II UK 241/05

Wyrok z dnia 12 lipca 2006 r. II UK 241/05 Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek podlega merytorycznej kontroli sądu oceniającego przesłanki określone w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Okoliczności leżące po stronie płatnika mogą uzasadniać umorze- nie składek wyłącznie w zakresie przez niego finansowanym, a nie w części potrącanej z wynagrodzenia pracownika. Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 lipca 2006 r. sprawy z wniosku Mariana B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w K. o umorzenie należności z tytułu składek, na skutek skargi ka- sacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 16 czerwca 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części obejmującej składki opłacane przez pracowników Mariana B. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego, a w pozostałym zakresie skargę kasacyjną oddalił. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 12 października 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Koszalinie, zmieniając decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w K. z dnia 15 marca 2004 r., umorzył Marianowi B. należność z tytułu składek w łącznej kwocie 15.141,02 zł, gdyż stwierdził, że spłata zaległości pocią- gnęłaby zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny. 2 Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 16 czerwca 2005 r. oddalił apelację organu ubezpieczeń społecznych, nie uwzględniwszy zarzutu naruszenia art. 28 ust. 1 i art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orze- czenie co do istoty sprawy przez zmianę orzeczenia Sądu Okręgowego w Koszalinie i oddalenie odwołania lub uchylenie tego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zakwestionował dopuszczalność drogi sądowej w zakresie umorzenia skła- dek na ubezpieczenie społeczne, wywodząc, że z art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wynika uprawnienie sądów do zmiany decyzji w przedmiocie umorzenia składek. W ocenie skarżącego, stwierdzenie ustawodawcy, że „składki mogą być umarzane przez Zakład”, wyłącza sądową kontrolę przesłanek warunkujących decyzje w tej materii, która budzi poważne wątpliwości na tle konsty- tucyjnego rozdzielenia władzy sądowniczej i władzy wykonawczej i de facto pozba- wia ZUS możliwości decydowania o dochodzeniu swoich należności. Jednocześnie skarżący zakwestionował orzeczenie Sądu Apelacyjnego w za- kresie, w którym Sąd ten oddalił apelację odnośnie do umorzenia składek w części finansowanej przez ubezpieczonych, jako naruszającą art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i przedstawił jako zagadnienie wymagające wykładni Sądu Najwyższego problem, czy w odniesieniu do części składek finansowanych z wyna- grodzeń ubezpieczonych (pracowników) stosuje się przepis art. 28 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wątpliwości skarżącego organu rentowego odnośnie do art. 28 ustawy o sys- temie ubezpieczeń społecznych jako podstawy prawnej zmiany w postępowaniu są- dowym decyzji o odmowie umorzenia należnych temu organowi składek na ubezpie- czenie społeczne były przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 13 czerwca 1988 r., II URN 123/88, (PiZS 1989 nr 8-9, s. 78), Sąd Najwyższy wypo- wiedział ogólną myśl, że składki na ubezpieczenie społeczne - bez względu na to przez kogo mają być uiszczone - stanowią element ubezpieczeń społecznych w ro- 3 zumieniu art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c. i od decyzji w tych sprawach przysługuje odwołanie do sądu, który jest właściwy i zobowiązany do merytorycznego rozpoznania sprawy zgodnie z art. 4778 § 1 k.p.c. Wprost do zagadnienia ujętego w skardze kasacyjnej, Sąd Najwyższy odniósł się natomiast w uchwale z dnia 30 czerwca 2000 r., III ZP 15/00 (OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 864), w której - rozstrzygając zagadnienie prawne przedstawione w sprawie, w której organ ubezpieczeń społecznych zakwe- stionował uprawnienie sądu do umorzenia należności z tytułu składek ubezpiecze- niowych, stwierdzając, że „z brzmienia art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń spo- łecznych wynika, iż decyzja w tym zakresie należy do organu rentowego, który może (na warunkach określonych tym przepisem) umarzać należności składkowe, a sąd rozpoznający odwołanie strony może poddawać ją ocenie w zakresie formy i zacho- wania zasad postępowania, nie zaś co do jej merytorycznej trafności” - wyraził po- gląd, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca umorzenia w cało- ści lub w części należności z tytułu składek, podlega merytorycznej kontroli sądu. Prezentując powyższe stanowisko Sąd Najwyższy uwzględnił zasady zawarte w art. 45 ust. 1 i 77 ust. 2 Konstytucji oraz zwrócił uwagę na zmianę stanu prawnego po- wstałą w związku z wejściem w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która z dniem 1 stycznia 1999 r. uchyliła w całości, między innymi, ustawę z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), w tym jej art. 23 ust. 1 pkt 1 i ust. 4, nieprzewidujący odwołania w sprawach, w których decyzja zależy od swobodnego uznania. Nawiązał do nowych zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym i ustalania składek na ubezpieczenie społeczne, a także zasad działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 2 ust. 1 pkt 1, 2 i 6), wskazujących, że w stanie prawnym regulowanym art. 83 ust 1 pkt 3 i ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład ten wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczą- cych ustalania wymiaru składek, a także umarzania należności z tytułu składek, zaś od jego decyzji przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Jedynie od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmownej w tego ro- dzaju sprawach odwołanie nie przysługuje (art. 83 ust. 4 tej ustawy). Ta wyraźna i niebudząca na tle wykładni gramatycznej wątpliwości interpretacyjnych zasada oznacza - według Sądu Najwyższego - brak podstaw do wyłączenia dopuszczalności zaskarżenia innych decyzji ZUS w sprawach wymienionych w ustawie. Wynika stąd, 4 że do kompetencji sądu należy merytoryczna ocena zasadności wydanej i podlega- jącej zaskarżeniu decyzji, w tym odmawiającej umorzenia w całości lub części należ- ności z tytułu składek. Ocena ta - co oczywiste - może być dokonana jedynie na pod- stawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy. Kontrolując więc zasad- ność decyzji organu rentowego w tej mierze sąd ocenia, czy zostały spełnione prze- słanki zawarte we wskazanym przepisie, warunkujące umorzenie w całości lub w części należności z tytułu składek. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela pogląd wyrażony w przytoczonej uchwale, lecz jednocześnie dostrzega, że z dniem 1 lipca 2004 r. utraciła ona aktual- ność w stanie prawnym powstałym wskutek zmiany art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez art. 10 pkt 26 lit. a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264). Znowelizowany przepis wy- klucza odwołanie od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od de- cyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W stanie prawnym odnoszącym się do rozpoznawanej skargi kasacyjnej, od- wołanie, złożone przed wejściem w życie nowej regulacji, w której nie umieszczono przepisów przejściowych i która - oczywiście - nie ma mocy wstecznej, było dopusz- czalne. Zostało rozpoznane merytorycznie i tego rozstrzygnięcia w skardze kasacyj- nej nie zakwestionowano, jak tylko w zakresie naruszenia art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, powiązanego z wywodem prawnym wskazującym na błąd Sądu Apelacyjnego w ustaleniu przedmiotu umorzenia należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W zakresie tej podstawy skarga kasacyjna była uzasadniona. Sąd Apelacyjny, akceptując umorzenie w całości należności składkowej ujętej w decyzji z dnia 15 marca 2004 r., w której zaznaczono, że dług obejmuje również składki za pracow- nika, w tym część finansowaną przez niego, naruszył art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - przepis, który wyłącza stosowanie art. 28, czyli możli- wość umorzenia należności w przypadku całkowitej nieściągalności w odniesieniu do tej części zaległości składkowej. Sąd Apelacyjny wprawdzie trafnie zauważył, że umorzenie może dotyczyć tylko świadczenia osoby zobowiązanej, czyli płatnika skła- dek, jednak nie dostrzegł, iż orzeczenie Sądu Okręgowego wykracza poza zakres obciążenia płatnika. Składki na ubezpieczenie społeczne finansowane są w równych 5 częściach przez ubezpieczonych i płatników składek z własnych środków (por. art. 16 ust. 1 in fine ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), więc okoliczności uza- sadniające umorzenie długu, leżące po stronie płatnika, mogą uzasadniać jego umo- rzenie wyłącznie w zakresie finansowanym przez niego. Sytuacja finansowa płatnika w żadnym wypadku nie uwalania go od obowiązku odprowadzenia do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych części składki potrącanej z wynagrodzenia pracownika, zważywszy, że umorzenie składek nie stoi na przeszkodzie roszeniom ubezpieczo- nych o przyznanie świadczeń z tego Funduszu. W konkluzji przytoczonych rozważań Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814 k.p.c. i art. 39815 § 1 k.p.c.). ========================================