II UK 245/07

Wyrok z dnia 24 kwietnia 2008 r. II UK 245/07 Do przewidzianego w art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie- czeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) oświadczenia rolnika, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecz- nemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, nie ma zastosowania art. 60 k.c. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 kwietnia 2008 r. sprawy z wniosku Marka R. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w P. o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 4 kwietnia 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 7 grudnia 2004 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne- go-Oddział Regionalny w P. stwierdziła ustanie wobec Marka R. ubezpieczenia spo- łecznego rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macie- rzyńskiego oraz emerytalno-rentowego, począwszy od dnia 1 stycznia 1995 r., z uza- sadnieniem, że nie złożył wymaganego oświadczenia o wyborze ubezpieczenia spo- łecznego rolników. Marek R. wniósł odwołanie od tej decyzji podnosząc zarzut naruszenia przepi- su art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu spo- łecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, art. 3a ustawy 2 z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. zmieniającej ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników z dniem 1 stycznia 1997 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2005 r. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że Marek R. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,35 ha przeliczeniowego, opodatkowanego podatkiem rolnym i z tego tytułu podlegał z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpie- czeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobo- wego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego. W dniu 1 stycznia 1995 r. roz- począł prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej w zakresie ślusarstwa, jednakże nie zgłosił tego faktu do ewidencji działalności gospodarczej. Odwołujący się nie powiadomił Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o tym, że rozpoczął prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej z dniem 1 stycznia 1995 r. Nie złożył też oświadczenia o wyborze ubezpieczenia społecznego rolników. W dniu 14 marca 2000 r. odwołujący się został wpisany do ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez wójta gminy S.L. Przedmiot prowadzonej przez odwołującego działalności gospodarczej stanowi ślusarstwo - zakład obróbki metali i usług dla rol- nictwa. Z tego tytułu wnioskodawca opłaca zryczałtowany podatek dochodowy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zgodnie z art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy o u.s.r. ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu i emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy między innymi rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powy- żej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny oraz domownik rolnika, jeżeli nie podle- gają innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty. W okresie objętym sporem kwestię podlegania ubezpieczeniu społeczne- mu osób prowadzących działalność gospodarczą regulowała ustawa z dnia 18 grud- nia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodar- czą oraz ich rodzin (w skrócie: u.s.d.g.). Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy obowiąz- kowemu ubezpieczeniu społecznemu, podlegają osoby fizyczne mające obywatel- stwo polskie, prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na podsta- wie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji, określonych w przepi- sach o działalności gospodarczej, lub uprawnień określonych w przepisach szcze- gólnych. Zgodnie z kategorycznym brzmieniem art. 2 ust. 2 wspomnianej ustawy osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym 3 określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników indywidualnych i człon- ków ich rodzin podlegają ubezpieczeniu określonemu ustawą. Obowiązek ubezpie- czenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności rodzącej obowiązek ubezpiecze- nia, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie działalności (art. 3 ust. 1). Z powyższego wynika zatem, iż w stanie prawnym obowiązującym na dzień 1 stycznia 1995 r., osoby spełniające warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i jednocześnie prowadzące działalność gospodarczą nie miały możliwości wyboru rodzaju ubezpieczenia społecznego i z mocy ustawy podlegały obowiązkowemu ubezpieczeniu w ZUS. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy przepis ten stosowany jest do osób prowadzących działalność gospodarczą, co do których istniał obowiązek wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji i to niezależnie od tego, czy osoba taka została zgłoszona do ewidencji działalności gospodarczej. W rozpoznawanej sprawie odwołujący się prowadził działalność gospodarczą w zakre- sie ślusarstwa, który to przedmiot prowadzonej działalności nie został zwolniony przez ustawodawcę z obowiązku wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Dalej wskazać należy, iż przepis art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wszedł w życie dopiero z dniem 1 stycznia 1997 r. Zgodnie z jego treścią osoba, która na dzień 1 stycznia 1997 r. łącznie spełnia na- stępujące warunki: jest posiadaczem gospodarstwa rolnego o powierzchni 1 ha prze- liczeniowego bądź prowadzi dział specjalny produkcji rolnej i jednocześnie prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą podlegając ubezpieczeniu społecznemu z tego tytułu i złożyła oświadczenie o chęci przejścia na ubezpieczenie społeczne rol- ników miały możliwość podlegania temu ubezpieczeniu. Zmiana (po dniu 1 stycznia 1997 r.) ubezpieczenia społecznego rolnika, równocześnie objętego z mocy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowa- dzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (w brzmieniu sprzed tej daty; jed- nolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na ubezpieczenie z ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) następuje zatem od miesiąca złożenia oświadczenia przewi- dzianego art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585). Taki też pogląd wyraził Sąd Najwyż- szy w orzeczeniu z dnia 19 grudnia 2000 r., II UKN 150/00 (OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 392). Odwołujący się nie złożył jednak takiego oświadczenia, zatem brak jest 4 podstaw do uznania, iż od 1 stycznia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W apelacji wnioskodawca zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego, sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz naruszenie przepisów prawa procesowego, a w szczególności art. 217 § 2, art. 227, art. 232, 233 k.p.c. i wniósł o zmianę zaskar- żonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji poprzez orzeczenie, że podlega od 1 stycznia 1995 r. (faktycznie od 2 stycznia 1997 r.) ubezpieczeniu społecznemu rolni- ków, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z 4 kwietnia 2007 r. oddalił apelację. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podkreślił, że ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej w art. 9 wymieniała w sposób taksatywny rodzaje dzia- łalności, której prowadzenie nie podlega wpisowi do ewidencji działalności gospodar- czej. W niniejszej sprawie odwołujący się prowadził działalność gospodarczą w za- kresie ślusarstwa, który to przedmiot prowadzonej działalności nie został zwolniony przez ustawodawcę z obowiązku wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Stąd też z mocy art. 1 ust. 1 i 2 ustawy u.s.d.g. odwołujący się od 1 stycznia 1995 r. pod- legał z mocy ustawy ubezpieczeniu określonemu tą ustawą, a nie ubezpieczeniu społecznemu rolników. Obowiązywał bowiem przymus podlegania ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących działalność gospodarczą w przypadku równocze- snego spełnienia warunków objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników. Przepis art. 2 ustawy zmieniającej stworzył możliwość zmiany tytułu ubezpieczenia w drodze oświadczenia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpie- czenia Społecznego co do rodzaju podlegania ubezpieczeniu (rolniczemu lub spo- łecznemu), odwołujący się jednak nie złożył takiego oświadczenia, nie sposób także uznać, że w tym zakresie zaistniała zgodna wola stron, skoro odwołujący się zataił fakt prowadzenia działalności gospodarczej. Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego polegającego na: 1) błędnej interpretacji art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, poprzez uznanie i przyjęcie przez Sądy pierwszej i drugiej instancji, że prowadzona przez wnioskodawcę osobi- ście działalność gospodarcza w zakresie ślusarstwa stanowiąca jego uboczne zaję- 5 cie zarobkowe nie została zwolniona z obowiązku wpisu do ewidencji działalności gospodarczej i tym samym podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu w ZUS; 2) błędnej interpretacji art. 1 ust. 1 oraz art. 2 ust. 2 i art. 3 ustęp 1 ustawy u.s.d.g. i ich zastosowaniu w stosunku do wnioskodawcy, a więc osoby prowadzącej działalność gospodarczą, co do której nie istniał obowiązek wpisu do ewidencji dzia- łalności gospodarczej; 3) błędnej wykładni art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 2 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin w brzmieniu nadanym przez art. 4 ustawy zmieniającej z dnia 12 września 1996 r., poprzez uznanie, że wnioskodawca nie podlega po dniu 1 stycznia 1997 r. ubezpie- czeniu społecznemu rolników, gdyż fakt opłacenia składek nie może być równo- znaczny z oświadczeniem woli o dokonaniu wyboru podlegania rolniczemu ubezpie- czeniu społecznemu; 4) niezastosowaniu art. 60 k.c. przy ocenie, czy wnioskodawca, przez zachowanie czysto faktyczne polegające na opłacaniu składek w KRUS, złożył oświadczenie woli o dokonaniu wyboru podlegania rolniczemu ubezpieczeniu spo- łecznemu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie sporne są dwie kwestie prawne. Pierwsza dotyczy wpływu podjęcia przez wnioskodawcę, prowadzącego gospodarstwo rolne i podle- gającego ubezpieczeniu społecznemu rolników, działalności gospodarczej w postaci niezarejestrowanych jako działalność gospodarcza usług ślusarskich, druga - wiąże się ze sposobem składania przez rolnika, podlegającego obowiązkowi ubezpieczenia społecznego dla osób prowadzących działalność gospodarczą, oświadczenia wobec ZUS, że chce nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników. W związku z pierwszą z wymienionych kwestii w rozpoznawanej sprawie ustalono, iż wnioskodawca, objęty jako rolnik rolniczym ubezpieczeniem społecznym, rozpoczął od 1 stycznia 1995 r. prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie ślusarstwa, bez zgłoszenia tej działalności do ewidencji działalności gospodarczej. Sąd drugiej instancji dostrzegł, że art. 9 ustawy z 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej zwalniał od zgłoszenia do ewidencji działalność gospodarczą prowa- dzoną przez osoby fizyczne osobiście w zakresie określonym tym przepisem, z której zarobek stanowi dodatkowe źródło dochodu tej osoby. Zdaniem Sądu Apelacyjnego 6 prowadzona przez wnioskodawcę działalność nie mieści się w grupie wyłączeń, o których mowa w powołanym przepisie. Stanowisko to nie zostało szerzej uzasadnio- ne poza wskazaniem, że art. 9 określił w sposób taksatywny poszczególne rodzaje działalności zwolnione od wpisu do ewidencji i że nie ma pośród nich „działalności w postaci ślusarstwa”. Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego art. 9 nie wylicza taksatywnie (tj. w sposób wyczerpujący ) poszczególnych rodzajów działalności, których prowadzenie nie wymaga zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej. Przeciwnie, przepis ten posłużył się ogólnymi sformułowaniami w zakresie rodzajów działalności, wska- zując, że należą do nich między innymi wytwarzanie przedmiotów użytku osobistego, domowego i gospodarskiego oraz rękodzieła ludowego i artystycznego (pkt 1), na- prawy i konserwacje przedmiotów użytku osobistego, a także wykonywanie innych usług z użyciem materiałów i narzędzi własnych lub powierzonych (pkt 2), czynności handlowe polegające na sprzedaży nieprzetworzonych produktów rolnych, ogrodni- czych, sadowniczych. Prowadzenie przez wnioskodawcę od 1 stycznia 1995 r. dzia- łalności gospodarczej w postaci ślusarstwa wymagało w pierwszym rzędzie dokona- nia jej oceny w świetle art. 9 ust. 2 pkt 2 w związku z ust. 1 ustawy. Dla prawidłowej kwalifikacji działalności gospodarczej wnioskodawcy niezbędne są jednak szczegó- łowe ustalenia dotyczące charakteru tej działalności, a także ocena, czy zarobek po- chodzący z tej działalności stanowi dodatkowe źródło dochodu (uboczne zajęcie zarobkowe) wnioskodawcy. W orzeczeniu z 28 lutego 2000 r., II UKN 439/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 541), Sąd Najwyższy wskazując na okoliczności prze- mawiające za tym, iż dany rodzaj działalności gospodarczej nie stanowi ubocznego zajęcia zarobkowego, wskazywał na stały charakter takiej działalności, powtarzal- ność podejmowanych działań, podporządkowanie zasadzie racjonalnego gospoda- rowania, uczestnictwo w obrocie gospodarczym. W powyższym świetle ocena doko- nana przez Sąd Apelacyjny, że działalność gospodarcza wnioskodawcy nie została wyłączona spod obowiązku zgłoszenia jej do ewidencji i w konsekwencji powodowała objęcie ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą została dokonana przedwcześnie, z pominięciem rozważenia elementów zwalniają- cych od wpisu do ewidencji, przewidzianych art. 9 ustawy o działalności gospodar- czej. Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 9 należy zatem uznać za usprawiedli- wiony. Należy jednak zauważyć, iż charakter działalności gospodarczej wnioskodaw- cy mógł ulec zmianie, na co wskazuje fakt wpisania 14 marca 2000 r. działalności 7 ślusarstwa - zakładu obróbki metali i usług dla rolnictwa do ewidencji działalności gospodarczej oraz opłacania podatku dochodowego w formie ryczałtu. Co się tyczy drugiej wymienionej na wstępie kwestii, to oczywiście należy zgo- dzić się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że do dnia 31 grudnia 1996 r. istniał prymat podlegania innemu niż rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego lub zaopa- trzenia emerytalnego przez rolnika równocześnie prowadzącego gospodarstwo rolne. Potwierdzał to art. 2 ust. 2 ustawy u.s.d.g., który stanowił, że osoby spełniające rów- nocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym ustawą o u.s.r. podlegają ubezpieczeniu określonemu ustawą, tj. ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących działalność gospodarczą. Zasada ta doznała wyłomu przez na- danie ustawą z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nowego brzmienia art. 2 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. W nowym brzmieniu przepis ten stwierdzał, że osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników podlegają ubezpieczeniu społecznemu określonemu w ustawie z zastrzeżeniem przypadków określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zawarte w tym przepisie zastrze- żenie dotyczyło art. 5a ustawy o u.s.r., dodanego wymienioną ustawą zmieniającą, według którego rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym za- kresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służ- bowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Może on podlegać innemu ubezpiecze- niu społecznemu wówczas, gdy złoży Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że nie chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności go- spodarczej, o ile spełnia w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach. W świetle przytoczonego przepisu art. 5a wybór systemu ubezpieczenia spo- łecznego następuje na podstawie oświadczenia złożonego ZUS lub KRUS. Skarżący nietrafnie przyjmuje, że oświadczenie to ma charakter oświadczenia woli w rozumie- niu przepisów Kodeksu cywilnego w związku z czym powinny znajdować do niego zastosowanie przepisy dotyczące sposobu składania tych oświadczeń, o których mowa w art. 60 k.c. Regulacja prawna ubezpieczeń społecznych ma charakter regu- lacji administracyjnoprawnej, a nie regulacji cywilnoprawnej. Zgodnie z art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w sprawach uregulowanych ustawą stosuje się przepisy 8 Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa zawiera nieliczne odesłania do przepisów prawa cywilnego (art. 84). W zakresie ob- jęcia ubezpieczeniem społecznym ustawa systemowa zawiera własne rozwiązania i nie zawiera odesłania do przepisów prawa cywilnego. Oznacza to, iż nie ma podstaw prawnych do stosowania art. 60 k.c., w szczególności zawartego tam unormowania, według którego wola osoby składającej oświadczenie woli (dokonywującej czynności prawnej) może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, do oświadczeń w przedmiocie wyboru rodzaju ubezpie- czenia. W tym zakresie zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 60 k.c. nie jest usprawiedliwiony. Skoro jednak okazał się usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 9 ustawy o działalności gospodarczej, na podstawie art. 39815 k.p.c. należało orzec jak w sentencji wyroku. ========================================