I UK 346/07

Wyrok z dnia 8 maja 2008 r. I UK 346/07 Okres prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodar- stwie po ukończeniu 16 roku życia przed dniem 1 stycznia 1983 r. nie jest okre- sem, który samodzielnie wystarcza do nabycia prawa do emerytury rolniczej. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 maja 2008 r. sprawy z odwołania Marii B. następcy prawnego Wiktorii Ł. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w N.S. o emery- turę rolniczą, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyj- nego w Krakowie z dnia 24 maja 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 29 stycznia 2003 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz- nego-Oddział Regionalny w N.S. odmówiła wnioskodawczyni - Wiktorii Ł. - prawa do emerytury rolniczej. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 29 listopada 2005 r. uwzględnił odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji i zmienił ją w ten sposób, że przyznał Wiktorii Ł. prawo do emerytury rolniczej po- cząwszy od dnia 1 sierpnia 2002 r. W toku przeprowadzonego przez Sąd pierwszej instancji postępowania dowodowego ustalono, że Wiktoria Ł. w okresie od 19 listo- pada 1938 r. do 30 września 1969 r. pracowała w gospodarstwie rolnym swojego męża i to ona głównie zajmowała się jego prowadzeniem, ponieważ jej mąż wykony- wał pracę także jako murarz. W okresie od 1 października 1969 r. do 31 lipca 1972 r. wnioskodawczyni była zatrudniona w SP ZOZ w Z. Po wyjeździe wnioskodawczyni do USA w 1971 r. prowadzenie gospodarstwa przejęła jej córka. 2 Uwzględniając odwołanie wnioskodawczyni Sąd Okręgowy przywołał orze- czenie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r., II URN 47/93 (OSNC 1994 nr 5, poz. 117), zgodnie z którym ubezpieczonym w rozumieniu ubezpieczeń społecz- nych jest każdy, kto podlegał kiedykolwiek obowiązkowi ubezpieczenia, a nie tylko ten, kto obecnie podlega temu obowiązkowi. Sąd Okręgowy wskazał także na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1992 r., II UZP 7/92 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 134), zgodnie z którą warunkiem nabycia prawa do emerytury rolniczej jest osobiste prowadzenie działalności rolniczej, przy czym nie musi ono trwać do dnia zgłoszenia wniosku o emeryturę rolniczą. Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zarzucając zaskar- żonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego poprzez pominięcie definicji ubez- pieczenia emerytalno-rentowego wynikającej z art. 6 pkt 11 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Apelujący podniósł, że zgodnie z tym przepisem jako ubezpie- czenie emerytalno-rentowe należy rozumieć każdy okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników po 1 stycznia 1977 r., a z okoliczności sprawy wynika zaś, że wnioskodawczyni żadnym takim okresem się nie legitymuje i w związku z tym prze- słanek nabycia prawa do emerytury rolniczej nie spełnia. Podnosząc te zarzuty od- wołujący się wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 24 maja 2007 r. uznał, że apelacja jest uzasadniona. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę na fakt, że spełnienie przesłanek prawa do emerytury rolniczej wyma- gało rozważenia przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo- łecznym rolników. Rozważenia takie Sąd pierwszej instancji przeprowadził w oparciu o prawidłowo poczynione ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny w pełni podzielił i uznał za własne. Na podstawie tych ustaleń przyznanie wnioskodawczyni prawa do emerytury rolniczej nie było jednak, w ocenie Sądu drugiej instancji, zasadne. Analiza przepisu art. 19 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników prowadzi do wniosku, że wnioskodawczyni nie spełniła wskazanych w tym przepisie przesłanek, ponieważ nie podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 100 kwartałów, więcej, wnioskodawczyni w ogóle nie podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, jako że w okresie prowadzenia przez nią go- spodarstwa rolnego (1938-1969) system ubezpieczeń społecznych rolników nie zo- stał jeszcze wprowadzony, przeto nie mogła ona być ubezpieczona. Przywołując wy- rok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r. Sąd Apelacyjny podkreślił, że 3 uwzględnianie ubezpieczenia na postawie „przepisów dotychczasowych” możliwe jest tylko w odniesieniu do okresów, gdy takie przepisy istniały, a ubezpieczony opła- cał składki, co w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie miało miejsca. Skarga kasacyjna następcy prawnego wnioskodawczyni została oparta na za- rzucie naruszenia art. 19 ust. 1 pkt 2 oraz 20 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, iż okres prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz okres wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku ży- cia, a przed 1 lipca 1977 r., nie jest okresem, który samoistnie rodzi uprawnienie emerytalno-rentowe na podstawie powołanych przepisów. Zdaniem skarżącego, z użytego w art. 20 ust. 1 pkt 2 sformułowania, że do okresu podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu „zalicza się” a nie „dolicza się” okresy prowadzenia gospo- darstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r. wynika, że okresy te samodzielnie mogą stanowić przesłankę nabycia prawa do emerytury. Skarżący powołał się na orzeczenia Sądu Najwyższego, z których wynika, że osobiste prowadzenie działalności rolniczej nie musi trwać do daty zgłoszenia wniosku, co - jego zdaniem - potwierdza zaprezento- waną interpretację przepisów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Na gruncie nie- spornych okoliczności faktycznych spór sprowadza się do interpretacji art. 19 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności, czy fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodar- stwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia przed 1 stycznia 1983 r. jest równoznacz- ny z podleganiem ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przewidzianemu w tej usta- wie. Stanowisko skarżącego, który uważa, że okres ten jest równoznaczny z podle- ganiem ubezpieczeniu społecznemu jest błędne, nie znajduje ono uzasadnienia ani w brzmieniu odpowiednich przepisów, ani w ogólniejszych założeniach systemu za- bezpieczenia na wypadek starości, którego rodzajem jest ubezpieczenie emerytalne rolników. W przedmiocie tych ogólniejszych założeń wystarczy w tym miejscu wska- zać, że ubezpieczenia społeczne jako urządzenie służące łagodzeniu konsekwencji socjalnych takich zdarzeń losowych pozbawiających lub ograniczających możliwości utrzymania się z własnej pracy, jak niezdolność do pracy, starość i inne polega na 4 gromadzeniu środków finansowych (funduszów) ze składek osób objętych danym rodzajem ubezpieczenia, z których następnie, w razie zaistnienia zdarzenia losowe- go wypłaca się odpowiednie świadczenia. Konsekwencją tego jest związanie prawa do świadczeń i ich wysokości z uprzednim opłacaniem składek. Prawo do świadczeń z reguły powstaje po odpowiednio długim okresie opłacania składek przez przyszłych świadczeniobiorców - ubezpieczonych. Z różnych względów o charakterze socjal- nym, ale też z motywów politycznych, ustawodawca wprowadza wyjątki od wymie- nionej zasady, nakazując zaliczenie do okresu ubezpieczenia (okresu opłacania składek) innych okresów, tzw. okresów zaliczanych (zaliczalnych) do okresu ubez- pieczenia społecznego. Stosownie do art. 19 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącznie następujące warunki: 1) osiągnął wiek emerytalny (dla kobiet 60 lat, dla mężczyzn 65), 2) podlegał ubezpie- czeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 100 kwartałów, z uwzględnie- niem art. 20. Przepis art. 20 ust. 1 z kolei stanowi, że do okresów ubezpieczenia, wymaganych stosownie do art. 19, zalicza się okresy: 1) podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników indywidualnych i członków ich rodzin w latach 1983-1990, 2) prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończe- niu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r., 3) pobierania renty inwalidzkiej rolniczej jako renty okresowej, jednak nie więcej niż 2 lata, 4) od których zależy prawo do emerytury w myśl przepisów emerytalnych. Z kolei w myśl art. 6 pkt 14, ilekroć w ustawie jest mowa o okresach podlegania określonemu ubezpieczeniu społecznemu - rozumie się tylko takie okresy, za które opłacano przewidziane w od- powiednich przepisach składki na te ubezpieczenia, chyba że w myśl tych przepisów nie istniał obowiązek opłacania składek. Z przytoczonych regulacji prawnych wynika, że przesłanką uzyskania prawa do emerytury jest podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników w rozumieniu opłacania składek na to ubezpieczenie. Ubezpieczenie takie nie istniało w okresie między 19 września 1938 r. a 30 września 1969 r. Obowiązek opłacania przez rolni- ków indywidualnych składek na ubezpieczenie społeczne został wprowadzony ustawą z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadcze- niach dla rolników. Obowiązek ten utrzymały następnie wszystkie późniejsze ustawy dotyczące ubezpieczenia społecznego rolników, rozszerzając go od 1983 r. na do- mowników. 5 Skarżący nietrafnie przyjmuje, że okres prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie po ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 jest okresem, który samodzielnie wystarcza do nabycia uprawnień emerytal- nych. Jak wskazano, przed 1983 r. domownicy nie opłacali składek na ubezpieczenie emerytalne. Sąd Apelacyjny trafnie w tym kontekście stwierdził, że wymieniony okres samodzielnie nie uzasadnia prawa do emerytury rolniczej. Już z samego sformuło- wania art. 19 ust. 1 pkt 2, określającego minimalne okresy ubezpieczenia na „co najmniej 100 kwartałów, z uwzględnieniem art. 20” wynika, że uwzględnienie tej re- gulacji ma charakter uzupełniający. Podkreśla to również brzmienie art. 20, że do okresu ubezpieczenia wymaganego zgodnie z art. 19 ust. 1 pkt 2 zalicza się między innymi okres prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie po ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r. Skarżący nietrafnie argu- mentuje, że gdyby sformułowanie „zalicza się” rozumieć w znaczeniu wyżej przyję- tym , to ustawodawca użyłby określenia „dolicza się”, a nie „zalicza się”. Otóż usta- wodawca posługuje się określeniem o „doliczaniu” liczby lat, ale w innym kontekście, mianowicie zasad ustalania wysokości emerytury rolniczej. Zgodnie z art. 24, eme- rytura rolnicza (lub renta inwalidzka rolnicza) składa się z części składkowej i części uzupełniającej. Część składkową ustala się przyjmując po 1% emerytury podstawo- wej za każdy rok podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, z tym że do liczby tych lat „dolicza się” między innymi liczbę lat prowadzenia gospodarstwa rol- nego lub pracy w gospodarstwie rolnym - bez podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu - po ukończeniu 16 roku życia, przypadających przed dniem 1 lipca 1977 r. Przedstawiona powyżej interpretacja przepisu art. 19 ust. 1 pkt 2 pozostaje w zgodności nie tylko z wykładnią literalną, ale również z ogólniejszymi założeniami ubezpieczenia społecznego, którego rodzajem, mimo wielu odrębności, jest ubezpie- czenie społeczne rolników. Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku. ========================================