II UK 286/07

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2000 r., II CKN 924/98, OSNC 2000 nr 11, poz. 201). Tymczasem Sąd Apelacyjny, choć dokonał odmiennych ustaleń, stwierdzając, że czynności wykonywane przez męża wniosko- 6 dawczyni miały charakter pracy wykonywanej wspólnie i we wzajemnym porozumie- niu z żoną, zainteresowany de facto odpowiadał za zaopatrzenie baru, w przeważa- jącej mierze dokonywał zakupu towaru, odbierał go w barze, pomagał przenosić, ustawiając na półkach, w lodówkach, czy na zapleczu, wielokrotnie obsługiwał klien- tów, nie wskazał ich źródła. Podjęcie przez Sąd odwoławczy decyzji co do istoty sprawy powinno być poprzedzone kontrolą przeprowadzoną przez ten Sąd, obejmu- jącą zebrany materiał dowodowy, o którym mowa w art. 382 k.p.c. Kontrola ta obej- muje także zgodność rozstrzygnięcia sądu z dokonanymi ustaleniami faktycznymi oraz powinna być dokonana w aspekcie adekwatności zakwestionowanych w apela- cji od ustaleń do zebranego w sprawie materiałem dowodowym. Odmienna praktyka sprowadzająca się w istocie do zastępowania własnym orzeczeniem orzeczenia sądu pierwszej instancji koliduje z rolą procesową sądu drugiej instancji, którego orzeczenia - ze względu na wprowadzane coraz dalsze ograniczenia w dostępie do kolejnej instancji - w ogóle nie podlegają sprawdzeniu. W drastycznej sytuacji sąd drugiej instancji może działać jako jedna i ostateczna instancja. Dlatego też kwestia objęcia badaniem całości materiału zebranego (i ewentualnie uzupełnionego) należy do zasadniczych także z punktu widzenia wskazanych na wstępie postanowień Kon- stytucji. Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. należy więc uznać za uzasadniony, podob- nie jak zarzut odnoszący się do naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Do konstrukcji uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji, orzekającego co do istoty sprawy (w tym wyroku reformatoryjnego) ma, na podstawie art. 391 k.p.c., odpowiednie zastosowanie art. 328 § 2 k.p.c., w szczególności w zakresie zrekonstruowania podstawy faktycznej tego orzeczenia oraz wyjaśnienia jego pod- stawy prawnej i wzajemnych powiązań tych elementów. Zgodnie z art. 328 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzy- gnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem prze- pisów prawa. Uzasadnienie zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu Apelacyj- nego nie spełnia przytoczonych wymagań ustawowych. Nie wynika bowiem z niego w sposób jasny i niebudzący wątpliwości, jakie fakty zostały ustalone, jakim dowo- dom dano wiarę, a jakim jej odmówiono. Z ujęcia redakcyjnego art. 328 § 2 k.p.c. wynika, że punktem wyjścia dla przedstawienia w pisemnych motywach wyroku ma- terialnoprawnej koncepcji rozstrzygnięcia sprawy powinny być prawidłowo poczynio- 7 ne ustalenia faktyczne. Ustalenia muszą zaś odpowiadać postulatowi jasności i kate- goryczności. W uzasadnieniu wyroku musi znaleźć odzwierciedlenie dokonany wybór dowodów, które stanowiły podstawę zrekonstruowanych faktów (podstawę faktyczną rozstrzygnięcia), a także wybór określonych przepisów, będących jego podstawą prawną, ustalenie w drodze wykładni ich znaczenia oraz zastosowanie norm praw- nych w związku z poczynionymi ustaleniami faktycznymi (por. wyrok Sądu Najwyż- szego z 7 maja 2002 r., I CKN 105/00, LEX nr 55169). Uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w części dotyczącej oceny charakteru czynności wykonywanych przez zainteresowanego nie spełnia przedstawionych wyżej kryteriów, jest bowiem lako- niczne, a nawet całkowicie arbitralne. W takiej sytuacji ustalenia faktyczne Sądu dru- giej instancji noszą cechy dowolności, co uzasadnia trafność kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Brak odniesienia się Sądu Apelacyjnego do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jest nie tylko mankamentem uzasadnienia, ale także usprawiedliwia materialnoprawne zarzuty skargi kasacyjnej. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe zastosowanie prawa materialnego (dokonanie prawidłowej subsumcji) bez zgodnego z prawem (procesowym) ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnię- cia. Z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie- czeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., powoływa- nej dalej jako „ustawa systemowa”) wynika, że obowiązkowo ubezpieczeniom: eme- rytalnemu i rentowym podlegają osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące. W myśl art. 8 ust. 11 tej ustawy za osobę współpracu- jącą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność uważa się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę, oj- czyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodar- stwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności. Jeżeli kryteria określone dla osób współpracujących spełnia pracownik, to dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jak osoba współpracująca (art. 8 ust. 2 ustawy syste- mowej). Ustawa systemowa nie zawiera legalnej definicji „współpracy przy prowa- dzeniu działalności”, z czego jednak nie można wyprowadzać wniosku, że w każdej sytuacji wykonywania określonego zadania (pracy) przez małżonka osoby prowa- dzącej działalność gospodarczą, na rzecz małżonka - przedsiębiorcy, dla celów pro- wadzonej przez niego działalności, praca ta dla celów ubezpieczeń społecznych musi być kwalifikowana jako współpraca przy prowadzeniu tej działalności. Okazjo- 8 nalna pomoc, jaką świadczy osobie prowadzącej działalność gospodarczą w tej działalności jego małżonek, prowadzący z nim wspólne gospodarstwo domowe, sta- nowi konsekwencję obowiązku małżonków do wzajemnej pomocy oraz współdziała- nia dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 23 i 27 k.r.o.). Z powo- łanych przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie można wysnuwać obo- wiązku świadczenia pracy w zakładzie współmałżonka, jednak w sytuacjach, w któ- rych z określonych powodów prowadzący działalność gospodarczą małżonek nie może wykonać czy wykonywać określonej czynności, brak jest przeszkód, a jak twierdzą niektórzy komentatorzy, istnieje powinność drugiego małżonka udzielenia pomocy i wykonania nieodpłatnie pracy za małżonka, który tej pracy wykonać nie może (por. A. Dyoniak: Praca świadczona przez małżonka w zakładzie współmał- żonka albo przy wykonywaniu przez niego zawodu, Studia Prawnicze 1992 nr 3 - 4, s. 55). Również pomoc świadczona przez małżonka regularnie na rzecz drugiego małżonka w prowadzonej przez niego działalności gospodarczej nie może budzić wątpliwości, choćby z tego względu, że zgodnie z art. 36 § 1 k.r.o. oboje małżonko- wie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym, a stosownie do § 2 tego artykułu zgoda drugiego małżonka potrzebna jest wyłącznie przy dokonywaniu czynności przekraczających czynności zwykłego zarządu. Udzielana przez małżonka pomoc w prowadzonej przez drugiego małżonka działalności gospodarczej, w ra- mach ustawowego obowiązku wzajemnej pomocy, jest normalną konsekwencją współdziałania małżonków na rzecz założonej przez nich rodziny i nie podlega zasa- dzie odpłatności (por. M. Skąpski: Świadczenie pracy podporządkowanej w ramach małżeńskiego obowiązku pomocy, Państwo i Prawo 1999 nr 12, s. 56). Brak jest więc uzasadnienia dla ograniczania możliwości korzystania przez osobę fizyczną prowa- dzącą działalność gospodarczą (najczęściej jest to działalność prowadzona w nie- wielkim rozmiarze w umownych ramach przedsiębiorstwa rodzinnego) z pomocy małżonka w tej działalności, jeżeli taka jest zgodna wola małżonków w tym przed- miocie i jeżeli ze względu na rozmiary prowadzonej działalności jest niecelowe i nie- racjonalne zatrudnianie pracownika. Zaznaczenia wymaga, że pomoc małżonka może mieć charakter awaryjny, incydentalny, kiedy wyręczając małżonka, przedsię- biorcę działa niejako „w zastępstwie” tego przedsiębiorcy, ale może polegać również na innego rodzaju aktywności na rzecz prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa. Biorąc pod uwagę, że ustawa systemowa, realizując podstawowe zasady ubezpieczeń społecznych, tj. powszechności i równości, chroni swym zakresem 9 wszystkie osoby żyjące z własnej pracy, wiążąc przy tym przymus ubezpieczenia nie tylko z działalnością zapewniającą środki utrzymania, ale również z faktem posiada- nia jakiś stałych źródeł dochodu (np. stypendia, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki z ubezpieczenia społecznego), uznać można, że współpracą przy prowadzeniu dzia- łalności gospodarczej powodującą powstanie obowiązku ubezpieczenia emerytalne- go i rentowego, jest takie współdziałanie małżonka przedsiębiorcy, które generuje stałe, dodatkowe dochody z tej działalności. Inaczej rzecz ujmując, współpracą jest stała pomoc przy prowadzeniu działalności, bez której stanowiące majątek wspólny małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia ich współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. W takiej sytuacji można bowiem zasad- nie twierdzić, że małżonek przedsiębiorcy podejmuje aktywność przynoszącą mu określone dochody, z którą wiąże się obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i rento- wych. Takie rozumienie współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej od- powiada celom ustawy systemowej wyrażającym się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości, wszystkich zarobkujących własną pracą (niezależnie od podsta- wy jej świadczenia). Z powyższego wyraźnie wynika, iż ocena, czy w konkretnej sy- tuacji pomoc świadczona przez małżonka może być uznawana za współpracę w ro- zumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, stanowiącą w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy podstawę do objęcia tej osoby obowiązkowymi ubezpieczeniami: emerytal- nym i rentowymi, wymaga uprzednich ustaleń faktycznych co do charakteru i rodzaju tych czynności. Z przyczyn wskazanych wyżej nie można uznać, że Sąd Apelacyjny prawidłowo ustalił podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, co usprawiedliwia kasacyjny zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego w postaci przytoczonych przepisów ustawy systemowej. Brak jest natomiast przesłanek do uwzględnienia pozostałych zarzutów skar- żącej, sformułowanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. nie może stanowić uzasadnionej podstawy skargi, albowiem niedopuszczal- ne jest jej oparcie na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Nie doszło też do uchybienia art. 373 k.p.c. w związku z art. 370 k.p.c. i w związku z art. 377 k.p.c. oraz w związku z art. 368 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c., albowiem ape- lację niespełniajacą wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1 - 3 i 5 k.p.c. sąd od- rzuca bez wzywania do uzupełnienia tych braków tylko wówczas, gdy środek zaskar- żenia został sporządzony przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowe- 10 go (art. 3701 k.p.c.). W innym przypadku strona powinna być wezwana do uzupełnie- nia tych braków (art. 130 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.), a odrzucenie apelacji mogłoby nastąpić tylko w przypadku nieuzupełnienia braków w wyznaczo- nym terminie (art. 370 k.p.c.). Apelację od wyroku Sądu Okręgowego sporządził dy- rektor Oddziału ZUS, a Sąd nie wzywał go do uzupełnienia jej braków poprzez przedstawienie zarzutów i ich uzasadnienia, wobec czego nie było podstaw do od- rzucenia apelacji w myśl art. 370 k.p.c. Wbrew twierdzeniom skargi nie doszło też do naruszenia art. 373 k.p.c. w związku z art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c., jak również art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c., albowiem apelacja organu rentowego zawierała wniosek o zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie odwołania, co jest równoznaczne z zaskarżeniem wyroku w całości i żądaniem jego zmiany w cało- ści poprzez oddalenie odwołania. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================