II UKN 532/00

Wyrok z dnia 17 lipca 2001 r. II UKN 532/00 Prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emery- tury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) nie przysługuje rolnikom. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie: SN Maria Tyszel, SA Bogumiła Blok (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2001 r. sprawy z wniosku An- drzeja M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem, na skutek kasacji wnio- skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 1 czerwca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach wyrokiem z dnia 6 marca 2000 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. z dnia 14 lipca 1999 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy Andrzejowi M. prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki, począwszy od dnia 1 grudnia 1998 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Wnioskodawca jest ojcem Łukasza M., niezdolnego do samodzielnej egzystencji z powodu upośledzenia centralnego układu nerwowego (niedorozwoju umysłowego w stopniu znacznym). Wnioskodawca z mocy wyroku Sądu Rejonowego w Mińsku Mazowieckim z dnia 25 kwietnia 1991 r. rozwiązującego jego małżeństwo z Lucyną M., sprawuje władzę ro- dzicielską nad synem. Andrzej M. był zatrudniony w Fabryce Samochodów Osobo- wych w W. od 4 lutego 1969 r. do 31 maja 1975 r. w Fabryce Samochodów Małolitra- żowych w B.-B. od dnia 18 lipca 1975 r. do 30 kwietnia 1980 r. oraz od 17 listopada 2 1980 r. do 11 marca 1983 r. w Elektrociepłowni S. w W. Ponadto w okresie od 20 maja 1965 r. do 25 lutego 1981 r. wnioskodawca pracował w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, a od 25 lutego 1981 r. prowadzi własne gospodarstwo rolne i od 1 stycznia 1983 r. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wnioskodawca w dniu 21 grudnia 1998 r. złożył w Oddziale Regionalnym KRUS w S. wniosek o przyznanie mu „renty” z tytułu opieki nad dzieckiem niezdol- nym do samodzielnej egzystencji; do organu rentowego o przyznanie z tytułu tejże opieki emerytury zwrócił się w dniu 8 stycznia 1999 r. Opierając się na tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca spełnia warunki do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w spra- wie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149), legitymuje się bowiem ponad 25- letnim okresem zatrudnienia i pracy w gospodarstwie rolnym i jest jedyną osobą mo- gącą sprawować opiekę nad synem Łukaszem, gdyż matka dziecka została pozba- wiona władzy rodzicielskiej. Wnioskodawca złożył także przed dniem 1 stycznia 1999 r. wniosek o wcześniejszą emeryturę, bowiem - zgodnie z § 9 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia eme- rytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) - za datę złożenia wniosku uważa się również datę złożenia wniosku w innych organach niż określone w § 2 (a więc w ZUS), jeżeli do właściwości tych organów należą sprawy świadczeń emerytalno-rentowych. Rozpatrując apelację pozwanego organu rentowego od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 1 czerwca 2000 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i oddalił odwołanie Andrzeja M. Sąd stwierdził, że warunkiem przyznania wcześniejszej emerytuty matce lub innej osobie opiekującej się dzieckiem wymagającym stałej opieki jest niemożność podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia, istotą przepisu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r., powołanego przez Sąd Okręgowy, jest bowiem zapewnienie środków matce lub ojcu, którzy, nie mogą wykonywać pracy zawodowej z uwagi na konieczność sprawowania osobistej opieki nad chorym dzieckiem. W niniejszej sprawie - według Sądu - jest poza sporem, że wnioskodawca za- przestał wykonywania pracy zawodowej z dniem 11 marca 1983 r., a więc dwa lata od urodzenia dziecka, by zająć się prowadzeniem gospodarstwa rolnego o pow. 6,50 3 ha, które prowadzi do chwili obecnej. Tak więc zaprzestanie przez wnioskodawcę zatrudnienia nie ma związku ze stanem zdrowia dziecka, dlatego w tych okoliczno- ściach brak jest podstaw do przyznania mu prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie powołanego rozporządzenia. W kasacji wniesionej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił narusze- nie: prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepi- su § 1 ust. 1 w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki przez przyjęcie, że w stosunku do wniosko- dawcy nie zachodzą przesłanki do przyznania mu wcześniejszej emerytury z tytułu niemożności kontynuowania zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka, zarzucił też naruszenie przepisów postępowania: art. 233 § 1 KPC w związku z art. 382 KPC i art. 391 KPC, polegające na przekroczeniu przez Sąd Apelacyjny granic swobody sędziowskiego osądu, dowolnej ocenie przyczyn rozwiązania przez wnio- skodawcę stosunku pracy i braku wszechstronnego rozważenia materiału dowo- dowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, art. 328 § 2 KPC w związku z art. 391 KPC, polegające na niewskazaniu przez Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wy- roku na jakich dowodach oparte zostały ustalenia odmienne od ustaleń Sądu Okrę- gowego. Uzasadniając kasację wnioskodawca podkreślił, że Sąd Apelacyjny nie prze- prowadził żadnej pogłębionej analizy rozporządzenia powołanego w petitum kasacji, a nadto, mimo iż rozstrzygnięcie sporu zależało od ustalenia przyczyny uniemożli- wiającej mu kontynuowanie zatrudnienia, przy braku przeszkód do prowadzenia go- spodarstwa rolnego, Sąd tych okoliczności nie rozważał. Wnioskodawca podniósł też, że prowadząc od 1983 r. gospodarstwo rolne i opłacając z tego tytułu składki na ubezpieczenie społeczne, osiągnął do dnia 31 grudnia 1998 r. 25-letni okres skład- kowy. Uważa też, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia przepisów postępowa- nia (art. 233 § 1 KPC w związku z art. 382 i 391 KPC) przez dokonanie odmiennych ustaleń faktycznych mimo nieprzeprowadzenia własnego postępowania dowodowe- go. Sąd drugiej instancji nie wziął też pod uwagę tego, że wnioskodawca od 1965 r. do 1983 r. równocześnie pracował w gospodarstwie rolnym i pozostawał w zatrud- nieniu, gdyby więc nie choroba syna i brak nad nim opieki ze strony matki, nadal kontynuowałby zarówno zatrudnienie, jak i pracę w gospodarstwie rolnym. Uznanie 4 więc przez Sąd Apelacyjny, że wnioskodawca zaprzestał wykonywania pracy najem- nej, by zająć się prowadzeniem gospodarstwa rolnego jest całkowicie dowolne. W konkluzji wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka- zanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania albo o zmianę wy- roku i oddalenie apelacji pozwanego, gdyby Sąd Najwyższy uznał, że naruszone zo- stały wyłącznie przepisy prawa materialnego. Pozwany organ rentowy wniósł o oddalenie kasacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przede wszystkim podkreślić należy, że wobec niespornych okoliczności, iż syn wnioskodawcy Łukasz, urodzony w dniu 22 kwietnia 1981 r., jest dzieckiem wy- magającym stałej opieki w rozumieniu rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r., że wnioskodawca ma powierzoną przez sąd rodzinny władzę rodzicielską nad synem i sprawuje nad nim opiekę, a także wobec braku sporu co do okresów w jakich wnio- skodawca pozostawał w zatrudnieniu i w jakich prowadził gospodarstwo rolne oraz że na dzień złożenia wniosku legitymował się 25-letnim okresem składkowym, Sądy obu instancji nie przeprowadziły żadnego postępowania dowodowego i nie były do tego zobligowane, gdyż spór ma wyłącznie charakter prawny, a mianowicie - czy te niesporne okoliczności świadczą o tym, że spełnione są przesłanki nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. Wymienione rozporządzenie zostało wydane z upoważnienia art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i przyznaje prawo do wcześniejszej eme- rytury tylko pracownikom, którzy nie mogli lub nie mogą kontynuować zatrudnienia z powodu konieczności osobistej opieki nad dzieckiem, jeżeli jednocześnie mają wy- magany okres zatrudnienia, liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresu zatrudnienia, a po wejściu w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) - okres składkowy i nieskładkowy, który dla kobiet wynosi 20 lat, a dla mężczyzn - 25 lat. Uprawnienia do wcześniejszej emerytury nie przysługują osobom nie będącym pracownikami, w tym także rolnikom, gdyż prawa tego nie przewiduje ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.). Fakt, że wnioskodawca w chwili złożenia wniosku był rolnikiem nie stanowił- 5 by jednak przeszkody do przyznania mu żądanego świadczenia, pod warunkiem wszakże, że spełniałby wszystkie przesłanki określone w § 1 ust. 1 rozporządzenia, w tym - miałby wymagany okres zatrudnienia w chwili rozwiązania stosunku pracy, a więc w dniu 11 marca 1983 r. Wnioskodawca (urodzony w 1950 roku) nie legitymował się w dniu rozwiąza- nia stosunku pracy 25-letnim okresem zatrudnienia, zatem nie ma prawa do wcze- śniejszej emerytury. Sąd Apelacyjny zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji nie naruszył zatem prawa materialnego, choć kierował się innymi przesłankami i nie roz- ważał kiedy wnioskodawca osiągnął 25-letni okres zatrudnienia. Taka ocena ozna- cza, że nie zachodzi potrzeba zajęcia przez Sąd Najwyższy stanowiska wobec pod- niesionego w kasacji zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Nie ma bowiem istotnego znaczenia z jakich przyczyn (konieczność zapewnienia synowi osobistej opieki, czy też zajęcie się wyłącznie prowadzeniem gospodarstwa rolnego) doszło do rozwiązania przez wnioskodawcę stosunku pracy z Elektrociepłownią S. w W., skoro nie został spełniony drugi z koniecznych warunków do przyznania żądanego świad- czenia. Z motywów wyżej podanych kasacja okazała się nieuzasadniona i dlatego Sąd Najwyższy oddalił ją na zasadzie art. 39312 KPC. ========================================