II UK 359/07

Wyrok z dnia 6 sierpnia 2008 r. II UK 359/07 Szczególnie uzasadnione przypadki związane z sytuacją zdrowotną lub rodzinną zobowiązanego, umożliwiające umorzenie należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego (art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) to sytuacje nadzwyczajne, powstałe w wyniku wypadku losowego, nieza- leżne od zobowiązanego, w następstwie których jego sytuacja ulega takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 sierpnia 2008 r. sprawy z wniosku Waldemara S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w T. o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 czerwca 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 19 czerwca 2007 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku, uwzględniając apelację pozwanego organu rentowego - Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w T., zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Spo- łecznych w Toruniu z dnia 11 października 2005 r. i oddalił odwołanie wnioskodawcy Waldemara S. od decyzji organu rentowego odmawiającej umorzenia należności li- kwidowanego funduszu alimentacyjnego oraz opłaty na pokrycie kosztów związa- nych z działalnością funduszu za okres od 1 kwietnia 1997 r. do 30 kwietnia 2004 r. w łącznej kwocie 44.344,13 zł, przy wskazaniu, że okresowy brak środków finansowych 2 spowodowany brakiem pracy, ze względu na zwrotny charakter funduszu, nie daje pod- staw do umorzenia należności. Rozpoznając sprawę, na skutek odwołania wnioskodawcy, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu zmienił zaskarżoną decyzję, umarzając w całości należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu po ustaleniu, że wnioskodawca wraz z Hanną R. mają syna Aleksandra R. urodzonego 24 stycznia 1991 r. w B., w Niemczech, co potwierdza prawomocny wyrok Amtsgericht w B. z dnia 18 lutego 1992 r. [...], uznany za skuteczny na obszarze Polski postano- wieniem Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z dnia 7 marca 1997 r., którym jednocześnie zobowiązano ubezpieczonego do płacenia na rzecz syna alimentów. Postanowieniem Amtsgericht w B. z dnia 17 lipca 1993 r. [...] uznanym za wykonalne na obszarze Polski postanowieniem Sądu Okręgowego w Toruniu 7 marca 1997 r., zasądzono od ubezpieczo- nego na rzecz syna alimenty w kwocie 226,00 DM w okresie od 24 stycznia do 31 grudnia 1991 r.; 216,00 DM - od 1 stycznia do 31 czerwca 1992 r., 256,00 DM - od 1 lipca 1992 r. do 23 stycznia 1997 r.; 318,00 DM - od 24 stycznia 1997 r. do 23 stycznia 2003 r. i 383,00 DM - od 24 stycznia 2003 r. do 23 stycznia 2009 r. Po powrocie do Polski, w czerwcu 1995 r. Hanna R. wraz z synem nie otrzymywała alimentów od ojca dziecka. Z pisma Federalnego Urzędu Administracyjnego Delegatury w B.H. z dnia 19 stycznia 1996 r. wynikało, że otrzymuje on zasiłek dla bezrobotnych w wysokości uniemożliwiającej po- bieranie świadczenia alimentacyjnego. Wobec wniosku Hanny R., organ rentowy decy- zją z dnia 10 maja 1997 r. przyznał Aleksandrowi R. świadczenia z funduszu alimen- tacyjnego w kwocie 295,60 zł, począwszy od kwietnia 1997 r. Kolejnymi decyzjami organ rentowy zmieniał wysokość świadczeń ostatnio (decyzją z 24 maja 2002 r.) do kwoty 615,32 zł od czerwca 2002 r. , informując wnioskodawcę (w dniu 31 maja 2004 r.), że fundusz alimentacyjny przechodzi w stan likwidacji a należności z tytułu wypłaconych świadczeń prowadzi się w dalszym ciągu aż do ich zaspokojenia oraz że jego zadłużenie z tego tytułu wyniosło na ten dzień 44.344,13 zł wraz z opłatą na pokrycie kosztów zwią- zanych z działalnością funduszu. Sąd pierwszej instancji ustalił także, że Waldemar S. ma obecnie 64 lata, jest rencistą - osobą schorowaną, pobiera rentę w wysokości 1.017,62 euro miesięcznie. Na jego stałe miesięczne wydatki składa się: opłata za mieszkanie - 435,13 euro, prąd - 47, ubezpieczenia - 74,08. Jego żona nie pracuje, jest gospodynią domową. Sąd Okręgowy podkreślił, iż wnioskodawca nie miał możliwości finansowych, aby płacić bieżące alimenty ani tym bardziej spłacać dług wobec funduszu. Sąd pierwszej in- 3 stancji powołał się następnie na treść art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świad- czeniach rodzinnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) i wskazał, że przepis ten, stwarzając normatywne podstawy do umorzenia należności funduszu alimenta- cyjnego, nie wskazuje żadnych kryteriów umorzenia. Ustalając te kryteria, Sąd Okręgowy odwołał się do § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), uznając, że nie jest możliwe wyegzekwowanie od odwołującego się tak wysokich należności wobec ZUS ani teraz, ani w przyszłości, nie ma on bowiem perspektyw na wysokie zarobki. Mając na uwa- dze powyższe Sąd uznał, że w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, pozwalający umorzyć należności funduszu alimentacyjnego w całości. Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił zaskar- żony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jednak nie podzielając zapadłego na ich podstawie rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego sytuacja rodzinna wnioskodawcy nie ma charakteru szczególnego - pobiera on świadczenie rentowe i jest w stanie utrzymać żonę, która nie pracuje i prowadzi gospodarstwo domowe. Materiał dowodowy sprawy nie wskazał też na nadzwyczajne okoliczności, które wpłynęłyby na znaczne pogorszenie sytuacji ro- dzinnej i życiowej wnioskodawcy. W ocenie Sądu, umorzenie zadłużenia wobec Fundu- szu Alimentacyjnego ugruntowałoby wnioskodawcę w błędnym przekonaniu, iż nie ponosi odpowiedzialności za dostarczanie synowi środków do życia. Brak także pod- staw, aby pojęcie szczególnie uzasadnionych przypadków związanych z sytuacją zdro- wotną lub rodzinną zobowiązanego, wyjaśniać w oparciu o § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegóło- wych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawcy i za- rzucając naruszenie prawa materialnego - art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych przez uznanie że przez „szczególnie uzasadnione przypadki rozumieć należy jedynie sytuacje powstałe w wyniku wypadku losowego, w następstwie któ- rego sytuacja zobowiązanego ulegnie znacznemu pogorszeniu, natomiast nie ma podstaw, by rozumiećprzezto trudną sytuację zdrowotną lub rodzinną zobowiązanego, o ile nie miałomiej- scapogorszenie tejsytuacji”orazuznanie, że „niedopuszczalne jest doprecyzowanie prze- słanki szczególnie uzasadnionych przypadków, poprzez pomocnicze odwołanie się do przesłanek umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zawar- 4 tych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.”, wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez umorzenie wniosko- dawcy należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5 % opłaty na pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Fundusz alimentacyjny powstał w celu zapewnienia środków utrzymania osobom uprawnionym do alimen- tów, które nie mogły wyegzekwować tych świadczeń od osoby zobowiązanej do ło- żenia na ich utrzymanie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o fun- duszu alimentacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), świadczenia z funduszu przysługiwały tylko tym osobom, na rzecz których alimenty zostały ustalone orzeczeniem sądu, a egzekucja tych alimentów okazała się bez- skuteczna całkowicie lub częściowo. Fundusz alimentacyjny uruchamiany był wów- czas, gdy dłużnik alimentacyjny nie osiągał dochodów ani nie posiadał majątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja alimentów. Przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalniało dłużnika z jego zobowiązań. Zgodnie z art. 13 i 14 ustawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadził egzekucję przeciwko dłużnikowi aż do pełnego pokrycia należności tego funduszu. Z dniem 1 maja 2004 r. - po wejściu w życie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), straciła moc ustawa z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym oraz zlikwidowany został fundusz alimentacyjny, a świadczenia z tego funduszu zostały zastąpione innego rodzaju świadczeniami. Likwidatorowi funduszu przypadło egzekwowanie zaległych należności, przy czym art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zezwolił li- kwidatorowi, w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimen- tów, na umorzenie należności likwidowanego funduszu z tytułu świadczeń wypłaco- nych z funduszu. Do skorzystania z instytucji umorzenia należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego nie jest konieczne równoczesne (kumulatywne) wystąpie- nie przesłanek przewidzianych w tym przepisie - zarówno w zakresie sytuacji zdro- wotnej, jak i rodzinnej zobowiązanego dłużnika. Wystarczające jest istnienie której- 5 kolwiek z tych okoliczności - albo szczególnej sytuacji zdrowotnej, albo szczególnej sytuacji rodzinnej osoby, przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów. W skardze kasacyjnej nie kwestionuje się ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd, natomiast wskazuje się na potrzebę doprecyzowania sformułowania „szczególnie uzasadnionych przypadków” zawartego w art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach ro- dzinnych, wskazując iż za „szczególnie uzasadnione przypadki” rozumieć należy także trudną sytuację zdrowotną lub rodzinną zobowiązanego, także wówczas gdynie miałomiejsca pogorszenietejsytuacji w wyniku wypadku losowego, w następstwie którego sytuacja zobowią- zanego ulegnie znacznemu pogorszeniu. Ze skargi kasacyjnej wynika, że wniosko- dawca jako szczególną okoliczność, która miałaby uzasadniać umorzenie należności likwidowanego funduszu z tytułu wypłaconych przez fundusz świadczeń, wskazuje swoją trudną sytuację zdrowotną i rodzinną. Jednocześnie jednak odwołujący się pomija okoliczność, że konieczność spłaty jego zadłużenia w funduszu alimentacyj- nym jest konsekwencją wieloletniego niewywiązywania się przez niego z obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie było w stanie utrzymać się samodziel- nie. W ocenie Sądu Najwyższego, „szczególnie uzasadnione przypadki” związane z sytuacją zdrowotną lub rodzinną zobowiązanego to sytuacje nadzwyczajne (wyjąt- kowe), powstałe w wyniku wypadku losowego, a w każdym razie istniejące niezależnie od zobowiązanego, w następstwie których jego sytuacja ulegnie takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy po- prawy i zmiany tej sytuacji. Nie można uznać by wnioskodawca znajdował się w szcze- gólnie uzasadnionych okolicznościach, o których mowa w art. 68 ust. 1 ustawy o świad- czeniach rodzinnych. Podnoszone w skardze kasacyjnej argumenty nie mogą zostać uznane za uzasadnione również z uwagi na treść przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) regulujących obowiązek alimentacyjny. Z art. 133 § 1 k.r.o. wy- nika bowiem, że rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Obowiązek ali- mentacyjny mieści się w katalogu obowiązków troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka nałożonych na rodziców w art. 96 k.r.o. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w licznych przepisach statuuje zasadę równej stopy życiowej rodziców i dzieci (por. art. 87 i 91 k.r.o.). Trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci. Rodzice obowiązani są dzielić się z dziećmi nawet bardzo szczupłymi dochodami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2000 r., I CKN 1538/99, niepublikowany, wyrok z dnia 6 marca 2007 r., I 6 UK 289/06, niepublikowany oraz wyrok z dnia 17 października 2006 r., II UK 77/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 326, w którym przyjęto, że „zasadą jest egzekwowanie należności od dłużników alimentacyjnych (...), natomiast umorzenie należności może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach”). Z powyższych rozważań wynika, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały okoliczności uzasadniające za- stosowanie art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzin- nych, zatem zarzut naruszenia tego przepisu okazał się pozbawiony podstaw. Po- dobnie niezasadny jest drugi z zarzutów skargi kasacyjnej co do „doprecyzowania” przesłanki „szczególnie uzasadnionych przypadków” poprzez pomocnicze odwołanie się do przesłanek umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za- wartych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., gdyż jak słusznie wskazał Sąd drugiej instancji, brak jest podstaw prawnych do takiego od- wołania (różne materie objęte regulacją wyłączają możliwość stosowana analogii). Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną. ========================================