III UK 11/08

Wyrok z dnia 5 czerwca 2008 r. III UK 11/08 Zawarcie przez przedsiębiorcę w okresie pobierania zasiłku chorobo- wego umowy o pracę z nowym pracownikiem w ramach prac interwencyjnych powoduje utratę prawa do tego zasiłku na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecz- nego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 czerwca 2008 r. sprawy z odwołania Jadwigi Ż. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w L. o zasiłek chorobowy, na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 25 września 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z 15 marca 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L. (dalej jako organ rentowy) pozbawił Jadwigę Ż. (wnioskodawczyni) prawa do zasiłku chorobowego za okres obejmujący łącznie czas od 18 listopada 2003 r. do 17 grud- nia 2004 r. na podstawie art. 17 ust. 1 i art. 68 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świad- czeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267, dalej jako ustawa zasiłkowa), zgod- nie z którym ubezpieczony wykonujący w okresie niezdolności do pracy z powodu choroby pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób nie- zgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Organ rentowy wskazał, iż w okresie zwolnienia w książce przycho- 2 dów i rozchodów zostały zaewidencjonowane zdarzenia gospodarcze w postaci utargu ze sprzedaży i faktury zakupu towarów, na których widniały podpisy ubezpie- czonej, co doprowadziło organ rentowy do konkluzji, że w okresie niezdolności do pracy spowodowanej chorobą wykonywała ona pracę zarobkową. W odwołaniu ubezpieczona podnosiła, iż w prowadzeniu działalności gospo- darczej pomagali jej mąż i syn, a w ramach prac interwencyjnych w sklepie zatrud- niono jej synową. Twierdziła, iż w przedmiotowym okresie podpisywała jedynie fak- tury, gdyż nie ustanowiła nikogo pełnomocnikiem. Nie uczestniczyła w procesie ne- gocjacji, wszystkim zajmowali się pomagający jej w prowadzeniu firmy domownicy, wszelkie dokumenty były jej przywożone do domu do podpisu, nie dostarczała ich osobiście do organów skarbowych lub organu rentowego. Wyrokiem z dnia 30 maja 2007 r. [...] Sąd Rejonowy w Lublinie uwzględnił od- wołanie i zmienił zaskarżoną decyzje, przyznając prawo do zasiłku chorobowego, ustalając, że wnioskodawczyni nie wykonywała żadnych czynności, które prowadzi- łyby do pozbawienia jej prawa do zasiłku chorobowego. Fakt podpisywania faktur nie świadczy o prowadzeniu działalności gospodarczej, jest to bowiem czynność tech- niczna, niewymagająca ani zaangażowania, ani sił. Sąd Rejonowy wskazał, iż wnio- skodawczyni nie miała żadnego udziału w zamawianiu towaru, negocjacjach, itp. Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego apelacją. Wyrokiem z dnia 25 września 2007 r. [...] Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił wyrok Sądu Rejonowego w Lublinie i oddalił odwołanie Jadwigi Ż. od decyzji organu rentowego. Sąd Okręgowy uznał, że czynności wykonywane w okresie pobierania zasiłku chorobowego przez ubezpieczoną były wykonywaniem pracy (działalności gospodarczej), ponieważ ubezpieczona przez cały okres niezdolności do pracy ewi- dencjonowała utarg ze sprzedaży i na większości faktur widnieją jej podpisy. W skle- pie przez cały okres zwolnienia była prowadzona działalność gospodarcza, a wnio- skodawczyni z tego tytułu osiągała zarobek. Zasiłek chorobowy ma zaś stanowić re- kompensatę zarobku utraconego wskutek niezdolności do pracy spowodowanej cho- robą a nie dodatkową korzyść obok wynagrodzenia. W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 17 i 66 ustawy zasiłkowej, poprzez 1) uzależnienie prawa do uzyskania zasiłku chorobowe- go przez osobę prowadząca działalność gospodarczą od nieuzyskania utargu ze sprzedaży w związku z prowadzoną działalnością w okresie pobierania takiego za- siłku i w konsekwencji uznanie, że uzyskanie utargu jest równoznaczne z osiągnię- 3 ciem zarobku; 2) przyjęcie, że działania polegające na podpisywaniu faktur i wyko- nywaniu czynności związanych z zatrudnieniem pracownika w ramach prac inter- wencyjnych stanowią wykonywanie pracy zarobkowej, 3) przyjęcie, że podczas zwolnienia lekarskiego ubezpieczona nie mogła wykonywać żadnych czynności, na- wet tych, do których była zobowiązana jako pracodawca i właściciel firmy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, mimo iż niektóre z jej za- rzutów okazały się zasadne. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, ubezpie- czony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Z przepisu wyni- kają dwie niezależne przesłanki utraty prawa do zasiłku: 1) wykonywanie pracy za- robkowej w okresie niezdolności do pracy; 2) wykorzystanie zwolnienia w sposób niezgodny z jego celem. Do utraty prawa do zasiłku wystarczy zaistnienie jednej z nich. Odnosząc się do interpretacji pojęcia „wykonywanie pracy zarobkowej”, Sąd Najwyższy podziela wyrażony w dotychczasowym orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym o zakwalifikowaniu wykonywania określonych czynności jako „pracy”, nie de- cyduje charakter stosunku prawnego, na podstawie którego są one wykonywane, ale rodzaj tych czynności. W pierwszej przesłance art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej cho- dzi bowiem nie tylko o wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku zatrudnienia, ale także o wykonywanie różnych czynności na podstawie różnych stosunków prawnych o charakterze cywilnoprawnym, a także prowadzenie własnej działalności gospodarczej, samozatrudnienie (tak Sąd Najwyższy w wyro- kach: z dnia 9 października 2006 r., II UK 44/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 295; z 14 kwietnia 2000 r., II UKN 513/99; OSNAPiUS 2001 nr 20, poz. 627; z 19 lipca 2001 r., II UKN 494/00, OSNP 2003 nr 9, poz. 234). Pojęcie pracy zarobkowej odnosi się za- tem („w sposób abstrakcyjny”) do tej pracy, która co do zasady jest pracą prowadzą- cą do uzyskania dochodu (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07, niepublikowany). Nie jest istotne czy ubezpieczony zarobek faktycznie osiągnął (wy- rok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07). Praca zarobkowa w rozumie- niu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej nie musi być wykonywana w pełnym wymiarze. 4 Chodzi o wykonywanie - w myśl literalnej wykładni - jakichkolwiek czynności o zarob- kowym charakterze. Ponadto, kwalifikacja pracy zarobkowej w czasie niezdolności do pracy nie jest też zależna od faktycznego osiągania zarobku, gdyż wynika z sa- mego podjęcia działań stanowiących realizację obowiązków pracowniczych. W okre- sie pobierania zasiłku zakaz pracy zarobkowej ma charakter bezwzględny, zaś wy- konywanie jakiejkolwiek pracy o takim charakterze, prowadzi do utraty prawa. Dlate- go bez znaczenie jest np. dowód z opinii medycznej na okoliczność, czy praca ta miała wpływ na stan zdrowia ubezpieczonego (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07). Orzecznictwo Sąd Najwyższego dopuszcza jednak sytuacje, w których po- mimo wykonywania pewnych czynności składających się na pracę zarobkową, nie zostaje spełniona dyspozycja art. 17 ustawy zasiłkowej. Dopuszczalne jest bowiem wykonywanie czynności „sporadycznie” oraz „o formalnym charakterze” (jak np. zło- żenie podpisu, zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07; z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 231 oraz z 9 października 2006 r., II UK 44/06, OSNP z 2007 nr 19-20, poz. 295). Sporadyczność i charakter tych czynności muszą wynikać z ustaleń faktycznych dokonanych przez sądy pierw- szej i drugiej instancji (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07). Je- żeli czynności będą częste lub powtarzalne bądź - gdy będą miały charakter meryto- ryczny - związany z zapewnieniem prawidłowego funkcjonowania przedsiębiorstwa, ubezpieczony traci prawo do zasiłku. Ponadto, podejmowane przez osobę pobierają- cą zasiłek czynności muszą być wymuszone okolicznościami (wyroki Sądu Najwyż- szego: z 9 października 2006 r., II UK 44/06; z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06). Nie zmienia to faktu, iż jedynie wyjątkowo „wykonywanie niektórych ubocznych czynności związanych z prowadzoną działalnością może nie być kwalifikowane jako wykony- wanie pracy” (wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06). W dotychczasowym orzecznictwie za pracę zarobkową nie uznano czynności, poza podstawową działalnością, które prowadzący działalność wykonał jako praco- dawca (wyrok Sądu Najwyższego z 7 października 2003 r., II UK 76/05, OSNP 2004 nr 14, poz. 247) oraz czynności przedsiębiorcy polegających wyłącznie na podpisy- waniu faktur sporządzonych przez inne osoby (wyrok Sądu Najwyższego z 17 stycz- nia 2002 r., II UKN 710/00, OSNP 2003 nr 20, poz. 498). W obu przypadkach można mówić o wykonywaniu przez przedsiębiorcę czynności o charakterze ubocznym, 5 związanych z prowadzoną działalnością, których wyjątkowy charakter nie znosi wy- mogu zaniechania pracy w okresie niezdolności do pracy. Przepis art. 17 ustawy zasiłkowej znajduje zastosowanie gdy ubezpieczony pracownik w okresie niezdolności do pracy wykonywał czynności, które bezpośrednio wynikały z jego zatrudnienia (wchodziły w zakres jego obowiązków). W odniesieniu do przedsiębiorców oznacza to, iż analogicznie należy traktować podejmowanie w okresie niezdolności do pracy czynności z zakresu prowadzonej działalności gospo- darczej. Konieczna jest zatem relatywizacja zachowań podejmowanych przez ubez- pieczonego w czasie pobierania zasiłku chorobowego do rodzaju działalności oraz sposobu, w jaki jest ona prowadzona normalnie (a zatem w okresie, kiedy ubezpie- czony-przedsiębiorca nie pobiera zasiłku). Skutkiem tego, jeżeli faktyczna aktywność zawodowa ubezpieczonego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospo- darczej (np. zarobkowego wynajmu handlowych lokali użytkowych), polega wyłącznie na comiesięcznym wystawianiu kilku rachunków, to prowadzenie takiej działalności w takim samym zakresie w okresie korzystania z zasiłków chorobowych i świadczenia rehabilitacyjnego prowadzi do utraty pobranych świadczeń za cały okres orzeczonej niezdolności do wykonywania tej działalności (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07, Monitor Prawa Pracy 2008, s. 212). Ponadto, podpisywanie przez prowadzącego pozarolniczą działalność rachunków to nie tylko złożenie same- go podpisu, ale także proces myślowy, który obejmuje koncepcyjną analizę treści sygnowanych dokumentów pozostających w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07). W dotychczasowej praktyce Sądu Najwyższego art. 17 ustawy zasiłkowej za- stosowano do: 1) dyrektora, który przebywając na zwolnieniu, w trakcie którego ko- rzystał z samochodu służbowego z kierowcą udając się na zlecone przez lekarzy badania, zaś w oczekiwaniu na kierowcę w siedzibie przedsiębiorstwa przeglądał i dekretował korespondencję, wyciągi bankowe, podpisywał faktury dotyczące sprze- daży, aneks do umowy rachunku bieżącego, pismo do urzędu w sprawie darowizny, rozmawiał z główną księgową oraz ze specjalistą do spraw zbytu o sprawach przed- siębiorstwa. Ubezpieczony ten załatwiał telefonicznie sprawy przedsiębiorstwa z za- stępcą i główną księgową. Podpisał 67 faktur VAT, 19 pism dotyczących zamówień, 3 pisma dotyczące bhp, zadekretował i skierował do realizacji 48 dokumentów pochodzących z korespondencji, omawiał z pracownikami sprawy zakładu, decydo- wał o przeprowadzeniu operacji bankowych. Na tej podstawie przyjęto, iż w czasie 6 zwolnienia lekarskiego wykonywał swoje czynności i była to praca zarobkowa, mimo iż za wykonywane czynności nie uzyskiwał żadnych korzyści materialnych i ich nie wymagał, natomiast podejmował je z troski o prawidłowe funkcjonowanie zakładu pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07); 2) pracownika, który nie tylko podpisywał przelewy, ale i badał czy stan konta umożliwia zapłatę, a także udzielał porad telefonicznych pracownikom, podpisywał dokumenty rozlicze- niowe, tj. deklaracje podatku dochodowego od osób prawnych CIT, deklaracje rozli- czeniowe z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz przelewy bankowe. Deklaracje sporządzane były raz w miesiącu, a przelewy stosownie do posiadanych środków i potrzeb. Dokumentacja była mu dostarczana w tym celu bądź do domu, bądź do pla- cówki leczącej (wyrok Sądu Najwyższego z 9 października 2006 r., II UK 44/06). Odnosząc powyższe założenia do stanu faktycznego niniejszej sprawy i ar- gumentacji przedstawionej w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji, należy stwierdzić, co następuje. Skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów o charakterze pro- cesowym, co oznacza, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi Są- dów pierwszej i drugiej instancji. Z ustaleń tych wynika zaś, iż ubezpieczona doko- nywała określonych czynności w sposób stały a nie wyjątkowy. Samo podpisywanie faktur i innych dokumentów niezbędnych do prowadzenia działalności (w sytuacji gdy nie ma możliwości jej zawieszenia w okresie pobierania zasiłku - zresztą nawet moż- liwości zawieszenia nie zwalniałaby przedsiębiorący choćby z obowiązku zapłaty czynszu z tytułu najmu lokalu, w którym prowadzona jest działalność) można byłoby uznać - w przeciwieństwie do stanowiska Sądu Okręgowego - za działalność, która nie miała zarobkowego charakteru. Ubezpieczona ograniczała się bowiem jedynie do podpisania faktur i innych dokumentów sporządzonych przez inne osoby, których dostarczeniem również zajmowały się inne osoby, na treść których (faktury zakupu) wpływ miały inne osoby (prowadząc np. negocjacje z dostawcami). Nie można jednak uznać za czynności niezwiązane z pracą zarobkową, czyn- ności podjętych przez ubezpieczoną w związku z zatrudnieniem pracownika w ra- mach prac interwencyjnych. Jest to co prawda zachowanie incydentalne, ale wykra- czające poza to, co jest konieczne do „zachowania” działalności gospodarczej. Po- nadto, wymaga ono podjęcia przez przebywającego na zwolnieniu chorobowym przedsiębiorcę czynności, które nie mają charakteru formalnego (vide: wyroki Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06 oraz z 9 października 2006 r., II UK 7 44/06), jak podpisywania faktur sporządzonych przez osobę trzecią, w związku z działaniami tej lub innej osoby. Ponadto, co okazało się decydujące dla nieuwzględnienia skargi, z ustalonych przez Sądy pierwszej i drugiej instancji okoliczności stanu faktycznego, niekwestio- nowanych przez wnioskodawczynię, wynika, że w okresie, w którym pobierała zasi- łek chorobowy, to jest od 18 listopada 2003 r. do 17 grudnia 2004 r., działalność gospodarcza wnioskodawczyni - prowadzona w formie indywidualnej działalności gospodarczej - była kontynuowana bez przeszkód, gdyż została zorganizowana w taki sposób, że w zastępstwie wnioskodawczyni prowadzili ją bez przeszkód człon- kowie jej rodziny. Utrata zdrowia nie spowodowała więc konieczności likwidacji pro- wadzonej działalności gospodarczej wskutek niemożności dokonywania czynności związanych z funkcjonowaniem w charakterze przedsiębiorcy. Świadczenia z choro- bowego ubezpieczenia społecznego mają zaś rekompensować straty w uzyskiwa- nych dochodach z prowadzonej pozarolniczej działalności, przeto niedopuszczalne jest pobieranie takich świadczeń (połączone przecież z brakiem obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za okresy choroby), w razie uzyskiwania do- tychczasowych dochodów wynikających z kontynuowania przez ubezpieczonego prowadzonej działalności w nieumniejszonym zakresie, nawet gdyby polegało to na wykonywaniu czynności w istotny sposób nieobciążających jego organizmu (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07). Ewentualna wysokość utargu, uzyskiwanego przez wnioskodawczynię działającą nadal jako przedsiębiorca w okre- sie przebywania na zasiłku chorobowym, jest nieistotna. Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================