I UZP 7/06

Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy w Łodzi zmienił zaskarżo- ną decyzję i zobowiązał organ rentowy do ponownego obliczenia wysokości emerytu- ry ubezpieczonego, przyjmując do jej obliczenia podstawę wymiaru składek na ubez- pieczenia społeczne z kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalenda- rzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalendarzowy, w którym ubezpieczony zgłosił wniosek o przyznanie mu renty inwalidzkiej, ale przy uwzględnieniu kwoty ba- zowej ostatnio przyjętej do obliczenia należnej mu emerytury. Zdaniem tego Sądu, przeliczenie emerytury wnioskodawcy dokonane przez organ rentowy nie uwzględnia najkorzystniejszego wariantu określonego w art. 111 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej, polegającego na przyjęciu za podstawę wymiaru emerytury podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne z kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalendarzowy, w którym ubezpieczony zgłosił wniosek o przyznanie renty, co w przypadku wnioskodawcy miało miejsce w 1980 r. Gdyby przyjęto ten wariant wyliczenia emerytury, to wskaź- nik wysokości podstawy wymiaru emerytury wynosiłby 204,48 %. Dokonując analizy art. 111 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej Sąd Okręgowy uznał, iż przepis ten wprowadza cztery warianty przeliczenia emerytury i daje ubez- pieczonemu możliwość dokonania wyboru najbardziej korzystnej opcji oraz przyjęcia za podstawę obliczeń dziesięcioletniego okresu z 20 lat liczonych wstecz: 1/ od zło- żenia wniosku o emeryturę, 2/ od złożenia wniosku o rentę, 3/ od złożenia wniosku o ponowne przeliczenie emerytury, 4/ od złożenia wniosku o ponowne przeliczenie renty. Ustawa w tym zakresie nie wprowadza żadnych ograniczeń, a ratio legis art. 4 111 jest niewątpliwie najkorzystniejsze ukształtowanie wysokości świadczenia. Skoro przyjęcie do obliczenia podstawy wymiaru emerytury zarobków ubezpieczonego z okresu wskazanych przez niego kolejnych 10 lat z 20 lat poprzedzających rok, w któ- rym zgłosił on po raz pierwszy wniosek o rentę dało wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury 204,48 %, to został spełniony wymóg przeliczenia emerytury określony w tym przepisie, aby ten wskaźnik był wyższy od poprzednio obliczonego. W apelacji organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania zarzucając, iż Sąd pierwszej instancji dokonał niewłaściwej interpretacji art. 111 ustawy o emeryturach i rentach, bo nie przeprowadził pełnej jego analizy z zastosowaniem wykładni systemowej i celowościowej oraz z pominięciem art. 15 i 21 tej ustawy. Tymczasem ustawodawca w art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej do- puszcza przyjęcie do wyliczenia wysokości emerytury podstawy wymiaru renty, a nie tylko jednego jej elementu, jakim jest wskaźnik wysokości podstawy wymiaru tego świadczenia. Z kolei z art. 15 ustawy o emeryturach i rentach wynika, iż na podstawę wymiaru emerytury obliczonej w trybie tego przepisu składa się składnik wysokości podstawy wymiaru wyliczony z okresu wskazanego w tym przepisie pomnożony przez kwotę bazową obowiązującą w dniu przyznania prawa do emerytury. A zatem ustawodawca dopuszcza możliwość wyliczenia podstawy wymiaru emerytury, której elementem jest kwota bazowa obowiązująca w dniu przyznania prawa do emerytury i wskaźnik wysokości podstawy wymiaru z 10 lat kalendarzowych, ale wybrany tylko z okresu 20 lat kalendarzowych poprzedzających rok kalendarzowy, w którym zgłoszo- no wniosek o przyznanie emerytury a nie renty. Na gruncie takiego stanu sprawy i argumentów podniesionym w apelacji orga- nu rentowego Sąd Apelacyjny powziął istotne wątpliwości co do prawidłowej wykładni art. 111 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2004 r. Zgodnie z pierwotną treścią tego przepisu, wysokość emerytury lub renty oblicza się ponownie, od podstawy wymiaru ustalonej w myśl art. 15 tej ustawy, jeżeli do jego obliczenia wskazano podstawę wymiaru składki na ubezpie- czenie społeczne lub ubezpieczenie emerytalne i rentowe na podstawie przepisów prawa polskiego z kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzo- wych, poprzedzających bezpośrednio rok kalendarzowy, w którym zgłoszono wnio- sek o przyznanie emerytury lub renty albo o ponowne ustalenie emerytury lub renty z uwzględnieniem art. 176. Wnioskodawca nie składał wcześniej wniosku o ponowne przeliczenie renty, natomiast złożył wniosek o przyznanie emerytury i wyliczenie jej 5 wysokości według najkorzystniejszego wariantu. Ponadto, zgodnie z art. 21 ustawy emerytalnej, podstawę wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty stanowi: 1) podstawa wymiaru renty z uwzględnieniem waloryzacji, lub 2) podstawa wymiaru ustalona na nowo w myśl art. 15, który przewiduje, że pod- stawę emerytury i renty stanowi ustalona w sposób określony w ust. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzają- cych bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę z uwzględnieniem ust. 6 i art. 176. Zgodnie z ust. 6 tego przepisu, na wniosek ubez- pieczonego podstawę wymiaru świadczenia może stanowić podstawa wymiaru składki z okresu 20 lat przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku wybranych z całego okresu ubezpieczenia. Z przytoczonych przepisów wynika, iż ustawa o emeryturach i rentach w spo- sób wiążący zakreśla pewne ramy czasowe w zakresie możliwości dokonywania wyboru okresu, z którego należy obliczyć świadczenia. A zatem możliwe jest wybra- nie kolejnych 10 lat z dwudziestolecia bezpośrednio poprzedzającego rok złożenia wniosku o emeryturę lub rentę lub też wybranie z całego okresu ubezpieczenia do- wolnych 20 lat kalendarzowych przypadających przed dniem zgłoszenia wniosku. Jednakże Sąd Okręgowy dopuścił możliwość obliczenia wysokości emerytury ubez- pieczonego - do której nabył prawo w 2003 r. - z podstawy wymiaru składek na ubez- pieczenie społeczne z kolejnych 10 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośred- nio rok kalendarzowy, w którym zgłoszono wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej, (tj. z okresu poprzedzającego rok 1980), przy uwzględnieniu kwoty bazowej przyjętej do obliczenia świadczenia emerytalnego, a tym samym w istocie dopuścił możliwość obliczenia wysokości emerytury z okresu znacznie wybiegającego przed dwudzie- stolecie wstecz od zgłoszenia wniosku o przyznanie tego świadczenia. Według Sądu Apelacyjnego, taka koncepcja sposobu obliczenia emerytury doprowadziłaby do naruszenia zasady równego traktowania ubezpieczonych, ponieważ ubezpieczeni wcześniej pobierający renty z tytułu niezdolności do pracy mogliby korzystać z moż- liwości wybrania do obliczenia emerytur zarobków z innych okresów niż te, które zgodnie z obowiązującymi zasadami dotyczą wszystkich ubezpieczonych, ponieważ w odniesieniu do grupy ubezpieczonych, którzy przed uzyskaniem uprawnień eme- 6 rytalnych nie pobierali świadczeń rentowych, brak jest możliwości wyboru okresu in- nego niż określony w art. 15 ustawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istota przedłożonego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego sprowadza się do wyjaśnienia kwestii, czy osoba wcześniej pobierająca rentę z tytułu niezdolności do pracy, która przechodzi na emeryturę, ustalaną jako nowe świadczenie (rodzajowo odrębne od dotychczas pobieranej renty), ma prawo skorzystać przy ustalaniu wysokości emerytury zarówno z aktualnej kwoty bazowej obowiązującej w dacie złożenia wniosku o emeryturę, jak i ze wskazanego okresu do obliczenia lub przeliczenia podstawy wymiaru emerytury, tyle że według podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne z liczby kolejnych 10 lat kalendarzo- wych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalen- darzowy, w którym osoba ta poprzednio zgłosiła wniosek o rentę. Wątpliwości te po- wstały na gruncie zmieniającej się treści art. 111 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach. Przepis ten w pierwotnym brzmieniu, obowiązującym do 30 czerwca 2004 r., dopuszczał możliwość ponownego obliczenia emerytury lub renty, jeżeli do jej obli- czenia wskazano podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubez- pieczenia emerytalne i rentowe na podstawie przepisów prawa polskiego z kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpo- średnio rok kalendarzowy, w którym zgłoszono wniosek o ponowne ustalenie eme- rytury lub renty, z uwzględnieniem art. 176, jeżeli wskaźnik wysokości podstawy wy- miaru jest wyższy od poprzednio obliczonego. Natomiast od 1 lipca 2004 r. przepis ten umożliwia ponowne obliczenie emerytury lub renty również według podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z okresu kolejnych 10 lat kalendarzo- wych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalen- darzowy, w którym zgłoszono wniosek o przyznanie emerytury lub renty. Tymczasem regulacje te miały na celu umożliwienie ubezpieczonym, którzy pobierali określone świadczenie (emerytury lub renty) obliczone od podstawy wymiaru ustalonej z okre- sów krótszych niż 10 kolejnych lat kalendarzowych, (np. z ostatnich czterech kwar- tałów kalendarzowych albo z kolejnych 3 lat kalendarzowych wybranych z ostatnich 12 lat kalendarzowych, licząc wstecz od roku (kwartału), w którym zgłoszono wnio- sek o emeryturę lub rentę - por. art. 16 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa- 7 trzeniu emerytalnym pracowników oraz ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), ponowne ustalenie podstawy wymiaru pobieranych świadczeń z okresu kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpo- średnio rok kalendarzowy, w którym zgłoszono wniosek o przyznanie emerytury lub renty albo o ponowne ustalenie tych świadczeń, jeżeli uzyskany w ten sposób wskaźnik wysokości podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego. Istotne jest to, że możliwość ponownego obliczenia emerytury lub renty odnosi się do świadczenia wcześniej przyznanego i pobieranego, bo tylko takie może być ponownie obliczone w myśl art. 111 ustawy emerytalnej, którego zastosowanie zale- ży od rodzaju świadczenia (emerytury lub renty), objętego wniosekiem o ponowne obliczenie świadczenia. Niezbyt fortunnie użyty przez ustawodawcę do przeliczanego świadczenia łącznik „lub” nie może być jednak interpretowany w ten sposób, że ubezpieczonemu pobierającemu emeryturę (emerytowi) należy ponownie obliczać przysługującą mu emeryturę według rygorów i zasad wyliczenia renty z tytułu nie- zdolności do pracy (według porządku przyznawania świadczeń rentowych), albo, że renciście można ponownie obliczać przysługującą mu rentę według odrębnego reżi- mu ustalania prawa do emerytury. Jeżeli zatem wniosek o ponowne obliczenie doty- czy pobieranej renty z tytułu niezdolności do pracy, to możliwość wskazania okresu 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpo- średnio rok kalendarzowy, odnosi się do roku, w którym zgłoszono wniosek o przy- znanie pobieranej renty albo o ponowne ustalenie tego świadczenia. Natomiast w przypadku wniosku o ponowne obliczenie emerytury - możliwość wskazania okresu 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpo- średnio rok kalendarzowy, odnosi się do roku, w którym ubezpieczony zgłosił wnio- sek o emeryturę lub ponowne obliczenie tego świadczenia. Należało ponadto mieć na uwadze, że w utrwalonym orzecznictwie Sądu Naj- wyższego (por. uchwałę z dnia 18 października 2006 r., I UZP 2/06, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 76), potwierdzono możliwość wyliczenia emerytury dla osoby, która wcze- śniej pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy, z uwzględnieniem kwoty bazowej obowiązującej w dacie złożenia wniosku o emeryturę, która jest korzystniejsza (wyż- sza) niż kwota bazowa obowiązująca wcześniej w dacie nabycia prawa do renty. Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, podstawę wymiaru emerytu- ry dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, stanowi: 1) podstawa wymiaru renty - w wysokości uwzględniającej rewalory- 8 zację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie następującym po ustaleniu prawa do renty albo 2) podstawa wymiaru ustalona na nowo w myśl art. 15. Wybór tego drugiego wariantu powoduje, że podstawę wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy, można dla tego nowe- go świadczenia (emerytury) ustalić na nowo (art. 21 ust. 1 ustawy emerytalnej) i z uwzględnieniem kwoty bazowej obowiązującej w dacie złożenia wniosku o emery- turę, ale tylko w myśl art. 15, tj. z zachowaniem zasad wskazanych w tym przepisie. Oznacza to, że ustalana na nowo - w myśl art. 21 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej - podstawa wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, jest wyliczana według przeciętnej podstawy wy- miaru składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społecz- ne na podstawie przepisów prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzo- wych, wybranych przez zainteresowanego ubiegającego się o emeryturę z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wnio- sek o to nowe świadczenie (art. 15 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach), albo o ponowne jego obliczenie (art. 111 ust. 1 pkt 2 tej ustawy). Dodatkowo (alternatyw- nie), na wniosek ubezpieczonego, podstawę wymiaru emerytury może stanowić przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed dniem zgłoszenia wniosku o emeryturę (art. 15 ust. 6 ustawy emerytalnej) albo o ponowne jego obliczenie (art. 111 ust. 3 tej ustawy). Przyjęty kierunek wykładni wyklucza zatem dopuszczalność niejako „hybrydo- wego” wyliczenia emerytury, co następowałoby z zachowaniem „reżimu emerytalne- go”, polegającego na uwzględnieniu korzystniejszej kwoty bazowej obowiązującej w dniu złożenia wniosku o emeryturę, tj. według zasady ustalenia na nowo podstawy wymiaru emerytury (art. 21 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej), a ponadto - w innej czę- ści - według „reżimu rentowego”, który umożliwiałby korzystniejsze wyliczenie wyso- kości nowego świadczenia (emerytury), tyle że według podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z okresu 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalen- darzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalendarzowy, w którym zgłoszono wniosek o przyznanie innego rodzajowo świadczenia, jakim była wcześniej pobierana renta z tytułu niezdolności do pracy. Takie stanowisko prowadziłoby do dyskryminacji i naruszenia zasady równego traktowania (art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, 9 poz. 74 ze zm.), tych ubezpieczonych, którzy przed nabyciem emerytury nie korzy- stali z uprawnień rentowych z tytułu niezdolności do pracy, a którzy mogliby wskazać do ustalenia podstawy wymiaru emerytury okres 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalendarzowy, w którym zgłosili wniosek o emeryturę lub ponowne jej obliczenie. Tymczasem w krytykowa- nym „hybrydowym” wariancie ustalania emerytury ubezpieczeni, którzy wcześniej korzystali z uprawnień rentowych, mogliby skorzystać zarówno z uprawnień przysłu- gujących wszystkim emerytom, jak i z możliwości wskazania do wyliczenia emerytury także wyżej określonych lat przypadających ponadto przed rokiem złożenia wniosku o rentę, a zatem mogliby wskazywać inne okresy niż te, które dotyczą wszystkich ubezpieczonych nabywających uprawnienia emerytalne. Powyższe uwarunkowania prowadziły do uznania, że wniosek o przyznanie lub ponowne ustalenie wysokości emerytury lub renty dotyczy konkretnego rodzaju świadczenia (emerytury albo renty), a zatem powinien być rozpoznany w trybie i we- dług zasad właściwych dla ustalania każdego z tych odmiennych rodzajowo świad- czeń z ubezpieczenia społecznego, co doprowadziło do rozstrzygnięcia przedstawio- nego zagadnienia prawnego w sposób opisany w podjętej uchwale. ========================================