III UK 51/07

uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK 2000 nr 1, poz. 1). Wymóg okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze winien więc odnosić się do okresu faktycznego wykonywa- nia takiej pracy, z wyłączeniem okresów wyłącznie formalnego pozostawania w za- trudnieniu, w których pracownik - zgodnie z treścią łączącego go z pracodawcą sto- sunku pracy - zajmuje stanowisko, z którym łączy się wykonywanie pracy w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz w rzeczywistości pracy tej nie wykonuje, a tym samym nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy. Okres niewykonywania pracy nie wpływa zatem na szybszą utratę zdolności pracownika do zarobkowania. W rezultacie okres niewykonywania pracy w rozumieniu art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy to nie tylko okres niezdolności do pracy, za który pracownik otrzymał wynagrodzenie określone w art. 92 k.p. lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, ale także każdy inny okres, w którym pracownik pozostawał w stosunku pracy i otrzymy- wał wynagrodzenie, jednakże pracy faktycznie nie świadczył (nie wykonywał). Takim okresem niewykonywania pracy jest również okres urlopu dla poratowania zdrowia. Ponadto, wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji, urlop dla poratowania zdrowia nie był i nie jest okresem, w którym na mocy szczególnych przepisów pra- cownik został zwolniony ze świadczenia pracy. Definicję pojęcia „zwolnienie od pracy” zawiera § 4 wydanego na podstawie art. 2982 k.p. rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwia- nia nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 60, poz. 281). W myśl przytoczonego przepisu zwolnienie pracownika od pracy na- stępuje w przypadku, gdy obowiązek taki wynika z Kodeksu pracy, z przepisów wy- konawczych do Kodeksu pracy albo z innych przepisów prawa. Wymienione w § 4 rozporządzenia akty prawne są z pewnością przepisami szczególnymi w stosunku do ustawy o emeryturach i rentach, a zawarte w nich unormowania wprost stanowią o obowiązku pracodawcy zwolnienia pracownika od pracy (jej świadczenia) w ściśle określonych sytuacjach, np. art. 37 § 1 k.p., zgodnie z którym w okresie co najmniej dwutygodniowego wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez pracodawcę pracownikowi przysługuje zwolnienie na poszukiwanie pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia; § 5 - § 15 powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 15 maja 1996 12 r., wymieniające przypadki przysługujących pracownikowi zwolnień od pracy, z za- chowaniem prawa do wynagrodzenia lub bez zachowania takiego prawa; § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 71, poz. 336), zgodnie z którym pracodawca jest obowiązany, na wniosek zakładowej organizacji związkowej, zwolnić pracownika z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie tej organizacji z zachowaniem prawa do wynagrodzenia; art. 21 ust. 2 Karty Nauczy- ciela, w myśl którego nauczyciela zmieniającego miejsce zamieszkania w związku z przeniesieniem zwalnia się od pełnienia obowiązków służbowych na odpowiedni okres czasu, nie dłuższy niż 7 dni; art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o sa- morządzie gminnym (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1591 ze zm.), na- kazujący pracodawcy zwolnienie radnego od pracy zawodowej w celu umożliwienia mu brania udziału w pracach organów gminy. Wszystkie te przykładowo wymienione przepisy posługują się pojęciem „zwolnienia od pracy”, „zwolnienia od pracy zawo- dowej”, „zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy” lub „zwolnienia od pełnienia obowiązków służbowych” i brak jest podstaw do uznania jurydycznej odmienności ich natury. Takiego zwrotu nie zawiera i nigdy nie zawierał art. 73 Karty Nauczyciela, stanowiący o obowiązku dyrektora szkoły udzielenia nauczycielowi, po spełnieniu określonych warunków, płatnego urlopu dla poratowania zdrowia w celu przeprowa- dzenia zaleconego leczenia. W stanie prawnym obowiązującym w okresie korzysta- nia przez wnioskodawczynię z urlopów dla poratowania zdrowia, udzielenie takiego urlopu uzależnione było od stwierdzenia przez właściwą jednostkę służby zdrowia, że stan zdrowia nauczyciela wymaga powstrzymania się od pracy w celu przeprowa- dzenia zaleconego leczenia. Zatem okres urlopu dla poratowania zdrowia nie był co prawda (i nie jest) „okresem niezdolności do pracy z powodu choroby”, lecz „okresem powstrzymywania się pracownika od pracy w celu przeprowadzenia zaleconego le- czenia”, określanym również jako „przerwa w pracy”, „nieobecność w pracy” lub „okres powstrzymywania się od pracy, niezbędny do regeneracji sił i zapewnienia możności dalszego wykonywania pracy” (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1996 r., I PRN 67/96, OSNAPiUS 1997 nr 6, poz. 99 i z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197). Również więc z tego względu okres 13 urlopu dla poratowania zdrowia jest niewątpliwie okresem niewykonywania pracy w rozumieniu art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach. Wobec zasadności kasacyjnego zarzutu naruszenia normy art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy, do rozważenia pozostaje kwestia, czy zastosowanie wskazanego przepisu do stanów zaistniałych po dacie jego wejścia w życie narusza konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa (art. 2 i 32 Konstytucji RP), na które powołał się Sąd drugiej instancji i których zastosowanie zostało przez skarżą- cego zakwestionowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie wyjaśniał, że wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości nakazuje, aby wszystkie podmioty prawa charakteryzu- jące się daną cechą istotną w równym stopniu były traktowane równo, tzn. bez różni- cowań zarówno faworyzujących jak i dyskryminujących. Jednocześnie zasada ta za- kłada odmienne traktowanie podmiotów, które nie posiadają wspólnej cechy istotnej. Należy zatem w pierwszej kolejności ustalić - biorąc pod uwagę cel i treść badanej regulacji - czy istnieje wspólna cecha istotna uzasadniająca równe traktowanie okre- ślonych podmiotów prawa. Jeżeli norma prawna traktuje odmiennie podmioty prawa posiadające wspólną cechę istotną, to wprowadza ona odstępstwo od zasady rów- ności. Odstępstwo takie jest dopuszczalne, jeżeli zostały spełnione trzy warunki: 1) wprowadzone przez prawodawcę zróżnicowania muszą być racjonalnie uzasadnio- ne, biorąc pod uwagę cel i treść przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma; 2) waga interesu, któremu ma służyć różnicowanie podmiotów podobnych, musi pozostawać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naru- szone w wyniku różnego traktowania podmiotów podobnych; 3) regulacja prawna musi znajdować podstawę w wartościach, zasadach lub normach konstytucyjnych, uzasadniających odmienne traktowanie podmiotów podobnych. Zasada ta pozostaje zatem w ścisłym związku z określoną w art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej. Ta ostatnia nie ma jednolitego charakteru i niewątpliwie wiążą się z nią między innymi równość praw, solidarność społeczna, minimum bezpieczeństwa so- cjalnego oraz zabezpieczenie podstawowych warunków egzystencji dla osób pozo- stających bez pracy nie z własnej woli. Sprawiedliwość społeczna wymaga trudnego w praktyce wyważenia interesów i oczekiwań potencjalnych adresatów świadczeń z interesami tych, którzy je w ostatecznym rozrachunku finansują. W związku z tym Trybunał Konstytucyjny uznaje kwestionowane przepisy za niezgodne z Konstytucją wtedy, gdy naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej nie budzi wątpliwości. 14 W powołanych wyżej wyrokach z dnia 22 czerwca 1999 r., K 5/99, z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99 oraz w wyroku z dnia 12 września 2000 r., K 1/00 (OTK 2000 nr 6, poz. 185), Trybunał Konstytucyjny uznał ustawę o emeryturach i rentach za jeden z aktów prawotwórczych, które wprowadziły nowy system emerytalno-ren- towy w Polsce. Celem reformy poprzedniego systemu ubezpieczeń społecznych było stworzenie nowego stabilnego systemu w warunkach niekorzystnych trendów demo- graficzno-ekonomicznych, prowadzących do wzrostu liczby świadczeniobiorców przy jednoczesnym spadku liczby osób płacących składki na ubezpieczenie społeczne. Wśród wielu wad poprzednio obowiązującego systemu ubezpieczeń społecznych postrzegano w szczególności stworzenie zbyt szerokich możliwości wcześniejszego przechodzenia na emeryturę. Obniżenie wieku emerytalnego dla szeregu grup zawo- dowych pogłębiało bowiem trudności z zapewnieniem równowagi finansowej dotych- czasowego systemu ubezpieczeń społecznych. Reforma systemu emerytalno-rento- wego zmierzała zatem między innymi do ograniczenia możliwości nabywania upraw- nień do wcześniejszej emerytury. Taki społecznie usprawiedliwiony cel wprowadzo- nej reformy znajduje oparcie w wartościach i normach konstytucyjnych, ponieważ zmierza do urzeczywistnienia prawa do zabezpieczenia społecznego w aktualnych warunkach demograficznych i gospodarczych przez stworzenie efektywnego syste- mu emerytalno-rentowego, opartego na jednolitych zasadach dla wszystkich ubez- pieczonych. Takie założenia nie przekreślały potrzeby, a nawet konieczności ograni- czenia niektórych uprawnień zagwarantowanych w poprzednim systemie emerytalno- rentowym. Kierując się założeniami dopuszczalności odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznał, że: 1) reformie systemu emerytalno-rentowego nie można odmówić racjonalnie uzasadnio- nego charakteru, gdyż jej założeniem i celem było ograniczenie zakresu podmioto- wego wcześniejszego przechodzenia na emeryturę (ograniczenie uprawnień do wcześniejszej emerytury i ujednolicenie wieku emerytalnego) według wyraźnie usta- lonego kryterium wieku; 2) wynikające z przepisów ustawy o emeryturach i rentach zróżnicowanie sytuacji pracowników ma charakter przejściowy i proporcjonalny z uwagi na przyjęty w niej sposób „wygaszania dotychczasowych uprawnień z uwzględnieniem zasad łagodnej ewolucji”; 3) zróżnicowanie to jest uzasadnione z punktu widzenia sprawiedliwości społecznej, gdyż obniżenie wieku emerytalnego dla niektórych grup zawodowych pociąga za sobą określone koszty, które muszą pono- sić wszyscy zatrudnieni, płacąc odpowiednio podwyższone składki ubezpieczeniowe. 15 Ograniczenie zakresu osób uprawnionych do wcześniejszego przejścia na emeryturę sprzyja bardziej równomiernemu rozłożeniu obciążeń związanych z finansowaniem systemu ubezpieczeń społecznych między poszczególne grupy zawodowe. W kon- sekwencji rozwiązania ustawowe polegające na stopniowej likwidacji odrębności systemu świadczeń emerytalno-rentowych nie przekraczają pozostawionej ustawo- dawcy swobody. Sąd drugiej instancji uznał za niedające się uzasadnić racjonalnymi argumen- tami zróżnicowanie sytuacji ubezpieczonych pracowników w oparciu o kryterium daty spełnienia wszystkich warunków uprawniających do wcześniejszej emerytury, wska- zując, że gdyby wnioskodawczyni warunek osiągnięcia wymaganego wieku emery- talnego spełniła przed dniem 1 lipca 2004 r., nabyłaby prawo do wcześniejszej eme- rytury bez względu na występowanie w okresie jej zatrudnienia okresów faktycznego niewykonywania pracy po dniu 14 listopada 1991 r., za które otrzymała zasiłek cho- robowy (także wynagrodzenie). W ocenie Sądu Apelacyjnego, dodając z dniem 1 lipca 2004 r. do przepisów ustawy o emeryturach i rentach art. 32 ust. 1a, z kręgu osób, które na tę datę nie posiadały wymaganego okresu zatrudnienia w szczegól- nych warunkach lub w szczególnym charakterze z uwagi na okresy faktycznego nie- wykonywania pracy, ustawodawca wyodrębnił dwie grupy, a mianowicie: 1) osoby, które wszystkie warunki do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze spełniły przed dniem 1 lipca 2004 r. oraz 2) osoby, które do tej daty warunków tych nie spełniły. O ile osoby należące do pierwszej z wymienionych grup nabyły prawo do wcześniejszej emerytury z osiągnię- ciem wymaganego wieku, o tyle osoby należące do drugiej grupy prawa tego nie na- bywają. Ocena zgodności takiego zróżnicowania z konstytucyjnymi zasadami równości i sprawiedliwości społecznej wymaga uwzględnienia następujących okoliczności. Prawo do wcześniejszej emerytury stanowi formę różnicowania osób objętych ubez- pieczeniem emerytalnym i rentowym. Z punktu widzenia ustaw emerytalno-rento- wych wspólną cechą istotną dla podmiotów prawa jest przede wszystkim pozostawa- nie w stosunku ubezpieczenia. Wprowadzenie odstępstw od ogólnie określonego wieku emerytalnego stanowi formę zróżnicowania podmiotów podobnych. Stopniowe „wygaszanie” uprawnień do wcześniejszej emerytury prowadzi do ograniczania za- kresu różnicowań osób ubezpieczonych (por. przytoczony wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99). Ponadto należy mieć na uwa- 16 dze, że poprzez zmianę definicji pracy w szczególnych warunkach lub w szczegól- nym charakterze, ustawodawca zróżnicował z dniem 1 lipca 2004 r. wyłącznie sytu- ację osób, które nie legitymują się wymaganym okresem faktycznego wykonywania takiej pracy. Zmiana ta w żadnym zakresie nie wpływa na uprawnienia do wcześniej- szej emerytury osób, które okres taki posiadają. Jak wyżej wskazano, wliczanie do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze tylko okresów faktycznego wykonywania takiej pracy uzasadnione jest charakterem prawa do wcześniejszej emerytury z tego tytułu. Skoro bowiem prawo to stanowi konse- kwencję szybszej utraty zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy, to wymóg okresu pracy w takich warunkach lub w takim charakterze winien odnosić się tylko do okresu faktycznego jej wykonywania. Okresy wyłącznie formalnego pozostawania w zatrudnieniu, w których pracownik nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy nie wpływają na szybszą utratę przez niego zdolności do zarobkowania. W konsekwencji brak jest uzasadnienia dla uwzględniania tych okresów do okresu zatrudnienia (pracy) w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Z tego punktu widzenia, jednakowe traktowanie w zakresie uprawnień do wcześniejszej emerytury przy obniżonym wieku emerytalnym osób nieposiadających wymaganego okresu faktycznego wykonywania pracy oraz osób posiadających taki okres stanowi nieuza- sadnione uprzywilejowanie tych pierwszych. Zmiana definicji okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze prowadzi do likwidacji tego uprzywilejowania. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, że ustawą z dnia 27 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 167, poz. 1397) określony w art. 46 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach wymóg spełnienia wszystkich wa- runków dla nabycia prawa do wcześniejszej emerytury przedłużony został z końca 2006 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Kryterium daty spełnienia warunków do nabycia prawa do wcześniejszej eme- rytury nie jest nowością w ustawie o emeryturach i rentach, albowiem znalazło ono już zastosowanie w przytoczonym wyżej art. 46 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, zgodnie z któ- rym osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r., zatrudnione w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze, nabywają prawo do wcześniejszej emerytury, jeżeli warunki do jej nabycia spełnią do dnia 31 grudnia 2007 r. (początkowo do dnia 31 grudnia 2006 r.). A zatem w aktualnym stanie prawnym, osoby, które spełnią te 17 warunki poczynając od dnia 1 stycznia 2008 r., nie nabędą prawa do wcześniejszej emerytury. Różnicowanie regulacji prawnych według daty spełnienia warunków do określonego świadczenia wywołuje specyficzne trudności na gruncie konstytucyjnej zasady równości, gdyż „kryteria podziałów stosowane w ustawie muszą być ze względów praktycznych określone w sposób ostry, natomiast ostrości tej pozbawione są faktyczne różnice między sytuacjami różnych osób” (por. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1997 r., K 21/95, OTK ZU nr 1, s. 55-56). W orze- czeniu tym wyrażony został pogląd, że podobieństwo sytuacji „granicznych” nie może automatycznie przesądzać o konieczności podobnego traktowania poszczególnych podmiotów, a kontrola normy ustawowej z punktu widzenia zasady równości ograni- cza się do badania, czy zróżnicowanie sytuacji podmiotów nie jest oparte na kryte- riach dowolnych i niezasadnych, a więc, czy nie oznacza ono dyskryminacji lub rażą- co niesłusznego uprzywilejowania pewnych kategorii podmiotów. Przyjęcie przez ustawodawcę, poprzez dodanie z dniem 1 lipca 2004 r. do ustawy o emeryturach i rentach przepisu art. 32 ust. 1a pkt 1 kryterium daty spełnie- nia warunków do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników za- trudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, nie może być ocenione jako pozbawione racjonalnego uzasadnienia lub nieproporcjonalne do wagi interesów naruszonych przez to zróżnicowanie bądź nieuzasadnione z punktu widzenia zasad sprawiedliwości społecznej. Przedstawione powyżej rozważania prowadzą bowiem do wniosku, że założeniem i celem systemu emerytalno-rentowe- go jest urzeczywistnienie - między innymi poprzez stopniowe „wygaszanie” prawa do wcześniejszej emerytury i ograniczanie zakresu różnicowań osób ubezpieczonych - powszechnego prawa do zabezpieczenia społecznego w aktualnych warunkach de- mograficznych i gospodarczych i oparcie go na jednolitych zasadach dla wszystkich ubezpieczonych. W rezultacie zastosowanie art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy do osób, które przed dniem 1 lipca 2004 r. nie spełniły wszystkich warunków nabycia prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, nie narusza konstytucyjnych zasad równości i spra- wiedliwości społecznej. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku na podstawie art. 39816 zdanie pierwsze k.p.c. ========================================