II UK 47/06

Wyrok z dnia 9 października 2006 r. II UK 47/06 Odpowiedzialność członków zarządu spółki jako osób trzecich, ma cha- rakter akcesoryjny i subsydiarny oraz dotyczy jedynie przypadku niewykonania przez zobowiązanego albo nienależytego wykonania zobowiązania, także pu- blicznoprawnego (art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podat- kowa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.). Posłużenie się w art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej określeniem "pełnienie obowiązków" wskazuje, że chodzi tu o rzeczywiste (czynne, faktyczne) ich wykonywanie, a nie tylko o piastowanie (bierne) funkcji, z którą te obowiązki są związane. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 paździer- nika 2006 r. sprawy z odwołania Ireneusza K. i Jarosława R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Sławomira K. o zapłatę należności składkowych, na skutek skarg kasacyjnych ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 25 października 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 25 października 2005 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku od- dalił apelacje wnioskodawców Ireneusza K. i Jarosława R. od wyroku Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu w sprawie przeciwko Zakła- dowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o zapłatę należności składkowych, podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji, w myśl których wnioskodawcy nie zo- stali skutecznie odwołani z zarządu spółki „P.W." Spółka z o.o., a tym samym na 2 podstawie art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) spoczywa na nich odpowie- dzialność za zaległości z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie spo- łeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra- cowniczych. Organ rentowy decyzjami z dnia 29 października 2002 r. uznał (na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), że Ireneusz K., Jarosław R., Sławomir K. i Stefan Z. jako członkowie zarządu Przedsię- biorstwa Wielobranżowego „P.W." Spółki z o.o. zobowiązani są do zapłaty kwoty 15.431,82 zł wraz z odsetkami z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Jarosław R., Sławomir K. i Ireneusz K. wnieśli odwołania od powyż- szych decyzji, domagając się o ich uchylenie oraz o umorzenie postępowania w sprawie. Postanowieniem z dnia 4 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy w Elblągu zarzą- dził połączenie spraw do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia i wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2004 r. oddalił odwołania wnioskodawców. W ocenie Sądu, wnioskodaw- cy pełnili funkcję członków zarządu Spółki „P.W." w pierwszym jej zarządzie. W reje- strze handlowym wpis o składzie zarządu spółki od dnia jej powstania do chwili orze- kania przez Sąd nie uległ zmianie i nadal jako członkowie zarządu wpisani byli wnio- skodawcy. Oprócz pełnienia funkcji w zarządzie spółki, wnioskodawców łączyły ze spółką umowy menedżerskie. Umowa taka zawarta z Jarosławem R. i Ireneuszem K. została rozwiązana w dniu 21 marca 2000 r., zaś ze Sławomirem K. - w dniu 13 paź- dziernika 2000 r. Bezsporne było również, że spółka złożyła w dniu 20 października 2000 r. wniosek do Sądu Rejonowego w Gdańsku o dokonanie zmian w rejestrze poprzez ujawnienie faktu odwołania wnioskodawców ze składu zarządu. Ponieważ spółka nie wykonała zobowiązania sądu do przedłożenia uchwały zgromadzenia wspólników o odwołaniu wnioskodawców z funkcji członków zarządu - postanowie- niem z dnia 26 lutego 2001 r. Sąd Rejonowy w Gdańsku odmówił dokonania wpisu. Według Sądu, spór w sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy wnioskodawcy zostali skutecznie odwołani z funkcji członków zarządu oraz czy w związku z tym w okresie wskazanym w decyzjach ZUS ponoszą odpowiedzialność za nieodprowa- dzanie składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fun- dusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wnioskodawcy w toku postę- 3 powania przed Sądem pierwszej instancji twierdzili, że w dniach 21 marca 2000 r. i 13 października 2000 r. odbyły się zgromadzenia wspólników spółki, na których zo- stały podjęte uchwały o ich odwołaniu z pełnionych w zarządzie funkcji, o czym świadczy rozwiązanie z nimi w tych dniach umów menedżerskich. Wprawdzie nie użyto słowa „odwołanie", jednakże o takim zamiarze świadczyło nie tylko rozwiązanie umowy menedżerskiej, ale także fakt zbycia udziałów w spółce. Wnioskodawcy: Ire- neusz K. i Jarosław R. od 21 marca 2000 r. zostali pozbawieni także możliwości pro- wadzenia spraw Spółki, nie byli informowani o sytuacji finansowej Spółki i nie mieli wglądu w dokumentację finansową Spółki, a tym samym nie mogli faktycznie pełnić tych funkcji. Zdaniem Sądu Okręgowego, wszelkie dane osób pełniących funkcję członków zarządu spółki winny być, na podstawie art. 17 § 1 k.h., ujawniane w reje- strze handlowym spółki w terminie tygodniowym od dnia zajścia okoliczności podle- gającej obowiązkowi wpisu do rejestru. Rozwiązanie umowy menedżerskiej z wnio- skodawcami nie było równoznaczne z ich odwołaniem z funkcji członków zarządu, skoro umowy menedżerskie regulowały jedynie zakres obowiązków wnioskodawców, wysokość wynagrodzenia za czynności związane z zarządzaniem majątkiem spółki, termin jej zawarcia oraz sposób rozwiązania umowy. Z tych przyczyn nie można uznać, że na zgromadzeniu wspólników w dniu 21 marca 2000 r. doszło do uchwalenia zmian w składzie zarządu wobec zbycia przez wnioskodawców bezpo- średnio po tym zgromadzeniu swoich udziałów w przedmiotowej spółce. Zbycie udziałów w spółce nie pozbawiło bowiem automatycznie wnioskodawców pełnionych przez nich w zarządzie funkcji, gdyż prawo handlowe nie wymagało, by członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością była osoba będąca jednocześnie wspólnikiem tej spółki. Tym samym wnioskodawcy do chwili orzekania nie zostali skutecznie odwołani z zarządu przedmiotowej spółki i nadal pełnili funkcje członków tego organu. W świetle powyższych rozważań nie ma znaczenia ich subiektywne przekonanie, że zostali oni skutecznie odwołani z funkcji członków zarządu. By osią- gnąć ten skutek - wnioskodawcy i spółka winni byli dopełnić formalności wymaga- nych przepisami prawa handlowego. W identycznie sporządzonych skargach kasacyjnych od tego wyroku pełno- mocnik wnioskodawców Ireneusza K. oraz Jarosława R. zarzucił naruszenie przepi- sów postępowania - art. 227 oraz art. 217 §1 i 2 k.p.c., „poprzez odmowę przeprowa- dzenia dowodu z zeznań świadka Sylwii P. na okoliczność wykazania przesłanek wyłączających odpowiedzialność skarżącego na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji 4 podatkowej oraz dowodu z zeznań świadka Aleksandra P. na okoliczność treści uchwały z dnia 21 marca 2000 r. o odwołaniu powoda z funkcji członka zarządu i nieinformowania skarżącego po dniu 21 marca 2000 r. o sytuacji spółki i niemożliwo- ści udziału w pracach zarządu”, oraz naruszenie prawa materialnego „przez niewła- ściwe zastosowanie przepisu art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordyna- cja podatkowa w zw. z przepisem art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającym na przyjęciu przez Sądy pierw- szej i drugiej instancji stanowiska, iż w stosunku do skarżących nie zachodzi prze- słanka egzoneracyjna w sytuacji, gdy niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło bez jego winy”, naruszenie prawa materialnego „przez niezastosowanie art.116 § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa w związku z przepisem art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającym na przy- jęciu przez Sądy pierwszej i drugiej instancji stanowiska, iż zobowiązania wobec or- ganu rentowego powstały w czasie pełnienia przez skarżącego obowiązków członka zarządu spółki (...) w sytuacji, gdy faktycznie skarżący zostali pozbawieni bez swojej winy możliwości wykonywania obowiązków członka zarządu”, naruszenie prawa materialnego - „art.116 § 1 i § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podat- kowa w związku z przepisem art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 195 § 3 Rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 czerwca 1934 r. - Kodeks handlowy polegające na przyjęciu przez sądy obu instancji, iż odwołanie członka zarządu spółki nieujawnione w rejestrze handlo- wym nie zwalnia go z odpowiedzialności za zobowiązania spółki”, naruszenie prawa materialnego „przez niezastosowanie przepisów art. 65 § 1 i § 2 k.c. w związku z art. 197 § 1 Rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 czerwca 1934 r. - Kodeks han- dlowy poprzez uznanie, że w dniu 21 marca 2000 r. nie została podjęta uchwała o odwołaniu z funkcji członka zarządu osób skarżących”. Wskazując na powyższe podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie w cało- ści poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonych wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie odwołania powo- dów w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów postę- powania. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach wymienionych w art. 3983 § 1 k.p.c., tak więc przede wszystkim należy odnieść się do zarzutów narusze- nia przepisów postępowania i zbadać czy mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenianej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej - w tej części - dotyczyły od- mowy przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków dla wykazania przesłanek wyłą- czających odpowiedzialność skarżących na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podat- kowej oraz treści uchwały z dnia 21 marca 2000 r. o odwołaniu powodów z funkcji członka zarządu i nieinformowania ich po tym dniu o sytuacji spółki i niemożliwości udziału w pracach zarządu. Zgodnie z art. 227 k.p.c. przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Z kolei art. 217 § 1 k.p.c. uprawnia stronę do przytoczenia okoliczności faktycznych i dowodów na uzasadnie- nie swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej aż do zamknięcia rozprawy. Sąd Apelacyjny ustosunkowując się do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, wskazał że zeznania świad- ków na powołane wyżej okoliczności nie miałyby wpływu na treść rozstrzygnięcia - wobec ustalenia, że niedopełniono formalności wymaganych prawem dla skuteczne- go odwołania wnioskodawców z funkcji członków zarządu. W ocenie Sądu Apelacyj- nego, zebrany w toku postępowania materiał dowodowy dał podstawy do wyrokowa- nia i przyjęcia, że wnioskodawcy nie zostali skutecznie odwołani z zarządu spółki i nadal pełnili funkcje członków tego organu, a tym samym ponoszą odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy. W świetle przedstawionych rozważań nie ma znaczenia subiektywne przeko- nanie wnioskodawców, że zostali oni skutecznie odwołani z funkcji członków zarządu podczas zgromadzenia wspólników spółki w dniu 21 marca 2000 r. Zdaniem Sądu Najwyższego, takie kategoryczne stwierdzenia nie mogą być w pełni zaakceptowane. Uznając za niewątpliwe - w stanie faktycznym sprawy - że wnioskodawcy do chwili orzekania nie zostali skutecznie odwołani z zarządu spółki, należy jednak wyjaśnić czy w okresie, którego dotyczą zaległości składkowej, pełnili oni nie tylko formalnie ale i faktycznie obowiązki członków zarządu. Sąd Apelacyjny interpretując art. 116 Ordynacji podatkowej utożsamił pojęcie „pełnienie obowiązków" z faktem pozostawania wnioskodawców w zarządzie spółki wobec nieskutecznego ich odwołania z tej funkcji i odrzucił możliwość uwzględnienia przy dokonywaniu jego 6 wykładni okoliczności faktycznych, dotyczących możliwości rzeczywistego oddziały- wania na sprawy Spółki przez osobę tylko formalnie figurującą w rejestrze jako czło- nek zarządu. Tymczasem posłużenie się w art. 116 § 2 określeniem „pełnienie obo- wiązków" wskazuje, że chodzi tu o rzeczywiste (czynne, faktyczne) ich wykonywanie, a nie tylko o piastowanie (bierne) funkcji, z którą te obowiązki są związane. Ten kie- runek orzecznictwa zarysował się już na tle art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.) re- gulującego odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 czerwca 2000 r., I ACa 307/00 OSA 2002 nr 3, poz. 22). W wyroku z dnia 25 września 2003 r., V CK 198/02 (Wokanda 2004 nr 6, poz. 7), Sąd Najwyższy uznał, że wpis określonej osoby do rejestru w charakterze członka zarządu nie rozstrzyga o ponoszeniu przez tę osobę odpowiedzialności na zasadach ustanowionych w art. 298 k.h. (art. 299 k.s.h.). Gdy skład zarządu spółki zmieniał się, odpowiedzialność na zasadach określonych w art. 298 k.h. (art. 299 k.s.h.) ponoszą osoby będące członkami zarządu w czasie istnienia zobowiązania, którego egzeku- cja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Podobny pogląd, szeroko uargu- mentowany - zawiera uzasadnienie wyroku z dnia 28 września 1999 r., II CKN 608/98 (OSNC 2000 nr 4, poz. 67). Stwierdzono w nim, że wpis określonej osoby do rejestru w charakterze członka zarządu nie rozstrzyga o ponoszeniu przez nią odpo- wiedzialności na zasadach ustanowionych w art. 298 k.h. Za decydujące w tym względzie Sąd Najwyższy uznał rzeczywiste posiadanie statusu członka zarządu. Z jednej więc strony, odpowiedzialność tę może ponosić także osoba niewpisana w rejestrze w charakterze członka zarządu, ale rzeczywiście wchodząca w skład za- rządu, z drugiej zaś, dla ponoszenia tej odpowiedzialności przez określoną osobę nie wystarcza sam jej wpis w rejestrze jako członka zarządu, jeżeli została ona już z tej funkcji odwołana. Zdaniem Sądu Najwyższego, w rozpatrywanej sprawie pozostaje do wyjaśnie- nia kwestia odpowiedzialności osoby trzeciej, która ani faktycznie nie pełniła obo- wiązków członka zarządu Spółki, ani też nie miała możliwości pełnienia takich obo- wiązków w okresie, w którym powstały zaległości spółki. W sprawie nie zostało więc wyjaśnione czy odejście wnioskodawców ze spółki z datą rozwiązania z nimi umów menedżerskich w związku ze zbyciem udziałów w spółce, w istocie oznaczało ze- rwanie wszelkich faktycznych więzi dotyczących zarządzania spółką i zaprzestanie pełnienia obowiązków członków tego zarządu. W tym stanie rzeczy, kasacyjny zarzut 7 naruszenia przepisów postępowania, a w szczególności art. 217 § 2 k.p.c., polega- jący na pominięciu wniosków dowodowych w sytuacji gdy okoliczności sporne nie zostały dostatecznie wyjaśnione, należy uznać za usprawiedliwiony. Sąd drugiej in- stancji nie rozważył wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a niedopuszczając dowodu z zeznań świadków, nie ustalił wszystkich istotnych faktów. W tej sytuacji uzasadnione są również zarzuty naruszenia prawa materialne- go, w szczególności przedwczesnego, a więc niewłaściwego zastosowania art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. (Ordynacja podatkowa) i przyjęcia, że w stosunku do wnioskodawców nie zachodziła przesłanka egzoneracyjna, a więc, że niezgłosze- nie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego mogło nastąpić bez ich winy. Było to wywołane przesądzeniem, że formalne nie- odwołanie z funkcji członków zarządu Spółki, decyduje o ich odpowiedzialności za zobowiązania wobec organu rentowego w sytuacji, gdy faktycznie - być może - zo- stali oni pozbawieni bez swojej winy możliwości wykonywania obowiązków członka zarządu. Tymczasem w świetle art. 116 Ordynacji podatkowej odpowiedzialność członków zarządu spółki, jako osób trzecich, ma charakter akcesoryjny i subsydiarny i zachodzi jedynie w przypadku niewykonania albo nienależytego wykonania zobo- wiązania, także publicznoprawnego, przez zobowiązanego. Jej warunkiem jest bez- skuteczność egzekucji z majątku spółki, gdy nadto członek zarządu nie wykaże ist- nienia tzw. przesłanek egzoneracyjnych, zwalniających go z odpowiedzialności. Z tych przyczyn, wobec przedwczesności orzekania, zaskarżony wyrok podle- gał uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k. p. c. ). O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 k.p.c. ========================================