D. B. (1) odwołał się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. z dnia 19 listopada 2021 r. stwierdzającej, że D. B. (1) jako pracownik u płatnika składek PPHU (...) G. P. (1) nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 28 maja 2021 r., wnosząc o jej zmianę poprzez orzeczenie, iż skarżący podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 28 maja 2021 r.
Sąd Okręgowy w Gdańsku VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 31 stycznia 2024 r. oddalił odwołanie (pkt 1) oraz zasądził od D. B. (1) na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. kwotę 360 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt 2), sygn. akt VII U 566/22.
W związku z długotrwałą przeszkodą w sprawie nie zostało sporządzone uzasadnienie wyroku.
W ustnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał na prawidłowość decyzji ZUS. Podniósł, że D. B. (1) nie był wcześniej po szkole nigdzie zatrudniony, nie wykonywał żadnych czynności nawet na umowę zlecenia. Jeśli był widywany w ogóle u płatnika, to być może były to okoliczności związane z tym, że płatnik i państwo B. znali się i znają się, nie musiało to świadczyć o pracy i zatrudnieniu D. B. (1). Ponadto, ubezpieczony nie był widywany przez pracowników w obu pensjonatach. Nie było wcześniej u płatnika takiego stanowiska w firmie, na co wskazał małżonka płatnika. Pracownik nie był poszukiwany obiektywnie przez Urząd Pracy ani internet. Ubezpieczony został zatrudniony po znajomości. Zatrudnione osoby nie widywały go. Ubezpieczony zeznając w sprawie nie pamiętał szczegółów.
Apelację od wyroku wywiódł ubezpieczony, zaskarżając go w całości i zarzucając:
1/ naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. i wskutek tego poczynienie sprzecznych z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a istotnych dla rozstrzygnięcia ustaleń stanu faktycznego, poprzez przyjęcie, że:
- tylko obiektywne poszukiwanie pracownika (UP, internet) stwarza podstawę do nawiązania stosunku pracy, a po „znajomości”, jak przyjął to Sąd w niniejszej sprawie, stanowi pozorność,
- brak stanowiska konserwator w firmie płatnika wyklucza utworzenie takiego stanowiska w celu zatrudnienia D. B. (1),
- pominięcie przyczyn zatrudnienia pracownika D. B. (1) przez płatnika,
2/ dokonanie sprzecznych ustaleń ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, poprzez przyjęcie, że:
- widywanie Ubezpieczonego u płatnika nie świadczyło o wykonywaniu u niego pracy, a było wynikiem znajomości płatnika z państwem B., czemu przeczą zeznania M. P. (1), M. P. (2), D. B. (1) (ojca Ubezpieczonego) i samego płatnika G. P. (1),
- nie był widywany przez innych zatrudnionych u płatnika pracowników, albowiem jak wskazali przesłuchani ww. świadkowie, Ubezpieczony pracował w Pensjonacie pod D., natomiast przesłuchane w sprawie pracownice płatnika, pracowały w innym oddalonym obiekcie, tj. Osadzie Portowej,
3/ naruszenie prawa materialnego tj. art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 22 k.p. w zw. z art. 300 k.p. w zw. z art. 83 § 1 k.c. poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu pozorności umowy o pracę z dnia 28 maja 2021 r. zawartej pomiędzy Skarżącym, a PPHU (...) G. P. (1) oraz poprzez niewłaściwe ich zastosowanie i ustalenie w konsekwencji, że Skarżący w okresie od 28 maja 2021 r. jako pracownik u płatnika składek nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu.
Mając powyższe na uwadze ubezpieczony wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy i zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania Ubezpieczonego bądź o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, jak również o orzeczenie o kosztach postępowania według norm przepisanych prawem, w tym o kosztach zastępstwa procesowego.
W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o oddalenie apelacji w całości i zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja ubezpieczonego skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji i ustaleniem, że D. B. (1) podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudniani w PPHU (...) G. P. (1) w E. od 28 maja 2021 r. do 31 grudnia 2022 r.
Wobec braku sporządzenia przez Sąd I instancji uzasadnienia wyroku, odtworzyć należało stan faktyczny rozpoznawanej sprawy. Sąd Apelacyjny w trybie art. 382 k.p.c. przeprowadził przy tym uzupełniające postępowanie dowodowe. Podkreślić należy, że kognicja sądu drugiej instancji obejmuje rozpoznanie sprawy w taki sposób, w jaki mógł i powinien rozpoznać sprawę sąd pierwszej instancji, dlatego sąd ten nie może poprzestać jedynie na zbadaniu zarzutów apelacyjnych, lecz powinien poczynić własne ustalenia i ocenić je przez zastosowanie prawa materialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2013 r., I UK 555/12, LEX nr 1383249).
Sąd Apelacyjny ustalił następujący stan faktyczny.
28 maja 2021 r. D. B. (2) zawarł z PPHU (...) G. P. (1) umowę o pracę na czas nieokreślony na stanowisku konserwatora, w pełnym wymiarze czasu pracy, za wynagrodzeniem w kwocie 4.500 zł brutto. Jako miejsce pracy wskazano K., ul. (...) (k. 22 akt ZUS, akta osobowe – koperta – k. 301 a.s.). Do zawarcia umowy doszło dzięki pośrednictwu ojca ubezpieczonego, byłego pracownika G. P. (1). Płatnik szukał pracownika w związku z rozpoczęciem sezonu wysokiego w K. w czerwcu i koniecznością przygotowania obiektów do sezonu. Przed sezonem 3 pokoje opuścili pracownicy zakwaterowani tam przez zatrudniające ich firmy i trzeba było ponaprawiać zniszczone rzeczy. Po sezonie 2021 płatnik planował ponadto remont pensjonatu (...) i szukał pomocnika. Remont został wykonany. Wcześniej nie istniało u płatnika stanowisko pracy konserwatora (vide: wyjaśnienie D. B. (2) i G. P. (1) w postępowaniu kontrolnym ZUS – k. 21, 33 akt ZUS; zeznania G. P. (1) – k. 294 a.s., zeznania M. P. (1) – k. 110v a.s., zeznania D. B. (2) – ojca – k. 272v a.s.).
Przed spornym zatrudnieniem ostatnim tytułem do ubezpieczenia D. B. (1) było prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej w zakresie gastronomii. Z tytułu prowadzenia działalności był zgłoszony od 16 sierpnia 2017 r. do 31 sierpnia 2019 r., z przerwami na okresy zawieszenia działalności jedynie do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego. Od 1 września 2019 r. D. B. (1) nie miał żadnego tytułu do ubezpieczeń. Pracował u ojca w sklepie, bez umowy o pracę (vide: zeznania ubezpieczonego – k. 293 a.s.).
D. B. (1) został zgłoszony do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na podstawie ww. umowy o pracę od 28 maja 2021 r. Płatnik wykazał za D. B. (1) podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za maj 2021 r. w kwocie 0,00 zł. za czerwiec 2021 r. w kwocie 4.650,00 zł, oraz od lipca do października 2021 r. w kwocie po 0,00 zł za każdy miesiąc (bezsporne).
D. B. (1) przeszedł szkolenie wstępne w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy w dniach 28 i 31 maja 2021 r. (k. 23 akt ZUS; akta osobowe – j.w.). Orzeczeniem lekarskim z 26 maja 2021 r. stwierdzono brak przeciwwskazań zdrowotnych i zdolność ubezpieczonego do pracy na stanowisku konserwatora. Ubezpieczony nie zgłosił w wywiadzie lekarskim żadnych problemów zdrowotnych, poza chorobą narządu wzroku. Zaprzeczył, aby był pod opieką poradni specjalistycznej. Subiektywnie ocenił swój stan zdrowia jako bardzo dobry (vide: dokumentacja lekarza medycyny pracy – koperta – k. 397 a.s., k. 24 akt ZUS, akta osobowe – j.w.).
Do obowiązków ubezpieczonego należało wykonywanie bieżących napraw i konserwacji w pensjonacie (...). Pracodawca zlecił ubezpieczonemu pisemnie położenie paneli podłogowych w pokoju nr (...) i odmalowanie pokoju w dniach 23.05 – 05.06.2021 r. oraz malowanie wiaty i całego ogrodzenia pensjonatu (...) od 7 do 25 czerwca 2021 r. (k. 25-26 akt ZUS, zeznania M. P. (1) – k. 110v a.s.). D. B. (1) pracę wykonywał pod adresem: ul. (...) w K., w godzinach 9-17. Nadzorował go płatnik składek (vide: wyjaśnienia D. B. (2) i G. P. (1) w postępowaniu kontrolnym ZUS – k. 21, 33 akt ZUS, zeznania ubezpieczonego – k. 291 a.s., zeznania płatnika – k. 294 a.s., zeznania M. P. (1) – k. 111 a.s., zeznania G. P. (1) – k. 292 a.s.).
Ubezpieczonemu wynagrodzenie za maj i czerwiec 2021 r. zostało wypłacone w gotówce (vide: listy płac - k. 28 – 29 akt ZUS; wyjaśnienie D. B. (2) i G. P. (1) w postępowaniu kontrolnym ZUS – k. 21, 33 akt ZUS).
Osoby zatrudnione u płatnika składek do sprzątania pensjonatu zarabiały od 2.800 zł do ok. 3.800 zł (k. 28 – 31 akt ZUS).
D. B. (1) zgłosił niezdolność do pracy od 29 czerwca 2021 r. do 20 grudnia 2021 r. Jego obowiązki przejął początkowo płatnik składek, a następnie M. P. (1), z którą zawarto umowę na sprzątanie pensjonatu. W zakresie czynności typowo konserwatorskich płatnik czekał na powrót ubezpieczonego do pracy (k. 21, 27 akt ZUS).
U ubezpieczonego D. B. (1) zdiagnozowano chłoniaka H.. Zmiany w postaci umiejscowionego obrzęku, guzka, guza skóry / tkanki podskórnej rozpoznano w kwietniu 2021 r. Wstępne rozpoznanie choroby H. wynika ze skierowania na oddział hematologiczny z dnia 15 czerwca 2021 r. Od drugiej połowy czerwca 2021 r. ubezpieczony leczył się w (...) w G. na Oddziale Hematologii i Transplantologii (dokumentacja medyczna – koperta – zał. do pisma na k. 302 a.s. oraz k. 378 – 392 a.s.).
Płatnik dowiedział się o chorobie ubezpieczonego dopiero wówczas, gdy otrzymał zwolnienie lekarskie (vide: zeznania płatnika – k. 294 a.s.).
Umowa o pracę została rozwiązania na mocy porozumienia stron z dniem 31 grudnia 2022 r. (akta osobowe – koperta – k. 301 a.s.).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że D. B. (1) łączył w spornym okresie z G. P. (1) ważny stosunek pracy.
Przypomnieć wypada, że tytułem obowiązkowego ubezpieczenia, zarówno emerytalno-rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r., chorobowego na podstawie art. 11 ust. 1 tej ustawy oraz wypadkowego – art. 12 ust. 1 cyt. ustawy, jest - zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy - pozostawanie w stosunku pracy. Przy czym na podstawie art. 13 pkt 1 cytowanej ustawy ubezpieczenie trwa od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku.
Za pracownika uważa się w świetle ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych osobę pozostającą w stosunku pracy. Nawiązanie stosunku pracy następuje poprzez złożenie zgodnych oświadczeń woli przez pracodawcę i pracownika niezależnie od jego podstawy prawnej - art. 11 k.p. Stosownie do treści art. 22 k.p. przez nawiązanie umowy o pracę pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, zaś pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Na powstanie tego stosunku prawnego nie składa się tylko złożenie oświadczeń woli, ale nade wszystko zamiar stron oraz faktyczne wykonywanie umówionej pracy, na warunkach określonych w umowie.
Nawiązanie stosunku pracy skutkuje równoległym powstaniem stosunku ubezpieczenia. Obydwa te stosunki, jakkolwiek mają inne cele, to wzajemnie się uzupełniają i zabezpieczają pracownika materialnie - pierwszy, na co dzień, drugi na wypadek zdarzeń losowych. Należy zatem przyjąć, iż stosunek ubezpieczenia społecznego pracowniczego jest konsekwencją stosunku pracy i jako taki ma charakter wtórny. Ubezpieczenie społeczne nie może, bowiem istnieć bez stosunku pracy. Uruchomienie stosunku ubezpieczeniowego może odnosić się wyłącznie do ważnego stosunku pracy, a więc takiego, który stanowi wyraz woli obu stron realizowania celów, którym umowa ma służyć. Przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia oraz wynikającego z tego stosunku prawa do świadczenia stanowi nie samo zawarcie umowy o pracę, lecz zatrudnienie.
Na gruncie rozpoznawanej sprawy istotne jest, że nie można zaakceptować poglądu, zgodnie z którym umowę o pracę należy ocenić jako zawartą dla pozoru, a przez to nieważną, w sytuacji, gdy jedynym celem jej zawarcia było osiągnięcie korzyści z ubezpieczeń społecznych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest już pogląd, zgodnie z którym sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako motywacja do podjęcia zatrudnienia nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, podobnie jak inne cele stawiane sobie przez osoby zawierające umowy o pracę, takie jak na przykład chęć uzyskania środków utrzymania (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 Nr 15, poz. 235; z dnia 5 października 2005 r., I UK 32/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 249; z dnia 28 kwietnia 2005 r., I UK 236/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28; z dnia 11 stycznia 2006 r., II UK 51/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 366; z dnia 30 września 2008 r., II UK 385/07, LEX nr 741082; z dnia 9 lutego 2012 r., I UK 265/11, LEX nr 1169836; z dnia 17 stycznia 2024 r., (...) 56/22, LEX nr 3656971; z dnia 27 stycznia 2022 r., II USKP 137/21, OSNP 2023 Nr 2, poz. 21). Zawarcie umowy o pracę, nawet gdyby głównym motywem było uzyskanie zasiłku chorobowego, nie jest naganne ani tym bardziej sprzeczne z prawem. Trudno bowiem przyjąć, że dążenie do uzyskania przez zawarcie umowy o pracę ochrony gwarantowanej pracowniczym ubezpieczeniem społecznym może być uznane za zmierzające do dokonania czynności sprzecznej z prawem albo mającej na celu obejście prawa. Przeciwnie, jest to postępowanie rozsądne i uzasadnione zarówno z osobistego, jak i społecznego punktu widzenia. Stąd, okoliczność, że w dacie zawierania umowy o pracę odwołujący się wiedział, że jest poważnie chory, nie uzasadnia zarzutu obejścia prawa, w sytuacji, gdy ubezpieczony faktycznie pracę świadczył, gdyż samo zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego w okresie choroby nie jest niezgodne z prawem.
Mając na uwadze powyższe, wskazać trzeba, że kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma ustalenie, iż D. B. (1) rzeczywiście wykonywał w reżimie pracowniczym pracę na rzecz G. P. (1). Znalazło to potwierdzenie w korelujących ze sobą zeznaniach ubezpieczonego i przesłuchanych w sprawie świadków. Sąd Apelacyjny nie widzi postaw, aby odmówić wiarygodności przedmiotowym zeznaniom D. B. (1), G. P. (1), M. P. (1) i M. P. (2). Wbrew twierdzeniom pozwanego osoby te nie są powiązane rodzinnie ani towarzysko z ubezpieczonym ani jego ojcem. Ojciec ubezpieczonego pracował u płatnika ok. 10 lat wcześniej, co trudno poczytywać za zażyłą relację towarzyską, uzasadniającą wyrażenie zgody na pozorowanie stosunku pracy. Z zeznań ww. osób wynikało, że ubezpieczony zajmował się wykonywaniem bieżących napraw i konserwacji w pensjonacie (...), w tym wraz z G. P. (1) wyremontował jedenz pokoi i odmalował ogrodzenie pensjonatu. Ubezpieczony pracował w miejscu i czasie wskazanym przez pracodawcę. Zadania wyznaczał mu i pracę nadzorował G. P. (1).
Wobec argumentacji pozwanego wyraźnego podkreślenia wymaga, że świadkowie, którzy nie potwierdzili wykonywania pracy przez ubezpieczonego, nie mogli mieć wiedzy w tym przedmiocie, albowiem pracowali w innym obiekcie noclegowym G. P. (1). Pracowali mianowicie w (...) przy ul. (...) w K. – vide: zeznania J. K. (k. 153, 155, 157 a.s.), A. R. (k. 161 a.s.), A. O. (k. 167, 168, 169 a.s.) D. V. pracowała również w pensjonacie przy ul. (...), a w pensjonacie (...) tylko w kwietniu 2021 r., a zatem jeszcze przed zatrudnieniem odwołującego (k. 210 as.). W pensjonacie (...) nie zatrudniano osób do sprzątania. Sprzątały tam żona i córka płatnika (vide: zeznania ubezpieczonego – k. 293 a.s., zeznania M. P. (2) – k. 292 a.s., zeznania płatnika – k. 294 a.s.).
Nietrafna jest teza, że D. B. (1) mógł być widywany w siedzibie pracodawcy z racji jego znajomości z rodzicami ubezpieczonego, w sytuacji, gdy z żadnego dowodu nie wynika, aby bywał tam w okresie poprzedzającym okres sporny. M. P. (2) zaprzeczył, aby znał wcześniej D. B. (1). Wynagrodzenie odwołującego nie odbiegało znacznie od wynagrodzeń innych pracowników, przy czym zatrudnieni oni byli na innych stanowiskach pracy – jako personel sprzątający. Nie budzi wątpliwości sądu, że stanowisko konserwatora było wynagradzane na nieco wyższym poziomie. Nie budzi też wątpliwości sądu poszukiwanie pracownika tzw. „pocztą pantoflową”, a nie oficjalną drogą przez urząd pracy czy w drodze ogłoszeń w mediach i internecie, zwłaszcza gdy chodzi o niewielką miejscowość i stanowisko pracy nie wymagające specjalnych kwalifikacji.
Argumentacja pozwanego podnoszona w tych kwestiach ma przy tym drugorzędne znaczenie, wobec wiarygodnego ustalenia, że ubezpieczony wykonywał od 28 maja 2021 r. pracę na rzecz G. P. (1). Okoliczność, że świadczenie pracy miało miejsce jedynie przez okres ok. miesiąca i że najprawdopodobniej dążenie do zawarcia umowy o pracę związane było z mającym już wówczas miejsce diagnozowaniem ubezpieczonego w kierunku choroby nowotworowej, nie przekreśla ustalenia, że strony umowy realizowały ważny stosunek pracy. Skoro zaś istniał ważny - pracowniczy stosunek zatrudnienia, to stwierdzić należało, że D. B. (1) podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu zatrudnienia u płatnika składek od 28 maja 2021 r. do 31 grudnia 2022 r.
W tym stanie rzeczy, Sąd Apelacyjny, działając na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I i ustalił, że D. B. (1) podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia w PPHU (...) G. P. (2) w E. w okresie od 28 maja 2021 roku do 31 grudnia 2022 roku.
Konsekwencją powyższego jest także zmiana zaskarżonego wyroku w punkcie II i zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. na rzecz D. B. (1) 180,00 złotych wraz z odsetkami, o których stanowi art. 98 § 1 1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za I instancję, na podstawie art. 98, art. 99, w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.).
Tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym Sąd odwoławczy zasądził od zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. na rzecz D. B. (1) 270,00 złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym kwota ta została zasądzona do dnia zapłaty - na podstawie art. 98, art. 99 w związku z § 9 ust. 2 i § 10 ust. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
SSA Daria Stanek