I UK 90/07

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest lakoniczne i w wielu miejscach Sąd posługuje się pewnymi skrótami myślowymi, które mogą być niezbyt zrozumiałe. Sąd Apelacyjny używa argumentów powoływanych w literaturze i orzecznictwie, jednak nie odwołuje się do nich, co również stwarza trudności w zrozumieniu rzeczywistej, prawnej motywacji rozstrzygnięcia. Po szczegółowej analizie uzasadnienia, jego istota może być jednak odczytana, a przez to wyrok poddaje się kontroli kasacyjnej. W szczególności czynione przez Sąd Apelacyjny rozróżnienie pomiędzy „świadcze- niem nienależnie pobranym”, o którym mowa w art. 138 ustawy o emeryturach i ren- tach, a „świadczeniem nienależnym” (którego nie ma według skarżącego) należy od- czytać jako rozróżnienie między „świadczeniem nienależnie pobranym” w rozumieniu prawa ubezpieczeń społecznych, a „świadczeniem nienależnym” w rozumieniu prze- pisów prawa cywilnego (o bezpodstawnym wzbogaceniu, a w szczególności art. 410 k.c.). Wywód skargi kasacyjnej wskazuje na to, że organ rentowy zmierza do przenie- sienia na grunt prawa ubezpieczeń społecznych konstrukcji przewidzianych prawem cywilnym (art. 409 i 410 k.c.) w przypadku uzyskania świadczenia na podstawie nie- prawomocnego, ale wykonalnego wyroku sądowego, w razie późniejszego oddalenia żądania. Rzeczywiście, gdyby stosować w rozpoznawanej sprawie konstrukcję nie- należnego świadczenia (art. 410 k.c.) oraz złej wiary wzbogaconego, który zużył ko- 5 rzyść (art. 409 k.c.), to ubezpieczony powinien zwrócić pobrane świadczenia. Sto- sownie do art. 409 k.c., obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbo- gacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu (był w złej wierze). Tę zasadę - w myśl art. 410 § 1 k.c. - stosuje się, w szczególności, do świadczenia nienależnego, czyli uzyskanego, gdy osoba spełniająca je nie była w ogóle zobowiązana lub nie była zobowiązana względem osoby, której świadczyła, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W orzecznictwie (na co powołuje się skarżący) utrwalony jest pogląd, że wierzyciel, który wyegzekwował świadczenie na podstawie nieprawomocnego, ale wykonalnego orzeczenia sądu drugiej instancji, powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu tego świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2004 r., V CK 220/03, OSNC 2005 nr 3, poz. 49). Pracownik, który otrzymał od pracodawcy świadczenie na podstawie nieprawomocnego, ale wykonalnego wyroku sądu drugiej instancji (art. 388 § 1 k.p.c.), powinien liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu (art. 409 k.c.) w razie uchylenia tego wyroku w wyniku uwzględnienia kasacji pracodawcy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2005 r., II PK 288/04, OSNP 2006 nr 9-10, poz. 146). Uchylenie lub zmiana prawomocnego wyroku sprawia, że spełnione na jego podstawie świadczenie jest nienależne w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego - art. 410 i nast. k.c. (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29 grudnia 2005 r., I ACa 1062/05, LEX nr 186167). W okresie, którego sprawa dotyczy, wyrok sądu dru- giej instancji był co do zasady natychmiast wykonalny (art. 388 § 1 k.p.c.), choćby przysługiwała od niego kasacja (był nieprawomocny). Gdyby więc stosować art. 409 i 410 k.c. lub interpretować przepisy ubezpieczeniowe w przedstawiony sposób (tak, jak art. 409 i 410 k.c.), to ubezpieczony otrzymał nienależne świadczenie (okazało się, że nie istniała jego podstawa), a zużywając je (renta służy zaspokojeniu bieżą- cych potrzeb), powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu, gdyż otrzymywał świadcze- nie na podstawie nieprawomocnego wyroku podlegającego wykonaniu. Jednakże w przypadku nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego brak jest podstaw do stosowania art. 409 i 410 k.c., gdyż jest to uregu- lowane w prawie ubezpieczeń społecznych, które w tym zakresie nie zawiera odesła- nia do przepisów prawa cywilnego (por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z 6 dnia 5 kwietnia 1974 r., IV TR 218/74, OSPiKA 1975 nr 12, poz. 259). Pewne wątpli- wości w tym przedmiocie mogą wynikać na tle regulacji art. 84 ust. 1 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych, według którego, osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. W przepisie tym występuje więc odesłanie do przepisów prawa cywilnego, ale jego ana- liza językowa w sposób jednoznaczny prowadzi do wniosku, iż chodzi wyłącznie o odesłanie w zakresie zapłaty odsetek. Definicję „kwoty nienależnie pobranych świad- czeń” zawiera bowiem art. 84 ust. 2 tej ustawy i z niego wynikają zasady ich zwrotu, natomiast art. 84 ust. 1 odsyła do przepisów prawa cywilnego tylko w zakresie wyso- kości i zasad zapłaty odsetek („wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach okre- ślonych przepisami prawa cywilnego”). Potwierdza to użycie w art. 84 ust. 1 tej ustawy słów „z uwzględnieniem ust. 11”, a więc wskazanie na konieczność uwzględ- nienia przepisu przewidującego przypadek zwrotu świadczenia „bez odsetek za zwłokę”. Przepisów ubezpieczeniowych o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie można też interpretować tak, jak przepisów prawa cy- wilnego (art. 409 i 410 k.c.). Zwrot nienależnie pobranych świadczeń ubezpieczenio- wych jest ogólnie uregulowany w art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych. Zgodnie z nim, osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami ustawowymi w wy- sokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego (ust. 1), przy czym, jeżeli zawiadomiła organ o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypła- cane, kwoty nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych podlegają zwrotowi bez odsetek za zwłokę (ust. 11). Podstawowy w tym zakresie art. 84 ust. 2 tej ustawy stanowi, że za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się: 1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba po- bierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania oraz 2) świad- czenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszy- wych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia. Podobna jest regulacja art. 138 ustawy o emeryturach i rentach (w odniesieniu do świadczeń 7 nią objętych - emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinnej, dodat- ku pielęgnacyjnego, dodatku do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej, zasiłku pogrze- bowego). Zgodnie z tym przepisem, osoba, która nienależnie pobrała świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się: 1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia oraz 3) świadczenia wypłacone z przy- czyn niezależnych od organu rentowego osobie innej, niż wskazana w decyzji tego organu (ust. 2). Już ogólne spojrzenie na te przepisy wskazuje, że mimo pewnych różnic terminologicznych (art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych sta- nowi o „pobraniu nienależnego świadczenia” oraz o „kwotach nienależnie pobranych świadczeń”, natomiast art. 138 ustawy o emeryturach i rentach o „nienależnie pobra- nym świadczeniu”), łączą one dwa elementy, które są rozdzielone w przepisach prawa cywilnego. W przepisach prawa cywilnego pojęcie nienależnego świadczenia jest zobiektywizowane (art. 410 § 2 k.c.), natomiast elementy odnoszące się do stanu świadomości (woli) wzbogaconego są uregulowane odrębnie (art. 409 k.c.), a więc nie są objęte definicją tego pojęcia. W przepisach prawa ubezpieczeniowego nastę- puje połączenie tych elementów w samej definicji „świadczenia nienależnie pobra- nego”, a więc w prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane” to nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działa- nia (zaniechania). To jest właśnie podstawa rozróżnienia „świadczenia nienależnego” od „świadczenia nienależnie pobranego”. Takie też rozróżnienie leży u podstaw bogatego orzecznictwa dotyczącego przepisów o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych (aktualnych i poprzednio obowiązujących, w szczególności art. 80 i 81 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.; art. 106 i 107 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Orzeczenia te dotyczą wprawdzie różnych świadczeń i różnych sytuacji (faktycznych 8 i prawnych), ale możliwe jest na ich podstawie dokonanie uogólnień. Wynika z nich, że nie można żądać zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, gdy doszło do wypłaty świadczenia nienależnego wskutek błędnego wyliczenia (przez organ) wysokości świadczenia w decyzji o jego przyznaniu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1984 r., III UZP 20/84, OSNCP 1985 nr 1, poz. 3; Palestra 1986 nr 9, s. 86 z glosą S. Płażka); gdy organ rentowy wypłacał emeryturę wyższą od przysługującej na skutek (swojego) błędu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1985 r., II URN 98/85, OSNCP 1986 nr 4, poz. 59) albo na skutek wniosku komornika sądowego zawyżają- cego świadczenie, niezgodnie z tytułem wykonawczym (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 17 kwietnia 1996 r., III AUr 47/96, Prawo Pracy 1997 nr 2, s. 42). Podkreśla się, że dla istnienia po stronie ubezpieczonego obowiązku zwrotu niena- leżnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego istotne jest, że prawo do renty nie ustaje z mocy prawa, ale wymagana jest w tym względzie decyzja or- ganu rentowego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 marca 1995 r., III AUr 174/95, Prawo Pracy 1995 nr 4, s. 48). Zwraca się uwagę, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. W tym kontekście uznano, że błędne podanie wysokości zarobków pracownika w zaświadczeniu wydanym przez zakład pracy nie upoważnia organu rentowego do żądania od pracownika zwrotu nadpłaco- nego świadczenia rentowego, chyba że pracownikowi można przypisać złą wolę w korzystaniu z takiego zaświadczenia. (wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 maja 1966 r., I TR 49/66, niepublikowany - patrz: B. Gudowska: Ubezpiecze- nie emerytalno-rentowe w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Warszawa 1993, s. 171). Organ rentowy nie może żądać zwrotu sumy nadpłaconej skutkiem tego, że po wyroku sądu wyższej instancji, zmieniającym wyrok sądu pierwszej instancji, nie wy- dał nowej decyzji zgodnej z wyrokiem sądu wyższej instancji, lecz wypłacał nadal rentę w wysokości ustalonej wyrokiem sądu pierwszej instancji (wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 września 1966 r., I TR 895/66, niepublikowany - patrz: B. Gudowska, j.w., s. 168). Przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna po- bierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nie- prawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wpro- wadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej. Wypłacenie świadczenia w sposób, na 9 który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSPiKA 1967 nr 10, poz. 247, z dnia 24 czerwca 1965 r., III TR 86/65 oraz z dnia 19 lipca 1965 r., III TR 2439/64, niepublikowane - patrz: B. Gudowska, j.w., s. 168; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1977 r., II UR 5/77, OSNCP 1978 nr 2, poz. 37 oraz z dnia 16 lutego 1987 r., II URN 16/87, PiZS 1988 nr 6; a także wyroki Sądów Apelacyjnych w Krakowie z dnia 11 września 1996 r., III AUr 105/96, OSA 1997 nr 7-8, poz. 21 oraz w Białymstoku z dnia 10 listopada 1999 r., III AUa 602/99, OSA 2000 nr 6, poz. 29). W orzecznictwie podkreśla się, że „zasady ochrony praw nabytych” nie stosuje się wobec osoby, która uzyskała prawo do świadczenia z ubez- pieczenia społecznego w wyniku wprowadzenia w błąd organu rentowego lub innego jej bezprawnego działania, a świadczenia wypłacone w takiej sytuacji podlegają zwrotowi w trybie przepisów dotyczących ubezpieczeń społecznych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1997 r., II UKN 128/97, OSNAPiUS 1998 nr 6, poz. 192). Przedstawione orzeczenia oraz zawarta w nich zbieżna (w zasadzie) wykład- nia i argumentacja pozwalają na przyjęcie, że nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach (bo o ten przypadek chodzi w rozpoznawanej sprawie), to świadczenie wypłacone mimo zaistnienia oko- liczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzyma- nie ich wypłaty w całości lub w części (świadczenie nienależne, nieprzysługujące), na skutek okoliczności leżących po stronie ubezpieczonego. Inaczej mówiąc, nie można przyjąć, aby doszło do nienależnego pobrania świadczenia, jeżeli jego wypłata (mimo zaistnienia wskazanych okoliczności) nastąpiła z przyczyn niezależnych od ubezpie- czonego. Mogą to być zarówno przyczyny leżące po stronie organu rentowego (błąd), ale także okoliczności niezależne od organu (np. wniosek komornika, za- świadczenie pracodawcy). W rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z przypad- kiem, gdy wypłata nienależnego świadczenia (jak się ostatecznie okazało ubezpie- czony nie był niezdolny do pracy) nastąpiła wskutek wydania przez organ rentowy decyzji wobec konieczności wykonania nieprawomocnego, ale wykonalnego wyroku sądu. Nie można więc przyjąć, aby świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozu- mieniu art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach. 10 Sąd Najwyższy nadto zważył, że na podstawie art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli osoba pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie musi być należyte, czyli wyczerpująco i wyraźnie wskazujące okoliczności, w jakich dochodzi do nienależ- nego pobrania świadczenia, dokonane w taki sposób, aby było zrozumiałe dla osoby, do której jest skierowane. Pouczenie nie może być abstrakcyjne, obciążone brakiem konkretności, a w szczególności nie może odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń (por. wyroki Sądu Najwyż- szego z dnia 17 listopada 1995 r., II URN 46/95, OSNAPiUS 1996 nr 12, poz. 174, z dnia 17 lutego 2005 r., II UK 440/03, OSNP 2005 nr 18, poz. 291 oraz z dnia 14 marca 2006 r., I UK 161/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 78; a także wyroki Sądów Ape- lacyjnych w Rzeszowie z dnia 20 kwietnia 1995 r., III AUr 110/95, OSA 1997 nr 1, poz. 3 oraz w Katowicach z dnia 18 października 2005 r., III AUa 1434/04, OSA 2006 nr 9, poz. 27). Takich wymagań nie spełnia pouczenie dołączone do decyzji z dnia 24 maja 2001 r., wydanej po wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 maja 2001 r. Chodzi o tę decyzję, bo na jej podstawie wypłacono świadczenie za sporny okres, a nie o decyzję z dnia 18 listopada 2004 r. zobowiązującą ubezpieczonego do zwrotu świadczenia. Pouczenie dokonane przy decyzji z dnia 24 maja 2001 r. ma charakter standardowy i w żaden sposób nie odnosi się do szczególnej sytuacji, w jakiej decyzja została wydana (wykonanie nieprawomocnego, wykonalnego, ale za- skarżonego wyroku). Nie jest to pouczenie, które może być uznane za spełniające wskazane warunki, od których uzależniona jest możliwość żądania zwrotu świadcze- nia. Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================