I UK 225/07

Wyrok z dnia 22 lutego 2008 r. I UK 255/07 Samo opłacanie składek w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie było równoznaczne z oświadczeniem o wyborze systemu ubezpieczenia w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpie- czeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585 ze zm.). Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2008 r. sprawy z odwołania Marty M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o podleganie ubezpieczeniu społecz- nemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apela- cyjnego w Krakowie z dnia 13 lutego 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e\ Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 13 lutego 2007 r. oddalił apelację Marty M. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 20 kwietnia 2005 r., któ- rym oddalono jej odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne- go-Oddziału Regionalnego w K. z dnia 26 października 2004 r., stwierdzającej, iż jej ubezpieczenie społeczne rolników ustało od dnia 3 czerwca 1991 r. Marta M. od 1983 r. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników. Dnia 3 czerwca 1991 r. roz- poczęła prowadzenie działalności gospodarczej (sklepu). Kasę Rolniczego Ubezpie- czenia Społecznego o prowadzeniu tej działalności powiadomiła dopiero we wrześniu 2004 r. w związku z wymaganym ustawą oświadczeniem o rodzaju opodatkowania. Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawczyni od 3 czerwca 1991 r. nie spełniała prze- słanek uprawniających ją do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników (art. 7 ust.1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz- 2 nym rolników), bowiem z chwilą podjęcia działalności gospodarczej nastąpiło wyłą- czenie jej z tego ubezpieczenia (art. 2 ust. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpie- czeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin). Wprawdzie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wprowadził możliwość wyboru ubezpieczenia przez rolnika prowadzącego działalność gospodarczą, to jednak wnioskodawczyni nie złożyła oświadczenia o wyborze ubezpieczenia w systemie rolniczym. Opłacanie i przyjmo- wanie składek przez Kasę nie było równoznaczne z takim oświadczeniem. Wniosko- dawczyni winna poinformować Kasę o podjęciu działalności gospodarczej (art. 37 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników). W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa procesowego i mate- rialnego, w tym art. 60 k.c., gdyż art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. nie precyzował formy oświadczenia. Opłacając składki złożyła skutecznie oświadczenie o wyborze ubezpieczenia w systemie rolniczym. Sąd Apelacyjny stwierdził, że oświadczenie o wyborze ubezpieczenia na pod- stawie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. musiało być złożone w sposób wyraźny. Oświadczenia tego nie mogło zastąpić opłacanie składek na ubezpieczenie społecz- ne rolników. Rodzaj ubezpieczenia określały przepisy bezwzględnie obowiązujące. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 7 ust. 1 pkt 1 oraz art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez uznanie, że wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniu rolników od 1 stycznia 1997 r. do 30 września 2004 r. oraz art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez uznanie, że nie złożyła Kasie oświadczenia, iż chce podlegać ubezpieczeniu rolników z wyłączeniem innego ubez- pieczenia społecznego. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wska- zał na istotne zagadnienie prawne, zawierające się w pytaniu, czy opłacanie składek w Kasie przez rolnika prowadzącego działalność gospodarczą stanowi skuteczne złożenie oświadczenia o wyborze ubezpieczenia społecznego rolników w rozumieniu art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o orzecze- nie ustalające, iż podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia 1997 r. do 30 września 2004 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego podlega oddaleniu. Podstawa skargi oparta została na przepisach ustrojowych ubezpieczenia społecz- nego rolników (art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 2 ustawy zmieniającej z 12 września 1996 r.), których naruszenie w ocenie skarżącej zależy od przepisów prawa cywilne- go - art. 60 i 65 k.c. - nieujętych jednak w podstawie kasacyjnej (art. 39813 § 1 k.p.c.). W prawie cywilnym wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wy- rażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób do- stateczny (art. 60 k.c.). Oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecz- nego oraz ustalone zwyczaje (art. 65 k.c.). Rzecz jednak w tym, że treść oświadcze- nia woli należy do ustaleń faktycznych sprawy, a te nie są w skardze kasacyjnej podważane i wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.). W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni nie złożyła właściwego oświadczenia, które prowadziło do objęcia jej ubezpieczeniem społecznym rolników. Nie było to oświadczenie zmierzające do dokonania czynności cywilnoprawnej, stąd i reżim jakiemu podlegało nie może spro- wadzać się tylko do reguł wykładni oświadczeń woli w sferze prawa cywilnego. Ubezpieczenia społeczne mają charakter publicznoprawny, kształtowany przepisami bezwzględnie obowiązującymi, stąd sama wola ubezpieczonego nie tworzy prawne- go stosunku ubezpieczenia społecznego. Indywidualne ubezpieczenie społeczne z mocy ustawy jest pochodną jego podstawy, czyli określonego zatrudnienia lub dzia- łalności. Oświadczenie woli ubezpieczonego nie wywołuje innych skutków niż okre- ślone i dopuszczalne w ustawie. W rozpoznawanej sprawie w okresie objętym decy- zją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, stwierdzającą niepodleganie wnioskodawczyni ubezpieczeniu społecznemu rolników od 3 czerwca 1991 r. - skarga w uzasadnieniu i we wniosku błędnie przyjmuje, że dopiero od 1 stycznia 1997 r. - pierwotne rozwiązanie prawne polegało na wyłączeniu ubezpieczenia spo- łecznego rolników przez ubezpieczenie z tytułu działalności gospodarczej. Oświad- czenie o wyborze ubezpieczenia nabrało znaczenia dopiero wraz z ustawą z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zmiana wyłączała dominację (pierwszeństwo) ubezpieczenia z tytułu działalności gospodar- czej w zakresie dwóch sytuacji. Pierwszej, gdy rolnik rozpoczynał działalność gospo- darczą po roku ubezpieczenia w systemie rolniczym i wówczas, aby pozostać w tym 4 ubezpieczeniu, nie musiał składać żadnego oświadczenia. Natomiast gdy chciał pod- legać ubezpieczeniu z działalności gospodarczej, to musiał złożyć Zakładowi Ubez- pieczeń Społecznych lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać takiemu ubezpie- czeniu (art. 5a ustawy). Gdy oświadczenie złożył Kasie, ta przekazywała je właści- wemu oddziałowi Zakładu, który podejmował wówczas decyzję ustalającą podleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu i jej odpis przekazywał właściwemu oddziałowi regionalnemu Kasy (art. 5a w związku z art. 39a ustawy). Inne rozwiązanie odnosiło się do sytuacji, w której przed 1 stycznia 1997 r. rolnik z mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu tej działalności i uzyskał możliwość wyboru ubezpieczenia społecznego rolników. Wówczas warunkiem przejścia do systemu ubezpieczenia społecznego rolników było złożenie przez rolnika oświadcze- nia Zakładowi lub Kasie, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu (art. 2 ustawy zmieniającej). Powyższe przywołanie stanu prawnego nie jest bez przyczyny, gdyż wynikają z niego oceny, które w dalszej argumentacji (poza wiążącym stanem faktycznym) nie pozwalają uznać zarzutów skargi kasacyjnej za zasadne. Tylko w pierwszej wska- zanej wyżej sytuacji ubezpieczony rolnik rozpoczynający działalność gospodarczą nie musiał składać żadnego oświadczenia, by pozostać w ubezpieczeniu społecznym rolników. Brak oświadczenia był zrozumiały skoro nie następowała zmiana systemu ubezpieczenia. Sytuacja skarżącej była jednak inna, gdyż już przed 1 stycznia 1997 r., wobec prowadzenia działalności gospodarczej, nie mogła być w ubezpieczeniu społecznym rolników. Z mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. podlegał on ubezpieczeniu społecznemu z tytułu działalności gospodarczej (art. 2). Rozwiązanie przyjęte w art. 2 ustawy zmieniającej z 12 września 1996 r. nie polegało na prostym dostosowaniu (potwierdzeniu) sytuacji prawnej do faktycznej, gdyż dalej obowiązywał reżim usta- wowego pierwszeństwa ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej. Mógł on być wyłączony jedynie przez oświadczenie zainteresowanego rolnika o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników, z jednoczesnym wyłączeniem ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej. Ustawa zmieniająca z 12 września 1996 r. w istocie chociaż nie określiła formy tego oświadczenia, to wymagała aby oświadczenie miało określoną treść i zostało skierowane do Kasy lub do Zakładu (art. 39a ust. 3 i 4 ustawy z 1990 r. w związku z art. 2 ustawy z 1996 r.). Niemniej, w zakresie formy nie powinno się pomijać, że przed organami rentowymi zastosowanie ma procedura ad- 5 ministracyjna, stąd niewątpliwie chodziło o taką formę oświadczenia, która urucha- miałaby tę procedurę, zatem pozwalała przyjąć, że oświadczenie zostało adresatowi złożone i zawierało żądanie wszczęcia postępowania (art. 61 § 1 k.p.a.). Wszak ele- mentem trybu wyłączenia z ubezpieczenia ustawowego było wszczęcie postępowa- nia, w którym stwierdzono by dalsze niepodleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu ustawowemu z tytułu działalności gospodarczej. Bez wyraźnej woli ubezpieczonego Zakład nie mógł podjąć takiej decyzji. Decyzja o wyłączeniu z ubezpieczenia mogła wynikać tylko z woli wyrażonej przez ubezpieczonego i stąd nie miała charakteru de- klaratoryjnego. Określałaby stan prawny związany z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu w Zakładzie, a w istocie stwierdzałaby jego brak mimo prowadzenia działalności gospodarczej. Równolegle z wydaniem takiej decyzji zachodził obowią- zek Zakładu przekazania Kasie jej odpisu, co przy istniejącym dualizmie systemów ubezpieczenia społecznego, w ramach tak określonej współpracy, gwarantowało, że organy rentowe kontrolowały podstawy ubezpieczenia i ich wyłączenie. Procedura ta miała również walor porządkujący, gdyż wyjawiała w jakim systemie i z jakiego tytułu zainteresowany podlegał ubezpieczeniu. Wnioskodawczyni z racji prowadzonej działalności z mocy ustawy z 1976 r. podlegała ubezpieczeniu w systemie pow- szechnym i całkowicie zaniechała złożenia oświadczenia oraz wszczęcia właściwego postępowania warunkującego objęcie jej ubezpieczeniem społecznym rolników. Mimo zmian wynikających z ustawy z 12 września 1996 r. zaniechała oświadczenia o wyborze ubezpieczenia i jej zachowanie dalej również było niezmienne. Skoro ustawa (art. 2) wymagała określonego działania (złożenia oświadczenia o wyborze systemu ubezpieczenia i zarazem wszczęcia właściwego postępowania), to nie można było uznać, że wyrażało się ono w niezmienionym zachowaniu. W sytuacji wnioskodawczyni opłacanie składek nie stanowiło podstawy do objęcia jej ubezpie- czeniem społecznym rolników przed 1 stycznia 1997 r. i również po tej dacie, jako że nie mogło wyłączyć ubezpieczenia, któremu podlegała z mocy ustawy. Opłacanie składek było czynnością jedynie faktyczną. Wymagane było natomiast oświadczenie woli o wyborze systemu ubezpieczenia. Zmiana, która od 1 stycznia 1997 r. objęła również art. 2 ust. 2 ustawy z 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzą- cych działalność gospodarczą, jedynie potwierdzała, że osoby spełniające równocze- śnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym tą ustawą i ubez- pieczeniem społecznym rolników podlegają ubezpieczeniu określonemu w ustawie z zastrzeżeniem przypadków określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym 6 rolników. W zakresie tych ostatnich w sytuacji wnioskodawczyni znaczenie miało je- dynie omówione rozwiązanie z art. 2 ustawy zmieniającej z 1996 r. Inaczej ujmując, ustawa z 1996 r. zamieniająca ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników wyraź- nie różnicowała podstawy ubezpieczenia oraz wybór systemu ubezpieczenia przez zainteresowanego rolnika. Dla tych rolników, którym mimo prowadzenia działalności gospodarczej otworzyła się droga do ubezpieczenia w Kasie konieczne było dopeł- nienie określonej procedury prowadzącej do przejścia do ubezpieczenia społecznego rolników i stąd samo faktyczne opłacanie składek na to ubezpieczenie nie było wy- starczające. Oświadczenie woli o wyborze innego ubezpieczenia musiałoby dotrzeć do organu rentowego, a ciężar wykazania tego spoczywał na ubezpieczonym. Nie- uprawnione byłoby domniemanie, że organ rentowy jako adresat winien właściwie kwalifikować oświadczenie woli wynikające z płatności składek. Gdyby wnioskodaw- czyni powiadomiła Kasę jeszcze przed 1 stycznia 1997 r. o prowadzeniu działalności gospodarczej, to nie jest wykluczone, że wówczas organ rentowy podjąłby z urzędu postępowanie wyjaśniające. Wnioskodawczyni nie uczyniła jednak tego i po tej dacie. Samo jej przekonanie, a nawet wola podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolni- ków, nie były wystarczające do wyłączenia jej z ubezpieczenia, któremu podlegała z mocy ustawy. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39814 k.p.c. ========================================