia. Jeżeli dochodzi do tego pogorszenia wskutek szczegól- nych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach, w stopniu in- walidztwa, w czasie 3 lat od zwolnienia ze służby, spełnione zostają warunki prawa do wojskowej renty inwalidzkiej. Nie do pogodzenia z regułami wykładni systematycznej jest stwierdzenie, że art. 19 pkt 3 odnosi się tylko do tych chorób, o których mowa w art. 25 ust. 3 pkt 4, a nie obejmuje chorób wymienionych w art. 20 ust. 3 pkt 5, dlatego że przy literalnej wykładni art. 19 można mówić wyłącznie o tych chorobach, które powstały w czasie służby, a nie tych, które w czasie służby uległy pogorszeniu; wówczas art. 19 nie od- nosiłby się do nich w żadnym punkcie, skoro nie są to choroby wymienione w art. 19 pkt 2, gdyż ten wymienia tylko choroby powstałe w czasie pełnienia służby. Prowadzi to konkluzji, że w pojęciu „choroby powstałej w związku z ze szcze- gólnymi warunkami lub właściwościami służby” zawiera się implicite pojęcie choroby, która uległa pogorszeniu lub ujawniła się w czasie trwania służby wskutek szczegól- nych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach. Konieczne jest także zwrócenie uwagi na to, że choroby wymienione w art. 20 ust. 3 pkt 4 i 5 ustawy powiązane są wspólną etiologią wynikającą ze szczególnych właściwości i warunków służby wojskowej; w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych definiowane jako choroby zawodowe. Rozdzielenie w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej schorzeń powsta- łych w związku z ze szczególnymi warunkami lub właściwościami służby na dwa wy- kazy ustalone w dwu załącznikach nie ma znaczenia dla odczytania art. 19 pkt 3 w związku z art. 20 ust. 3 pkt 4 i 5 ustawy, ma ono znaczenie tylko porządkujące. W poprzednim stanie prawnym niosło za sobą istotne skutki prawne. Przepisy wyko- nawcze zawierające dwa wykazy wydane były na podstawie delegacji zawartej jed- nocześnie w trzech ustawach: w art. 3 w związku z art. 21 ust. 2 ustawy o świadcze- niach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków lub chorób pozostają- cych w związku ze służbą wojskową, w art. 32 z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) oraz w art. 20 ust. 4 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopa- trzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. Nr 10, 7 poz. 36). Tylko choroby, które wymieniono w wykazie 1 rodziły prawo do roszczeń odszkodowawczych, co potwierdzała treść zarządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 6 grudnia 1994 r. w sprawie ustalenia wykazów chorób i schorzeń pozostają- cych w związku ze służbą wojskową, z tytułu których przysługują świadczenia od- szkodowawcze i rentowe (M.P. Nr 66, poz. 591), że załącznik 1 wymienia choroby z tytułu których przysługują świadczenia wymienione w ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 53, poz. 342 ze zm.) oraz powodujące je szczególne właściwości i warunki służby, jak też choroby powstałe w związku ze szczególnymi właściwościami i warunkami służby wojskowej, powodujące inwalidztwo w związku ze służbą wojskową oraz wywołujące je przyczyny. Wykaz chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorsze- niu lub ujawniły się w czasie trwania służby wojskowej wskutek szczególnych wła- ściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach powodujących inwa- lidztwo w związku ze służbą wojskową, a także te szczególne właściwości wymienio- no natomiast w załączniku nr 2. Przy tak istotnej dystynkcji między wykazami zamieszczonymi w załącznikach 1 i 2, datującej się jeszcze z czasu obowiązywania art. 17 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 29, poz. 139 ze zm.) oraz zarządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 stycznia 1973 r. (M.P. Nr 4, poz.29), nie istniały wątpliwości co do tego, że prawo do renty inwalidzkiej wojskowej w związku z zawodową służbą wojskową uzależnione jest nie tylko od powstania schorzenia w czasie służby wojskowej, ale także od tego, aby schorzenie to, czyniące żołnierza inwalidą po- wstało w warunkach i z przyczyn określonych w ustawie oraz było wymienione w za- łączniku nr 1 lub 2 do zarządzenia z dnia 16 stycznia 1973 r., przy czym inwalidztwo to powstało przed upływem 3 lat od zwolnienia ze służby wojskowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 21 grudnia 1979 r., II URN 116/79, Nowe Prawo 1981 nr 6, s. 90). Obecnie obowiązujące rozporządzenie Minister Obrony Narodowej wydał wy- łącznie na podstawie art. 20 ust. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy za- wodowych oraz ich rodzin, zobowiązującym go do określenia (w porozumieniu z mi- nistrem właściwym do spraw zdrowia i ministrem właściwym do spraw zabezpiecze- nia społecznego) wykazów chorób i schorzeń, o których mowa w ust. 3 pkt 4 i 5, oraz 8 właściwości i warunki służby powodujące ich ujawnienie lub pogorszenie stanu zdro- wia, z uwzględnieniem w szczególności rodzaju schorzeń, rodzaju pełnionej służby mającej wpływ na stan zdrowia żołnierza, dokumentacji potwierdzającej istnienie schorzenia oraz jego związku z rodzajem wykonywanych obowiązków służbowych. Wykaz chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, z tytułu których przysługują świadczenia odszkodowawcze, określa rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 1 sierpnia 2003 r. wydane na podstawie art. 6 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wy- padków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 83, poz. 760), opublikowane w Dz.U. Nr 143, poz. 1397. Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd drugiej instancji (art. 39313 § 1 k.p.c.). ========================================