I UK 333/05

Wyrok z dnia 14 czerwca 2006 r. I UK 333/05 Jednorazowe odszkodowanie przysługuje osobie wymienionej w art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolni- ków (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), jeżeli wszystkie jego przesłanki zostały spełnione przed uchyleniem tego przepisu ustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.), to jest przed dniem 2 maja 2004 r., choćby wniosek o wypłatę świadczenia został złożony po tej dacie. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Zbigniew Myszka, SA Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2006 r. sprawy z odwołania Marii S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne- go-Oddziału Regionalnego w N.S. o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Krakowie z dnia 23 maja 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie do ponownego rozpoznania, po- zostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. U z a s a d n i e n i e Prawomocnym wyrokiem z dnia 23 maja 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie oddalił apelację Marii S. od wyroku Sądu Re- jonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie dla Krakowa - Nowej Huty z dnia 26 października 2004 r. Wyrokiem tym Sąd Rejonowy oddalił odwołanie Marii S. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału 2 Regionalnego w N.S. z dnia 17 maja 2004 r. odmawiającej jednorazowego odszko- dowania z tytułu śmierci męża przy pracy rolniczej w dniu 29 kwietnia 2004 r. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd Okręgowy przywołał ustalenia Sądu Rejonowego, z których wynika, że mąż wnioskodawczyni w dniu wypadku przy pracy rolniczej, który miał miejsce w dniu 29 kwietnia 2004 r., nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. Dalej za Sądem Rejonowym wywiódł, że w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo- łecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w tym art. 10 ustawy, w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 maja 2004 r. W myśl uprzednio obo- wiązującego przepisu art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni- ków prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej przysługiwało osobie najbliższej ubezpieczonemu rolnikowi, niepodlegającej ubez- pieczeniu, jeżeli doznała ona uszczerbku wskutek wypadku przy pracy rolniczej, któ- remu uległa pomagając ubezpieczonemu rolnikowi, nie będąc jego pracownikiem, w pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej. Natomiast na mocy ust. 1 pkt 4 tego przepisu, jeśli taka osoba zmarła wskutek wypadku przy pracy rolniczej - prawo do jednorazowego odszkodowania przysługiwało członkom jej rodziny. Ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rol- ników oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.), która weszła w życie w dniu 2 maja 2004 r., uchyliła przywołane wyżej przepisy ust. 1 pkt 2 i 4 artykułu 10 ustawy. Sąd Okręgowy powołał się na art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., stanowiący, że do spraw wszczętych a niezakończonych wyda- niem decyzji przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, stosuje się przepisy dotychczasowe i stwierdził, że postępowanie o jednorazowe odszkodowanie w niniej- szej sprawie wszczęte zostało w dniu 4 maja 2004 r., a zatem pod rządami przepi- sów wprowadzonych ustawą zmieniającą. Stąd też zastosowanie mają przepisy w nowym brzmieniu, nieprzewidujące jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej dla osób nieubezpieczonych, bliskich rolnikowi ani po takich oso- bach. Wskazał na przepis art. 44 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz na przepis art. 61 § 3 k.p.a. jako te, które określają moment wszczęcia postę- powania o świadczenie, nie zgadzając się ze stanowiskiem wnioskodawczyni, że moment wszczęcia postępowania był tożsamy z momentem zawiadomienia policji, prokuratora i lekarza o zaistniałym wypadku. 3 Pełnomocnik wnioskodawczyni zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię - art. 1 pkt 7, art. 16 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz- nym rolników oraz o zmianie niektórych ustaw, przez przyjęcie, że przepisy te pozba- wiły wnioskodawczynię prawa do jednorazowego odszkodowania, niezastosowanie art. 67 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 10 ust.1 pkt 2 i 4 ustawy o ubezpieczeniu spo- łecznym rolników w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2004 r., a także na- ruszenie tych ostatnich przepisów, poprzez przyjęcie, że nie obowiązywały one w ni- niejszej sprawie, mimo iż wypadek przy pracy rolniczej miał miejsce 29 kwietnia 2004 r. W skardze podniesiono także zarzut naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 45 ust. 1 ustawy o ubezpiecze- niu społecznym rolników, a także powołanie się przez Sąd Okręgowy na przepis art. 61 § 3 k.p.a., który nie miał zastosowania w sprawie i pominięcie przez to, za zgło- szenie wypadku przy pracy rolniczej jest równoznaczne we zgłoszeniem roszczenia o odszkodowanie. Podniesiono także naruszenie art. 104 § 2 k.p.a. oraz naruszenie art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., przez rozstrzygnięcie o prawie do jednorazowego odszkodowania na podstawie przepisów nieobowiązujących w dniu wypadku przy pracy rolniczej. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pełnomocnik skarżącej uzasadnił istotnym zagadnieniem prawnym, co do natury przepisu art. 10 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r., który zdaniem skarżącego ma charakter procesowy a nie materialnoprawny. W myśl wywodów skargi materialnoprawny charakter ma przepis art. 16 tej ustawy, który „sytuuje wejście w życie ustawy na dzień 2 maja 2004 r.”, stąd wniosek, że w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy prawa material- nego obowiązujące przed tą datą - z uwagi na datę wypadku przy pracy rolniczej. Wskazał także, że przepis art. 10 ustawy zmieniającej nie może pozbawić wniosko- dawczyni prawa, które nabyła przed 2 maja 2004 r. Wskazując na powyższe pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżo- nego wyroku i uwzględnienie odwołania wnioskodawczyni oraz przyznanie jednorazowego odszkodowania, a także zasądzenia kosztów postępowania kasacyj- nego wraz z kosztami zastępstwa procesowego, ewentualne o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania przy 4 uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa pro- cesowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek Sąd Najwyższy nie podziela wszystkich jej zarzutów i wywodów. W pierwszej kolejności dla porządku wskazać należy, że skarżący myli przepisy prawa materialnego z przepisami prawa procesowego. Całkowicie chybiony jest pogląd pełnomocnika skarżącej o proceso- wym charakterze normy art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r. Zgod- nie z jej brzmieniem, w sprawach o przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej zaistniałego przed dniem wejścia w życie niniej- szej ustawy - wszczętych a niezakończonych wydaniem decyzji przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., która weszła w życie w dniu 2 maja 2004 r.), stosuje się przepisy dotychczasowe. Przepis ten jest przepisem intertemporalnym, wyjaśniającym, które przepisy prawa materialnego należy stosować do stanów faktycznych zaistniałych przed wejściem w życie zmian wprowadzonych tą ustawą - stare czy nowe. Przepisy przechodnie, odnoszące się do przepisów prawa materialnego, są także normami prawa materialnego. Również nie- uzasadnione jest traktowanie zarzutu uchybienia przepisowi art. 45 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, dotyczącemu obowiązku zgłoszenia zaistnienia wypadku przy pracy rolniczej bez zbędnej zwłoki, jako naruszenia przepisów postę- powania. Przepis ten reguluje wprawdzie postępowanie przed organem rentowym w sprawie o jednorazowe odszkodowanie, lecz nie stanowi on przepisu prawa proce- sowego w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego, a jego sposób zastosowa- nia (bądź niezastosowanie) ocenia się wyłącznie z materialnoprawnego punktu wi- dzenia. Podobnie rzecz się ma ze wskazywanym przez pełnomocnika skarżącej przepisem art. 61 § 3 k.p.a. Niezależnie od powyższego przepis ten nie ma więk- szego znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem dotyczy formy, w jakiej wnosi się żąda- nia, wyjaśnienia, odwołania i zażalenia do organu - a forma ta, jak wynika ze skargi, nie jest sporna. Natomiast całkowicie niezrozumiałe jest powołanie się na naruszenie przepisu art. 104 § 2 k.p.a., który stanowi, że decyzje rozstrzygające sprawę co do jej istoty w całości lub części, kończą sprawę w danej instancji. 5 Nie zachodzi również w sprawie naruszenie art. 67 ust. 1 Konstytucji RP, który w zakresie prawa do zabezpieczenia społecznego odsyła do zakresu i formy okre- ślonej ustawą. Nie wynika bowiem z niego żadna norma intrertemporalna w zakresie stosowania przepisów prawa ubezpieczeń społecznych. Z treści podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia oraz uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wynika, że skarżący kwestionuje zastosowanie w sprawie art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., a w jego następstwie oparcie rozstrzygnięcia na art. 1 pkt 7 tej ustawy, wprowadzającym nowe brzmienie art.10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, określającym datę wejścia w życie ustawy w taki sposób, który prowadzi do pozbawienia wnioskodawczyni prawa do jednorazowego odszkodowania, które nabyła pod rządami uprzednich przepisów. Eliminacja tego przepisu, jak sugeruje wywód skargi, wynika z przydania temu prze- pisowi przez skarżącego charakteru przepisu proceduralnego, który nie może od- działywać w sferze prawa materialnego. Jak wskazano na wstępie jest to pogląd cał- kowicie nieuprawniony. Natomiast rozważenia wymaga możliwość wyeliminowania tej normy (odmowa jej zastosowania) biorąc pod uwagę to, czy przepis ten nie po- zbawia wnioskodawczyni praw słusznie nabytych, co w konsekwencji prowadziłoby do naruszenia art. 2 Konstytucji RP. Prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego powstaje z mocy prawa z chwilą ziszczenia się wszystkich przesłanek, od których to prawo zależy. Decyzja organu rentowego ma charakter wyłącznie deklaratoryjny, potwierdzający istnienie prawa in abstracto. Wynika z tego, iż prawo do świadczeń powstaje i istnieje nieza- leżnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świad- czenia wymaga potwierdzenia decyzją. Zanegowanie prawa do świadczenia dla osób, które spełniały warunki do jego uzyskania pod rządami starych przepisów, a więc były do tych świadczeń uprawnione - lecz prawo to nie zostało zrealizowane wobec niezłożenia odpowiednich wniosków - stanowiłoby naruszenie charakteru de- cyzji organu rentowego, nadając jej charakter konstytutywny, którego nie posiada (por. uchwałę w składzie całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych z dnia 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/00, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 418). Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego zasadą ochrony praw nabytych objęte są zarówno prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych decy- zji przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte in abstracto zgodnie z ustawą przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie (orzeczenie z 11 lutego 1992 r., K 6 14/91, OTK 1992 cz. I, s. 128, wyrok z 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK-ZU 1997 nr 7, poz. 114, a także wyrok z 22 czerwca 1999 r., K. 5/99, OTK-ZU 1999 nr 5). Ani pozwany, ani Sądy obu instancji nie zajmowały się tym, czy ubezpieczona nabyłaby prawo do jednorazowego odszkodowania pod rządami uprzednio obowią- zujących przepisów, a w konsekwencji, czy przesłanki nimi objęte spełniły się w da- cie śmierci jej męża w wyniku wypadku przy pracy rolniczej i przed dniem wejścia w życie nowej regulacji. Zatem nie zostało ustalone, czy przed dniem wejścia w życie nowych przepisów powstało in abstracto prawo do świadczenia, którego potwierdze- nie stanowiłaby decyzja organu rentowego. Podkreślić przy tym należy, że pozytyw- ne ustalenie, iż zgon męża wnioskodawczyni, będącego osobą nieubezpieczoną, który nastąpił w dniu 29 kwietnia 2004 r., jest następstwem wypadku przy pracy rol- niczej, zaistniałym w tym samym dniu, prowadziłoby do wniosku, że prawo do jedno- razowego odszkodowania powstało z tą datą, bowiem w tym dniu (a nie innym, póź- niejszym) spełniły się wszystkie konieczne przesłanki prawa do świadczenia (wska- zane w art. 10 ust. 1 pkt 4 w związku z pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). W przypadku ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r. właściwie brak va- catio legis, bowiem ogłoszona została ona w Dzienniku Ustaw z dnia 30 kwietnia 2004 r., z mocą obowiązującą od 2 maja 2004 r. Brak okresu dostosowawczego - w przypadku ustalenia nabycia uprawnień pod rządami uprzednio obowiązujących przepisów - działałby również niekorzystnie w sferze uprawnień wnioskodawczyni ze względu na szczególny w tym konkretnym przypadku zbieg czasowy wystąpienia zdarzenia prawotwórczego (wypadku przy pracy rolniczej i zgonu w tej samej dacie) z wprowadzeniem nowych uregulowań. Okres dostosowawczy uważany jest za nie- zbędny, po to, aby strona miała czas i możliwość pokierowania swoimi sprawami i podjęcia stosownej decyzji wobec zmieniających się przepisów, w sytuacji, gdy zmiana ta ma istotne znaczenie dla jej uprawnień. W tym miejscu zwrócić należy uwagę na przywoływany przez skarżącego przepis art. 45 ust. 1 ustawy o ubezpie- czeniu społecznym rolników - w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 maja 2004r. - zgodnie z którym w razie zaistnienia wypadku przy pracy rolniczej, poszko- dowany oraz rolnik obowiązani są bez zbędnej zwłoki zgłosić wypadek Kasie Rolni- czego Ubezpieczenia Społecznego. W nowym brzmieniu przepis ten (po zmianie dokonanej ustawą zmieniającą z dnia 2 kwietnia 2004 r.) wyznaczył termin 6 miesię- cy do zgłoszenia wypadku od dnia jego zaistnienia. Niewątpliwie wnioskodawczyni z 7 obowiązku tego się wywiązała, skoro wypadek miał miejsce w dniu 29 kwietnia 2004 r., a wniosek zgłoszony został w dniu 4 maja 2004 r. (przy uwzględnieniu przypada- jących w tym okresie dni ustawowo wolnych od pracy). Natomiast w myśl ustępu 3 tego artykułu, w wersji obowiązującej od 2 maja 2004 r., niedopełnienie przez po- szkodowanego lub rolnika obowiązku dotyczącego zawiadomienia o zaistniałym wypadku przy pracy rolniczej, ocenia się również przy ustalaniu prawa do jednora- zowego odszkodowania. Przepis ten stanowi wskazówkę interpretacyjną, z której wynika, że istotne znaczenie przy ocenie uprawnień do świadczenia ma zachowanie strony pod kątem spełnienia wymogów wynikających z obowiązujących przepisów w zakresie postępowania w sprawach o jednorazowe świadczenia z tytułu wypadków przy pracy rolniczej. Jak już wskazano, wnioskodawczyni zasad tych nie naruszyła, stąd jej ewentualne prawa, nabyte pod rządami uprzednio obowiązujących przepi- sów, podlegałyby ochronie z przyczyn omówionych wyżej. W świetle powyższych wywodów uznać należy, że w założonym stanie fak- tycznym, o którym mowa wyżej, o zastosowaniu konkretnych przepisów decydowa- łaby data śmierci osoby nieubezpieczonej, tożsama z datą wypadku przy pracy rolni- czej, a nie data zgłoszenia wniosku o jednorazowe odszkodowanie. Mając na uwagę powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczona na mocy art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. ========================================