I UK 137/07

Wyrok z dnia 4 października 2007 r. I UK 137/07 Konkubina nie jest zainteresowaną w rozumieniu art. 47711 k.p.c. w pro- cesie o nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne między organem ren- towym a rodzicami przyjmującymi spadek wprost po zmarłym synu. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 paździer- nika 2007 r. sprawy z odwołania Marianny R., Kazimierza R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o przeniesienie odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyro- ku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 grudnia 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, wyrokiem z dnia 29 grudnia 2006 r. oddalił apelację wnioskodawców od wyroku Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 12 grudnia 2005 r. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi oddalił odwołanie wnioskodawców od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w Ł. z dnia 19 sierpnia 2005 r., stwierdzającej, że Marianna R. i Kazimierz R., jako spadkobiercy ustawowi po zmarłym 24 lipca 2003 r. Krzysztofie R., odpowiadają całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, powstałe w trakcie prowadzonej przez płatnika działalności gospodarczej, a łączna kwota zadłużenia za okres od grudnia 1998 r. do lipca 2003 r. wynosi 43.017,84 zł, w tym odsetki w kwocie 15.945,50 zł naliczone na dzień 24 lipca 2007 r. 2 Sąd pierwszej instancji ustalił, że Krzysztof R. (syn Marianny R. i Kazimierza R.) prowadził działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji w okresie od 16 stycznia 1998 r. do chwili śmierci, tj. 24 lipca 2003 r. Działalność gospodarczą prowadził wspólnie z konkubiną Małgorzatą W., która od dnia 29 lipca 2003 r. prze- jęła tę działalność. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w Łodzi stwierdził nabycie spadku po zmarłym Krzysztofie R. przez Mariannę R. i Kazimierza R., po 1/2 części każde z nich. Odwołujący się przyjęli spadek wprost. Ustalono także, że Kazimierz R. pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w kwo- cie 1.290 zł, zaś Marianna R. - emeryturę w wysokości 718 zł, nie posiadają oszczędności, a Marianna R. choruje na cukrzycę, jaskrę i nadciśnienie tętnicze. Sąd Okręgowy oddalił wniosek pełnomocnika odwołujących się o dopuszcze- nie dowodu z zeznań świadka Małgorzaty W. na okoliczność, czy prowadziła ona z Krzysztofem R. działalność gospodarczą i czy przejęła tę działalność, uznając, że okoliczności te nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy z uwagi na fakt, że Małgorzata W. nie jest spadkobiercą Krzysztofa R., nie była wspólnikiem zmarłego, ani też nie została zgłoszona do ubezpieczenia społecznego jako osoba z nim współpracująca. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie jest uzasadnione, gdyż decyzja organu rentowego jest zgodna z prawem, jako że odwo- łujący się przyjęli spadek po synu Krzysztofie wprost, zaś zgodnie z art. 1031 § 1 i 2 k.c. w razie prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczeń. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji uznał zgło- szony przez odwołujących się zarzut przedawnienia za niezasadny, wskazując, że przedmiotem sporu jest odpowiedzialność za długi spadkowe Krzysztofa R. - zobo- wiązania składkowe za okres od grudnia 1998 r. do 24 lipca 2003 r., zaś stosownie do treści art. 109 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych składki na ubezpieczenie społeczne należne za okres do 31 grudnia 1998 r. płatnicy składek są zobowiązani rozliczać i opłacać na podstawie dotychczasowych przepisów. Zgodnie zaś z art. 24 ust. 4 tej ustawy należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, na- tomiast przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowie- dzialności osoby trzeciej lub następców prawnych następuje po upływie 5 lat licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Zgodnie z ust. 6 tego przepisu bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spad- 3 kodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy. Z mocy art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do należ- ności z tytułu składek stosuje się między innymi art. 97 § 1 i art. 98 § 1 i art. 101 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Przepisy art. 97 i 98 Ordy- nacji podatkowej przewidują zaś, że spadkobiercy - z zastrzeżeniem § 2 - przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spad- kodawcy. Do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spad- kodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Sąd wskazał też, że zgodnie z art. 101 tej ustawy odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy naliczane są od dnia otwarcia spadku. W związku z tym Sąd pierwszej instancji odwołanie oddalił. Apelację złożyli Marianna R. i Kazimierz R. domagając się zmiany zaskarżo- nego wyroku i uwzględnienia odwołania, ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji bądź uchylenia także decyzji ZUS i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu apelacji zarzucono wyrokowi Sądu pierwszej instancji rażące narusze- nie przepisów prawa procesowego poprzez oddalenie dowodu z zeznań świadka Małgorzaty W. w sytuacji, gdy okoliczność, czy prowadziła ona wspólnie ze zmarłym synem wnioskodawców działalność gospodarczą, wpływa na kwestię jej odpowie- dzialności wobec ZUS jako osoby trzeciej w rozumieniu art. 107 i nast. Ordynacji po- datkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co ma oczywisty wpływ na zakres odpowiedzialności skarżących, a także zaniechanie we- zwania Małgorzaty W. w charakterze zainteresowanej, mimo że spełnia ona kryteria osoby trzeciej w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej. Wskazano również na rażące naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe - z pominięciem art. 107 Ordynacji podatkowej - ustalenie kręgu osób odpowiedzialnych za zapłatę należnych składek. Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Sąd pierwszej instancji wydał trafne rozstrzygnięcie, które znajduje uzasadnienie w okolicznościach faktycznych sprawy oraz w treści obowiązujących przepisów praw- nych. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podkreślił, że odpowiedzialność skar- żących za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Krzysztofa R. wy- nika z następstwa prawnego skarżących jako spadkobierców, podczas gdy obciąże- 4 nie osoby trzeciej z tego tytułu ma charakter samoistny, oderwany od zobowiązania, a jako takie może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, gdy nie ma możliwości zaspokojenia roszczeń z majątku dłużnika lub jego następcy prawnego. W konse- kwencji, stosownie do treści art. 107 § 1 i § 1a Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy systemowej, odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania składkowe ma miejsce w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania tego zobowią- zania przez dłużnika lub jego następcę prawnego, ma zatem charakter akcesoryjny i - w ocenie Sądu - nie ma wpływu na sytuację prawną dłużnika (następcy prawnego). Sąd drugiej instancji zwrócił także uwagę, że osoba trzecia nie może skutecznie podważać ustaleń dokonanych w postępowaniu prowadzonym wcześniej przez or- gan rentowy w stosunku do podmiotu (dłużnika, jego następcy prawnego) za którego długi odpowiada. Wynika stąd, że Małgorzata W., ewentualna osoba trzecia w rozu- mieniu art. 107 Ordynacji podatkowej, nie jest w przedmiotowej sprawie zaintereso- wanym w rozumieniu art. 47711 § 1 k.p.c., Sąd pierwszej instancji nie był zatem zo- bowiązany do jej wezwania do udziału w sprawie. Podkreślono także, że ustalenie jakoby Krzysztof R. prowadził działalność gospodarczą wspólnie z Małgorzatą W. oraz że przejęła ona tę działalność po jego śmierci jest co najmniej przedwczesne, jako że Krzysztof R. prowadził działalność jednoosobowo, a Małgorzata W. nie zo- stała zgłoszona ani jako jego pełnomocnik, ani współpracownik, zaś z faktu rozpo- częcia prowadzenia przez nią działalności pod tym samym adresem i firmą od dnia 29 lipca 2003 r. jednoznacznie nie wynika, czy rzeczywiście przejęła ona tę działal- ność. Wyrok ten został zaskarżony w całości przez wnioskodawców, którzy w skar- dze kasacyjnej wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpo- znania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie w całości również wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi, zarzucając naruszenie przepisów postępowania cywilnego poprzez zaniechanie wezwania Mał- gorzaty W. w charakterze zainteresowanej, a tym samym dopuszczenie się uchybie- nia powodującego nieważność postępowania, jak również rażące naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe - z pominięciem art. 107 § 1 i § 1a, art. 108 § 1 i art. 111 § 1 Ordynacji podatkowej - ustalenie kręgu osób odpowiedzialnych za za- płatę należnych składek i przyjęcie, że wnioskodawcy jako jedyni odpowiedzialni są za zaległości składkowe wobec ZUS. 5 W uzasadnieniu podkreślono, że solidarna odpowiedzialność osoby trzeciej z dłużnikami podatkowymi ma wpływ na sytuację prawną następców prawnych dłużni- ka, gdyż przyjęcie odpowiedzialności Małgorzaty W. mogłoby oznaczać, że ZUS mógłby domagać się - po stwierdzeniu, zgodnie z art. 108 § 4 Ordynacji podatkowej, bezskuteczności egzekucji wobec wnioskodawców - zapłaty należności bezpośred- nio od niej, natomiast uiszczenie przez któreś z nich zaległości na rzecz ZUS mogło- by stać się źródłem roszczenia o zwrot stosownej części spełnionego świadczenia. Odnosząc się do rozważań Sądu Apelacyjnego o wyjątkowej jedynie możliwo- ści obciążenia osoby trzeciej obowiązkiem uiszczenia zaległości podatkowej wska- zano na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 23 listopada 2001 r. ,SA/Bk 1628/00, w którym stwierdzono, że „na prawidłowość wydania decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej nie ma wpływu okoliczność skuteczności czy bezskuteczności egzekucji. Ta bowiem okoliczność w świetle art. 108 § 3 Ordynacji podatkowej ma znaczenie wyłącznie w zakresie wszczęcia egzekucji zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzial- ności podatkowej osoby trzeciej”, co oznacza, że ZUS jest obowiązany wydać decy- zję ustalającą tę odpowiedzialność niezależnie od możliwości zaspokojenia roszczeń z majątku dłużnika. Przywołano także wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego- Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 5 września 2002 r., zgodnie z którym stwierdzenie przez organ podatkowy, iż określony podmiot spełnił przesłanki usta- wowe odpowiedzialności określonej kategorii osób trzecich powoduje, iż ma on obo- wiązek wydania decyzji o pociągnięciu do odpowiedzialności takiej osoby, natomiast nie istnieje obecnie żadna prawna możliwość odstąpienia od wydania tego rodzaju decyzji. Oznacza to -zdaniem skarżących - że Małgorzata W. jest w przedmiotowej sprawie zainteresowanym w rozumieniu art. 47711 § 1 k.p.c., jako że nie jest ona ad- resatem decyzji, natomiast wydana decyzja swoją treścią wpływa na jej prawa i obo- wiązki w taki sposób, że ma ona interes prawny w uzyskaniu konkretnego orzeczenia sądowego. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1998 r. (III ZP 20/98) niewezwanie przez Sąd zainteresowanego do udziału w postępowaniu (art. 47711 § 2 zdanie drugie k.p.c.) powoduje nieważność tego postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono także, że w odczuciu społecz- nym byłoby niesprawiedliwe, gdyby osoba, która przejęła działalność gospodarczą po zmarłym, nie była obarczona odpowiedzialnością za spłatę długów powstałych podczas i w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, obciążanie obowiąz- 6 kiem spłaty tak ogromnego zadłużenia rodziców zmarłego, emerytów, pozostaje w sprzeczności z poczuciem sprawiedliwości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego nie są usprawiedli- wione. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w art. 31 nakazuje stosować do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wymienione w tym przepisie unormowania ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Przepis art. 31 ustawy systemowej odsyła między innymi do unormowań zawartych w rozdziale 4 Ordynacji podatkowej zatytułowanym „Prawa i obowiązki następców prawnych”, w tym do przepisu art. 97, według którego spadkobiercy podatnika przejmują przewi- dziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodaw- cy. Stosownie do art. 98 § 1 i 2 pkt 1 Ordynacji do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Na gruncie przytoczonej regulacji prawnej nie budzi wątpliwości, że wniosko- dawcy, którzy przyjęli spadek po zmarłym synu Krzysztofie wprost odpowiadają za zobowiązania podatkowe spadkodawcy w postaci nieuiszczonych przez niego skła- dek na ubezpieczenie społeczne. Spór sprowadza się do tego, czy za zobowiązania podatkowe zmarłego odpowiadają jedynie rodzice zmarłego - wnioskodawcy, czy też odpowiedzialnością tą obciążona jest również konkubina Krzysztofa R. - Małgorzata W. Zdaniem skarżących krąg podmiotów odpowiedzialnych za zaległości składkowe powinien zostać poszerzony o Małgorzatę W., która jest osobą trzecią w rozumieniu art. 107 § 1 i 1a Ordynacji podatkowej i która w związku z tym powinna zostać we- zwana do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanej. Stosownie do art. 111 § 1 Ordynacji podatkowej członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim mająt- kiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współ- działał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności. W myśl § 3 tego przepisu za członków rodziny podatnika uważa się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostająca z podatnikiem w faktycznym pożyciu. Z 7 kolei zgodnie z art. 107 § 1a osoby trzecie odpowiadają całym swoim majątkiem soli- darnie z następcą prawnym podatnika za przejęte przez niego zaległości podatkowe. Z tych unormowań skarżący wyprowadza przytoczone wcześniej, zawarte w skardze kasacyjnej wnioski wraz z ich prawnymi konsekwencjami, dotyczącymi po- szerzenia kręgu odpowiedzialnych za zaległości składkowe o konkubinę zmarłego oraz konieczności wezwania do udziału w sprawie Małgorzaty W. jako zainteresowa- nej. Nie są one trafne ponieważ skarżący nie uwzględniają, że odpowiedzialność osoby trzeciej za zobowiązania podatkowe ma miejsce w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania podatkowego przez podatnika lub jego następcy prawnego. Jak już podkreślono, w razie śmierci podatnika jego spadkobier- cy przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy (art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej). W stosunku do tej odpo- wiedzialności odpowiedzialność osób trzecich ma charakter akcesoryjny. Przema- wiają za tym następujące argumenty. Mianowicie, o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej organ podatkowy orzeka w drodze decyzji (art. 108 § 1), decyzja ta ma charakter konstytutywny i tworzy zobowiązanie podatkowe. Stosownie do art. 108 § 2 postępowanie podatkowe w sprawie odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej nie może zostać wszczęte przed upływem terminu płatności ustalonego zobowiązania, a także przed dniem doręczenia decyzji określającej między innymi wysokość zobo- wiązania podatkowego. W postępowaniu w sprawie odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, osoba ta jest stroną tego postępowania. W przedstawionym kontekście prawnym należy ocenić zarzut skargi kasacyj- nej naruszenia art. 47711 k.p.c., przez niewezwanie do udziału w sprawie konkubiny zmarłego jako osoby zainteresowanej, prowadzące - zdaniem skarżących - do po- zbawienia możności obrony jej praw i powodujące nieważność postępowania. Zgod- nie z art. 47711 k.p.c. zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. Należy przyjąć, że w powołanym przepisie nie chodzi o za- interesowanie w sensie potocznym, lecz chodzi o sytuację, w której wynik toczącej się sprawy może dotykać bezpośrednio podmiotu, który nie brał udziału w postępo- waniu (tak trafnie Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 kwietnia 2005 r., I UKN 236/04). Niewątpliwie rozstrzygnięcie sprawy, że na wnioskodawcach w związku z przejęciem spadku wprost po ich zmarłym synu ciąży obowiązek zapłaty nieuiszczonych przez zmarłego składek na ubezpieczenie społeczne, nie ma bezpo- 8 średniego wpływu na prawa lub obowiązki konkubiny zmarłego. Zarzut skargi kasa- cyjnej naruszenia art. 47711 k.p.c. nie jest zatem usprawiedliwiony. Z przytoczonych względów, w oparciu o art. 39814 k.p.c. należało orzec o od- daleniu skargi kasacyjnej. ========================================